1795 yazı. Büyük bir Kaçar ordusu Şuşa’nın eteğinde duruyor. Kalenin bir yanı uçurum, öbür yanı sarp kayalar; surların ardında İbrahim Halil Han’ın askerleri ve şehir halkı var. Otuz üç gün sonra erzak sıkıntısına dayanamayan Kaçar ordusu kuşatmayı kaldırıp Tiflis’e yöneliyor. Bu kaleyi kim, ne zaman ve neden tam da bu dağlarda kurmuştu?
Kuruluş: beylerbeylikten hanlığa
Safevîler döneminde merkezi Gence olan Karabağ Beylerbeyliği, XVIII. yüzyılın ortalarında hanlığa dönüştü. Hanlığın temelini Cevanşir boyunun başı, bir zamanlar Nadir Şah’ın komutanlarından olan Penah Ali Han (1748–1763) attı. Halkın büyük kısmını Cevanşir, Yirmidörtler, Otuzikiler, Kebirli, Baharlı ve Kolanı Türk boyları oluşturuyordu; hanlıkta az sayıda Hristiyan Alban da yaşıyordu. 1736 Mugan kurultayında Karabağ beylerbeyi ve boyları Nadir’in şah seçilmesine karşı çıkmış, bu yüzden Nadir onları Horasan’a ve Afganistan’a sürmüştü (bkz. «Afşar İmparatorluğu: Nadir Şah’ın politikası ve imparatorluğun çöküşü»). Hanlık kurulunca boylar yurda döndü ve bu, hanlığın askerî ve ekonomik gücünü artırdı.
Bayat’tan Şuşa’ya: kaleler ve merkezîleşme
Penah Ali Han önce hanlığı saldırılara karşı korumaya çalıştı: 1748’de Kebirli mahalinde Bayat kalesinin yapımına başlandı. Hanlığın güçlenmesi komşuları tedirgin ediyordu; mülklerini kaybetmekten korkan melikler de onları Karabağ’a sefere kışkırtıyordu. Şeki hanı Hacı Çelebi, Şamahı hanı ve meliklerle birlikte Bayat’ı kuşattı ama kaleyi alamadı (bkz. «Şeki Hanlığı: Hacı Çelebi ve Kartli-Kaheti ile mücadele»). «Bayat savaşı» Karabağ’ın bağımsızlığını pekiştirdi ve itibarını artırdı. Ancak Bayat elverişli bir yerde değildi; önce Ağdam yakınında Şahbulak kalesi yapıldı ve yalnızca üç dört yıl başkent oldu. Bitmeyen saldırılar Penah Ali Han’ı daha güvenli, düşmanın ulaşamayacağı bir başkent-kale aramaya zorladı: 1752’de dağların arasında Şuşa kalesi kuruldu ve hanın adıyla Penahabad diye anıldı.
Bayat savaşından sonra Penah Ali Han topraklarını genişletti: Gence, İrevan, Nahçıvan ve Erdebil Karabağ’a bağımlı hâle getirildi (bkz. «Batı Azerbaycan hanlıkları: İrevan ve Nahçıvan»). Merkezîleşmeye karşı çıkan beş Hristiyan Alban melikliği de boyun eğdirildi: önce Varende meliki Penah Ali Han’ın otoritesini tanıdı, Haçın meliki Ballıkaya savaşında yenildi, sonra Dizak, Çilebörd ve Gülistan (Talış) melikleri de bağımlılığı kabul etti. Buna rağmen melikler gizlice yabancı güçlerle, özellikle Rusya ile ilişki sürdürüyordu.
Hamse melikleriTanım
Karabağ Hanlığı topraklarındaki beş melikliğin (Haçın, Varende, Dizak, Gülistan, Çilebörd) hana bağlı yöneticileri. Azerbaycan ders kitaplarında Hristiyan Alban melikleri diye anılır; başka eserlerde Ermeni melikleri de denir.
