26 Şubat 1992 sabahı Hocalı’da yüzlerce sivil artık hayatta değildi. Üç ay sonra Şuşa ve Laçın düşmanın eline geçti. Bir yıl sonra, 1993’te ise Azerbaycan altı ilçesini kaybetti; oysa 1992 yazında ordumuz ilerliyordu. Saldırı nasıl geri çekilmeye dönüştü? Bu derste savaşın nasıl başladığını, neden öyle seyrettiğini ve ateşkesle nasıl sona erdiğini izliyoruz (başlangıcı «Yeniden yapılanma, Karabağ sorununun başlaması ve Halk Hareketi» dersindedir).
Savaşın başlaması (1991–1992)
Dağlık Karabağ Özerk Bölgesi (DKÖB) 1923’ten beri Azerbaycan SSC’nin içindeydi. Bağımsızlığını yeniden kazanan Azerbaycan, 26 Kasım 1991’de Yüksek Sovyet’in kanunuyla bölgeyi kaldırdı. 10 Aralık’ta bölgedeki Ermeni nüfus, Azerbaycanlıların katılmadığı bir «bağımsızlık referandumu» yaptı. Bu adımı ne Azerbaycan ne de uluslararası toplum tanıdı: Dağlık Karabağ Azerbaycan toprağı sayılıyordu.
Güçler eşit değildi. Ermeni silahlı birliklerine Ermenistan destek veriyordu; silah ve cephaneyi eski Sovyet ordusunun depolarından alıyorlardı, Hankendi’ndeki 366. motorlu tüfek alayı da onların yanında savaşıyordu. Azerbaycan’ın ise düzenli ordusu yoktu: Savunma Bakanlığı ve ordu 1991 sonbaharından itibaren kuruluyordu, gönüllü birlikler tek komutaya bağlı değildi.
Hocalı soykırımı
Hocalı, Hankendi–Askeran–Ağdam yolunun üzerindeydi, Dağlık Karabağ’ın havalimanı da burada bulunuyordu. Şehir aylarca kuşatma altında kalmıştı. 25’ini 26’sına bağlayan gece Ermeni silahlı birlikleri, 366. alayın katılımıyla Hocalı’ya saldırdı. Halk ormanlık yoldan Ağdam yönüne çıkmaya çalışırken ateşe tutuldu.
Azerbaycan’ın resmî verilerine göre 613 kişi hayatını kaybetti; bunların 106’sı kadın, 63’ü çocuk, 70’i yaşlıydı; 1275 kişi rehin alındı, 150 kişinin akıbeti bilinmiyor. Rakamlar kaynaklara göre değişir: Human Rights Watch gibi uluslararası kuruluşlar daha düşük bir sayı (en az 200 sivil) verir, ancak onlar da sivillere yönelik toplu katliamı doğrular. Azerbaycan olayı soykırım olarak değerlendirir (Millî Meclis, 1994) ve bazı devletler bu değerlendirmeyi destekler; her yıl 26 Şubat’ta anılır. Olay Bakü’de iktidarın güçsüzlüğünü açığa çıkardı: Cumhurbaşkanı Ayaz Mütallibov Mart’ta istifa etti.
Şuşa, Laçın ve 1992 yazı
8 Mayıs’ta Şuşa düştü. Karabağ Hanlığı’nın eski merkezi, Azerbaycan müziği ve şiirinin beşiği olan şehrin kaybı (bkz. «Karabağ Hanlığı: Penah Ali Han ve İbrahim Halil Han») toplumu sarstı. 18 Mayıs’ta Laçın da işgal edildi ve Ermenistan’ı Hankendi’ne bağlayan Laçın koridoru açıldı: bundan sonra Ermeni birlikleri Ermenistan’dan serbestçe ikmal edildi. Haziran’da Ebulfez Elçibey cumhurbaşkanı seçildi (bkz. «Devlet bağımsızlığının yeniden kazanılması ve iktidar mücadeleleri (1991–1993)»).
Yazın ordu Ağdere yönünde karşı saldırıya geçti ve bir dizi yerleşim yeri kurtarıldı. Ancak başarı kalıcı olmadı: komuta parçalanmıştı, ikmal zayıftı, siyasi çekişmeler cepheyi de etkiliyordu.