Dış tehditler ve İbrahim Halil Han
Karabağ, İran tahtı için savaşanların da hedefi oldu. 1757’de Muhammed Hasan Han Kaçar’ın ordusu «Hatın arkı» denen yere ulaştı, ama rakibi Kerim Han Zend’in harekete geçtiğini duyunca geri döndü. 1759’da Urmiye hanı Feth Ali Han Afşar Şuşa’yı kuşattı; uzun kuşatmadan sonra Penah Ali Han bağımlılığı kabul etmek zorunda kaldı, ama kısa süre sonra Kerim Han Zend’in ittifak önerisini kabul etti. 1763’te müttefikler Urmiye’yi aldı, Kerim Han ise Penah Ali Han’a ihanet edip onu Şiraz’da alıkoydu (bkz. «Hanlıkların kuruluşu ve güney hanlıkları»).
Penah Ali Han’ın oğlu İbrahim Halil Han (1763–1806) başa geçti. Rusya’nın 1768–1774’te Osmanlı Devleti’ne karşı zaferinden cesaret alan melikler Rusya’yı gizlice Karabağ’a sefere çağırdı, ama Rusya’nın henüz buna gücü yetmiyordu ve han melikleri yeniden boyun eğdirdi. İbrahim Halil Han Nahçıvan, Gence ve Tebriz hanlarını kendine bağımlı kıldı, 1780–1781’de Kubalı Feth Ali Han’ın seferlerini püskürttü (bkz. «Kuba Hanlığı: Feth Ali Han’ın birleştirme politikası»). Veziri büyük şair Molla Penah Vakıftı. Karabağ Hanlığı Güney Kafkasya’nın en güçlü siyasi birimlerinden biri oldu.
1783’te Kartli-Kaheti kralı II. İrakli, Georgiyevsk Antlaşması ile Rusya’nın himayesini kabul etti. Bundan sonra İrakli’nin Azerbaycan topraklarına yönelik saldırgan politikası arttı, Karabağ ve Gence üzerindeki Rus tehdidi büyüdü. 1795’te Ağa Muhammed Han Kaçar kuzeye yürüyünce İbrahim Halil Han, Lenkeran hanı Mir Mustafa Han’la ittifak kurdu ve Aras üzerindeki Hudaferin köprüsünü yıktırdı; Şuşa 33 gün savunuldu ve Kaçar ordusu onu alamadı. 1797’deki ikinci seferde han kaleden çıktı, kuşatmada kaldı ve geri dönemedi; aksakallar şehri teslim etti. O yaz Ağa Muhammed Şah Şuşa’da bir suikastle öldürüldü. Ardından İbrahim Halil Han Şuşa’ya döndü, Vakıf ise 1797’nin kargaşasında öldürüldü (bkz. «Birleştirmede son girişim: Ağa Muhammed Şah Kaçar»).
XIX. yüzyılın başında Rusya Karabağ’ı da işgal etmeye başladı. İbrahim Halil Han beylerden oluşan bir meclis topladı; beyler boyun eğme isteğini reddetti, ama han iç bağımsızlığın korunacağı vaadine güvenerek General Sisianov’la görüştü. 14 Mayıs 1805’te Gence yakınında Kürekçay Antlaşması imzalandı: han, mirasçıları ve bütün halk Rus tâbiiyetine geçiyor, çar han soyunun iktidarını onaylıyor, ama her yeni han çar tarafından onaylanmak zorundaydı. Bir yıl sonra İbrahim Halil Han ailesiyle birlikte Rus askerlerince öldürüldü (bkz. «Birinci Rus–Kaçar Savaşı (1804–1813) ve Gülistan Antlaşması»).
- 1748
Bayat kalesi yapılır; «Bayat savaşı»
- 1752
Şuşa kalesinin kuruluşu
Penah Ali Han’ın adıyla Penahabad diye anıldı.