1993: altı ilçenin kaybı
1993 baharında Ermenistan’la sınır komşusu Kelbecer 2 Nisan’da işgal edildi. Haziran başında Gence’de Surat Hüseynov’un silahlı hareketi (Gence olayları) devlet yönetimini felç etti; 15 Haziran’da Haydar Aliyev Yüksek Sovyet başkanı oldu, Elçibey ise birkaç gün sonra başkenti terk etti (bkz. «Millî Kurtuluş: Haydar Aliyev’in Nahçıvan dönemi ve iktidara dönüşü»). Cephedeki zayıflıktan yararlanan düşman 23 Temmuz’da Ağdam’ı, Ağustos’ta Fuzuli ve Cebrail’i, 31 Ağustos’ta Kubatlı’yı, 29 Ekim’de Zengilan’ı ele geçirdi ve Aras boyunca İran sınırına ulaştı.
Her işgalden sonra Azerbaycan meseleyi BM Güvenlik Konseyi’ne taşıdı. 1993’te Konsey 822 (30 Nisan), 853 (29 Temmuz), 874 (14 Ekim) ve 884 (12 Kasım) sayılı kararları aldı. Bu kararlar ateşin kesilmesini, işgalci güçlerin Kelbecer’den, Ağdam’dan ve diğer ilçelerden çekilmesini, Azerbaycan’ın egemenliğinin ve toprak bütünlüğünün teyidini istiyordu. Kararlar uygulanmadı.
Ateşkese doğru (1993–1994)
Cumhurbaşkanı seçilen (3 Ekim 1993) Haydar Aliyev ordunun yeniden inşasına başladı: disiplin güçlendirildi, silahlı birlikler tek komutaya bağlandı. 1993 Aralık’ından 1994 Ocak’ına kadar Horadiz yönünde düşmanın saldırısı püskürtüldü ve Aras boyunca ilerleyiş durduruldu. Rusya’nın arabuluculuğu ve BDT Parlamentolar Arası Asamblesi’nin katılımıyla hazırlanan Bişkek Protokolü (5 Mayıs 1994) temelinde 12 Mayıs 1994’te ateşkes yürürlüğe girdi.
Sonuçlar
Mülteci ve iç göçmenTanım
Mülteci, başka bir ülkeden (örneğin Ermenistan’dan) çıkarılıp Azerbaycan’a sığınan kişidir; iç göçmen ise kendi ülkesi içinde, işgal edilen topraklardan yurdunu terk etmek zorunda kalan kişidir.
Sonuçlar ağır oldu: uluslararası alanda tanınan topraklarımızın (resmî hesaba göre) yaklaşık yüzde 20’si — Dağlık Karabağ ve çevresindeki yedi ilçe, tamamen veya kısmen — işgal altında kaldı. Yüz binlerce kişi mülteci ve iç göçmen oldu: Azerbaycan’ın resmî verilerine göre yaklaşık 1 milyon, BM’nin 1990’ların ortasındaki tahminlerine göre ise yaklaşık 800 bin – 1 milyon (iç göçmenler ve Ermenistan’dan gelen mülteciler birlikte). Şehirler ve köyler yıkıldı; Ermenistan’dan Azerbaycanlılar da, Azerbaycan’dan Ermeniler de yurtlarını terk etti. Ateşkes barış demek değildi: görüşmeler 1992’de kurulan AGİK’in (bugünkü AGİT) Minsk Grubu aracılığıyla uzun yıllar sürdü, kararlar uygulanmadı. İşgal altındaki toprakların kurtarılması 2020’de gerçekleşti (bkz. «Büyük Zafer: Tovuz çatışmaları ve Vatan Savaşı (2020)»).
- 7 Temmuz 1923
DKÖB kuruldu
- 26 Kasım 1991
DKÖB’nin kaldırılması
Azerbaycan Yüksek Sovyet’i kanunu kabul etti.
- 10 Aralık 1991
«Bağımsızlık referandumu»
Azerbaycanlılar katılmadı; hiçbir devlet tanımadı.
- 25–26 Şubat 1992
Hocalı trajedisi
Resmî verilere göre 613 sivil hayatını kaybetti.
- 8 Mayıs 1992
Şuşa’nın işgali
- 18 Mayıs 1992
Laçın’ın işgali
Laçın koridoru açıldı.
- Haziran 1992
Ağdere yönünde karşı saldırı
- 2 Nisan 1993
Kelbecer’in işgali
- 15 Haziran 1993
Haydar Aliyev Yüksek Sovyet başkanı
- 23 Temmuz 1993
Ağdam’ın işgali
- 23 Ağustos 1993
Fuzuli ve Cebrail’in işgali
- 31 Ağustos 1993
Kubatlı’nın işgali
- 29 Ekim 1993
Zengilan’ın işgali
- 1993
BM Güvenlik Konseyi’nin 822, 853, 874, 884 sayılı kararları
Nisan, Temmuz, Ekim ve Kasım aylarında kabul edildi.