- 1757
Muhammed Hasan Han Kaçar «Hatın arkı»ndan geri döner
- 1759
Feth Ali Han Afşar Şuşa’yı kuşatır
- 1763
Penah Ali Han Şiraz’da alıkonur; İbrahim Halil Han başa geçer
- 1780–1781
Feth Ali Han’ın başarısız Karabağ seferleri
- 1783
Georgiyevsk Antlaşması
Kartli-Kaheti Rus himayesini kabul etti.
- 1795
Şuşa kuşatması
Kale Ağa Muhammed Han Kaçar’a karşı 33 gün savunuldu.
- 1797
Ağa Muhammed Şah Şuşa’da öldürülür
- 14 Mayıs 1805
Kürekçay Antlaşması
- 1806
İbrahim Halil Han Rus askerlerince öldürülür
| Kişi | Tarih | Karabağ tarihindeki rolü |
|---|---|---|
| Penah Ali Han | 1748–1763 | Kurucu; Bayat, Şahbulak, Şuşa kaleleri; melikleri boyun eğdirdi |
| İbrahim Halil Han | 1763–1806 | Nahçıvan, Gence, Tebriz bağımlı oldu; Şuşa savunması; Kürekçay Antlaşması |
| Molla Penah Vakıf | 1797’de öldürüldü | İbrahim Halil Han’ın veziri, büyük şair |
| Feth Ali Han Afşar | 1759 | Şuşa’yı kuşattı, Penah Ali Han’ı bağımlılığa zorladı |
| Kerim Han Zend | 1763 | Penah Ali Han’ın müttefiki; sonra onu Şiraz’da alıkoydu |
| Ağa Muhammed Şah Kaçar | 1795, 1797 | Şuşa’yı iki kez kuşattı; 1797’de Şuşa’da öldürüldü |
| Özellik | Penah Ali Han | İbrahim Halil Han |
|---|---|---|
| Başlıca işi | Hanlığı kurdu, kaleler yaptı, melikleri boyun eğdirdi | Hanlığı Güney Kafkasya’nın en güçlülerinden biri yaptı |
| Başlıca rakipler | Hacı Çelebi, Feth Ali Han Afşar, Muhammed Hasan Han Kaçar | Kubalı Feth Ali Han, II. İrakli, Ağa Muhammed Han, Rusya |
| Bağımlı hanlıklar | Gence, İrevan, Nahçıvan, Erdebil | Nahçıvan, Gence, Tebriz |
| Sonu | Kerim Han Zend onu Şiraz’da alıkoydu | Kürekçay’dan bir yıl sonra Rus askerlerince öldürüldü |
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| Bayat’ın elverişsiz yeri, bitmeyen saldırılar | Başkent Şahbulak’a, sonra Şuşa’ya taşındı |
| Bayat savaşında zafer | Gence, İrevan, Nahçıvan, Erdebil Karabağ’a bağımlı oldu |
| Meliklerin ayrılıkçılığı ve dış güçlerle ilişkisi | Han melikleri zorla boyun eğdirdi (Ballıkaya savaşı) |
| Georgiyevsk Antlaşması (1783) | II. İrakli’nin ve Rusya’nın Azerbaycan topraklarına tehdidi arttı |
| Kürekçay Antlaşması (1805) | Karabağ Rusya’nın egemenliğine girdi, bağımsızlık kaybedildi |
Etkileşimli
Kaynak: Şuşa’nın kuruluşu
Bitmeyen akınlardan sonra han ileri gelenleri danışmaya çağırdı. Ovadaki kalelerin bizi korumadığını, dağların içinde en güçlü düşmanın bile kuşatamayacağı kadar sağlam ve geçit vermez bir yer seçmemiz gerektiğini söyledi. Kalenin bir yanı dağlardaki oymaklara her zaman açık kalmalı, mahallerle bağımız bir an bile kesilmemeliydi.