- Ocak 1994
Horadiz savaşları
- 5 Mayıs 1994
Bişkek Protokolü
- 12 Mayıs 1994
Ateşkes
| Kişi | Görev | Savaştaki rolü |
|---|---|---|
| Ayaz Mütallibov | Cumhurbaşkanı (1991 – Mart 1992) | Savaşın başında devleti yönetti; Hocalı trajedisinden sonra istifa etti |
| Ebulfez Elçibey | Cumhurbaşkanı (Haziran 1992 – Haziran 1993) | Ordu inşası, yaz karşı saldırısı; Kelbecer’in kaybı, Gence isyanından sonra başkenti terk etti |
| Haydar Aliyev | Yüksek Sovyet başkanı (15 Haziran 1993), cumhurbaşkanı (3 Ekim 1993’ten) | Çöküşü durdurdu, ordunun yeniden inşası; Horadiz savaşları, ateşkes |
| Dönem | Bakü’de durum | Cephede |
|---|---|---|
| Aralık 1991 – Mayıs 1992 | Mütallibov döneminin sonu, ordu yeni kuruluyor | Hocalı, Şuşa, Laçın kaybedilir |
| Haziran – Aralık 1992 | Elçibey iktidarı, ordu inşası | Ağdere yönünde karşı saldırı, sonra duraklama |
| Ocak – Kasım 1993 | İktidar bunalımı, Gence isyanı; Haziran’da Haydar Aliyev | Kelbecer, Ağdam ve Aras boyundaki ilçeler kaybedilir; BM kararları |
| Aralık 1993 – Mayıs 1994 | Cumhurbaşkanı Haydar Aliyev, ordunun yeniden inşası | Horadiz savaşları; Bişkek Protokolü, ateşkes |
| Şehir / ilçe | Tarih | Not |
|---|---|---|
| Hocalı | 26 Şubat 1992 | Soykırım; Dağlık Karabağ’ın havalimanı |
| Şuşa | 8 Mayıs 1992 | Karabağ Hanlığı’nın merkezi |
| Laçın | 18 Mayıs 1992 | Laçın koridoru açıldı |
| Kelbecer | 2 Nisan 1993 | Ermenistan’la komşu; BM’nin 822 sayılı kararı |
| Ağdam | 23 Temmuz 1993 | Büyük şehir; BM’nin 853 sayılı kararı |
| Fuzuli | 23 Ağustos 1993 | Aras kıyısı |
| Cebrail | 23 Ağustos 1993 | Aras kıyısı |
| Kubatlı | 31 Ağustos 1993 | Aras kıyısı |
| Zengilan | 29 Ekim 1993 | İran sınırına ulaşıldı |
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| SSCB’nin dağılması, silah boşluğu, Ermenistan’ın desteği | Ermeni birliklerinin ilk dönemdeki askerî üstünlüğü |
| Düzenli ordunun geç kurulması, tek komutanın olmaması | Hocalı, Şuşa ve Laçın’ın kaybı |
| İktidar bunalımı (1992–1993) | Yaz saldırısının durması, 1993’te altı ilçenin kaybı |
| Çatışmaların Dağlık Karabağ dışına taşması | BM Güvenlik Konseyi’nin dört kararı (1993) |
| Haydar Aliyev’in iktidara dönüşü, ordunun yeniden inşası | Horadiz’de saldırının püskürtülmesi, ateşkes (12 Mayıs 1994) |
Etkileşimli
Kaynak: Güvenlik Konseyi kararı
Konsey bölgedeki durumun kötüleşmesinden ve uluslararası barışa yönelen tehditten kaygı duymaktadır. Bu cumhuriyetin ilçelerinin işgalini kınar; ateşin derhal kesilmesini ve işgalci güçlerin bu ilçelerden çekilmesini talep eder.
Konsey, bölgedeki tüm devletlerin egemenliğini, toprak bütünlüğünü ve sınırlarının dokunulmazlığını teyit eder; güç kullanarak toprak edinilmesinin kabul edilemez olduğunu belirtir. Mültecilerin ve yerinden edilenlerin evlerine dönebilmesi için koşullar sağlanmalı, insani yardım ulaştırılmalıdır.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde adı geçmeyen kuruluşu, 1993’te bu konuda alınan kararların sayısını ve işgale uğrayan cumhuriyeti belirleyin.
2) Bu tür kararların alınmasının bir siyasi ve bir askerî nedenini açıklayın.
3) Bu kararların metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Siyasi: Azerbaycan BM üyesiydi (2 Mart 1992), toprak bütünlüğü uluslararası hukukla korunuyordu. Askerî: 1993’te çatışmalar Dağlık Karabağ’ın dışına taştı, Kelbecer ve Ağdam gibi ilçeler ele geçirildi. Puan: ikisi — 1; biri — ½.
3) Kararlar uygulanmadı ve işgal sürdü (853’ten sonra Fuzuli, Cebrail, Kubatlı, Zengilan alındı); Azerbaycan sonraki görüşmelerde toprak bütünlüğünü uluslararası hukuki dayanakla savundu. Puan: iki sonuç — 1; biri — ½; «güçlerin çekilmesi istendi» metinde var, puan getirmez.
DİM tipi görevler
DİM görevi: kronoloji
Problem
Olayları kronolojik sıraya koyun:
1. Ağdam’ın işgali
2. Bişkek Protokolü
3. Şuşa’nın işgali
4. DKÖB’nin kaldırılması kanunu
5. Zengilan’ın işgali
A) 3, 4, 1, 5, 2 B) 4, 3, 1, 5, 2 C) 4, 3, 5, 1, 2 D) 4, 1, 3, 5, 2 E) 3, 4, 5, 1, 2
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: seçenekleri ele: A ve E 3. olayla başlıyor, oysa DKÖB 1991’de kaldırıldı (önce 4 gelir) — elenir. D’de Ağdam (1993) Şuşa’dan (1992) önce gelmiş — yanlış. C’de Zengilan (Ekim) Ağdam’dan (Temmuz) önce konmuş — yanlış.
Cevap: B — 4, 3, 1, 5, 2.
DİM görevi: «ilgili değildir»
Problem
Birinci Karabağ Savaşı’nın nedenleri arasında yer ALMAYAN hangisidir?
A) Ermenistan’ın Azerbaycan’a yönelik toprak iddiaları
B) SSCB’nin dağılmasıyla oluşan askerî-siyasi boşluk
C) Azerbaycan’ın düzenli ordusunun geç kurulması
D) iktidar mücadeleleri
E) BM Güvenlik Konseyi’nin Azerbaycan’ın toprak bütünlüğünü teyit eden kararları
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: A, B, C ve D dersteki nedenlerdir (tabloya bak).
Adım 3: E ise 1993’te, savaş sürerken verilen uluslararası tepkidir — nedendir değil, sonuçtur.
Cevap: E.
DİM görevi: eşleştirme
Problem
İlçeleri işgal tarihleriyle eşleştirin:
1. Laçın 2. Kelbecer 3. Kubatlı 4. Şuşa
a) 31 Ağustos 1993 b) 8 Mayıs 1992 c) 2 Nisan 1993 d) 18 Mayıs 1992
A) 1-d, 2-c, 3-a, 4-b B) 1-b, 2-c, 3-a, 4-d C) 1-d, 2-a, 3-c, 4-b D) 1-c, 2-d, 3-a, 4-b E) 1-d, 2-c, 3-b, 4-a
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: Şuşa 8 Mayıs, Laçın 18 Mayıs: 4-b, 1-d. Kelbecer Nisan (c), Kubatlı Ağustos sonu (a): 2-c, 3-a.
Adım 3: yalnız A bütün çiftleri doğru verir; B Şuşa ile Laçın’ı değiştirir, C, D ve E ise 1992 ve 1993 tarihlerini karıştırır.
Cevap: A.
Unutma
- 26 Kasım 1991: DKÖB kaldırıldı; 25–26 Şubat 1992: Hocalı soykırımı (resmî verilere göre 613 ölü).
- 8 Mayıs 1992 — Şuşa, 18 Mayıs 1992 — Laçın (Laçın koridoru).
- 1992 yazında Ağdere yönünde karşı saldırı oldu, ancak iktidar bunalımı ve komutanın parçalanması onu durdurdu.
- 1993: Kelbecer (2 Nisan), Ağdam (23 Temmuz), Fuzuli ve Cebrail (23 Ağustos), Kubatlı (31 Ağustos), Zengilan (29 Ekim); BM Güvenlik Konseyi’nin 822, 853, 874, 884 sayılı kararları.
- Bişkek Protokolü (5 Mayıs 1994) temelinde 12 Mayıs 1994’te ateşkes başladı; topraklarının (resmî hesaba göre) yaklaşık yüzde 20’si işgal altında kaldı, yaklaşık 800 bin – 1 milyon kişi mülteci ve yerinden edilmiş kişi oldu.