Aramadan sonra bir yanı uçurum, öbür yanı sarp kayalarla çevrili geniş bir yayla seçildi. Burada surlar yükseltildi, hanın ailesi ve ileri gelenler buraya taşındı, çarşılar ve mahalleler kuruldu. Yeni kale hanın adıyla anıldı.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde adı geçmeyen hanı ve kaleyi belirleyin; kalenin kuruluş yılını ve ikinci adını yazın.
2) Başkentin taşınmasının bir askerî ve bir siyasi nedenini açıklayın.
3) Yeni kalenin kurulmasının metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Askerî: Bayat ve Şahbulak elverişsiz yerdeydi, komşu hanların ve meliklerin bitmeyen saldırılarına dayanamıyordu. Siyasi: hanlığın bağımsızlığını ve merkezî otoriteyi güçlendirmek, melikleri ve mahalleri denetimde tutmak gerekiyordu. Puan: ikisi — 1; biri — ½.
3) Şuşa Azerbaycan’ın siyasi ve ekonomik merkezlerinden biri oldu; kale 1795’te Ağa Muhammed Han’ın 33 günlük kuşatmasına dayandı; Karabağ Hanlığı Güney Kafkasya’nın en güçlü birimlerinden biri oldu. Puan: iki sonuç — 1; biri — ½; surların yükseltilmesi metinde var, puan getirmez.
Sınav tipi görevler
Sınav görevi: kronoloji
Problem
Olayları kronolojik sıraya koyun:
1. Şuşa’nın 33 günlük savunması
2. Bayat savaşı
3. Kürekçay Antlaşması
4. Feth Ali Han Afşar’ın Şuşa’yı kuşatması
5. Georgiyevsk Antlaşması
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: İbrahim Halil Han dönemi: 5 (1783), 1 (1795), 3 (1805).
Adım 3: Kontrol et: 4. olaydaki kale 1752’de kurulmuştu, yani Bayat’tan sonradır.
Cevap: 2, 4, 5, 1, 3.
Sınav görevi: «ait değildir»
Problem
Penah Ali Han’ın faaliyetine ait değildir:
A) Bayat kalesinin yapılması
B) Haçın melikinin Ballıkaya’da yenilmesi
C) Kürekçay Antlaşması’nın imzalanması
D) Şuşa kalesinin kurulması
E) Kerim Han Zend’le ittifak kurulması
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: Kürekçay Antlaşması’nı 1805’te oğlu İbrahim Halil Han imzaladı.
Cevap: C.
Sıradaki ders: «Batı Azerbaycan hanlıkları: İrevan ve Nahçıvan»; Penah Ali Han döneminde Karabağ’a bağımlı olan İrevan ve Nahçıvan hanlıkları.
Unutma
- Karabağ Hanlığı’nı Cevanşir boyunun başı Penah Ali Han (1748–1763) kurdu; halkın çoğunu Türk boyları oluşturuyordu.
- Başkentler: Bayat (1748) → Şahbulak → Şuşa–Penahabad (1752); Hacı Çelebi’nin 1748’de Bayat’taki başarısızlığı hanlığın itibarını artırdı.
- Penah Ali Han beş melikliği boyun eğdirdi, Gence, İrevan, Nahçıvan ve Erdebil’i bağımlı kıldı; 1759’da Feth Ali Han Afşar’a bağımlılığı kabul etti, 1763’te Kerim Han onu Şiraz’da alıkoydu.
- İbrahim Halil Han (1763–1806) döneminde vezir Molla Penah Vakıf’tı; hanlık Nahçıvan, Gence ve Tebriz’i bağımlı tuttu, 1780–1781 Kuba seferlerini püskürttü.
- 1783 — Georgiyevsk Antlaşması; 1795 — Şuşa 33 gün savunuldu; 1797 — Ağa Muhammed Şah Şuşa’da öldürüldü; 14 Mayıs 1805 — Kürekçay Antlaşması’yla Karabağ Rusya’nın egemenliğine girdi.