18 Şubat 1978. Tebriz sokaklarında binlerce kişi toplanmıştır: Kum kentinde göstericilerin öldürülmesinin üzerinden tam kırk gün geçmiştir ve Şii geleneğine göre bu bir anma günüdür. Anma yürüyüşü görülmemiş bir ayaklanmaya dönüşür: kalabalık rejimin simgelerine saldırır, silahlı güçler ateş açar. Şahı devirecek devrimin en büyük olaylarından biri Güney Azerbaycan’ın merkezinde yaşanır.
Devrim arifesi: Pehlevi rejimi ve Azerbaycanlılar
Rıza Şah’ın 1941’de tahttan ayrılmasından sonra oğlu Muhammed Rıza Şah Pehlevi (1941–1979) iktidara geldi. 1946’da Millî Hükûmet’in çöküşünden sonra («XX. yüzyılın 20–40’lı yıllarında Güney Azerbaycan: Rıza Şah, Pişeveri ve Millî Hükûmet» dersine bak) Azerbaycan Türkçesine yasak yeniden getirildi, iktidar giderek daha merkeziyetçi hâle geldi. Muhalefeti gizli polis SAVAK (1957) izliyordu; 1975’te tek yasal parti olarak Rastahiz ilan edildi.
«Beyaz Devrim» (1963) toprak reformu ve kadınlara seçme hakkı getirdi, ancak toplumsal eşitsizlik arttı: köylülerin bir kısmı kentlere göç etti. Din adamları laik reformlara karşıydı; şahı eleştiren Ayetullah Ruhullah Humeyni 1964’te ülkeden çıkarıldı ve sonraları Irak’ın Necef kentinde yaşadı. Azerbaycanlıların başlıca şikâyeti anadiliydi: pan-İranizm politikası sürüyor, Azerbaycan Türkçesiyle okul, basın ve yayın yasaktı.
Devrimin başlaması (1978–1979)
Ocak 1978’de Humeyni’ye hakaret eden bir gazete yazısı Kum’da protestolara yol açtı; 9 Ocak’ta silahlı güçler göstericilere ateş açtı. Şii geleneğinde ölenler 40. günde anılır ve her anma yeni bir protesto dalgasına dönüştü. 18 Şubat 1978’de Tebriz’de anma yürüyüşü ayaklanmaya dönüştü: göstericiler rejimin simgesi saydıkları banka, sinema ve Rastahiz binalarına saldırdı, güçler ateş açtı; ölü sayısına ilişkin bilgiler farklıdır. Protestolar bütün ülkeye yayıldı.
8 Eylül’de («Kara Cuma») Tahran’da sıkıyönetim altında göstericilere ateş açıldı; ancak grevler, petrol sektöründekiler de dahil, ülkeyi felç etti. Humeyni 1978 Ekim’inde Fransa’ya geçti ve hareketi oradan yönetti. 16 Ocak 1979’da şah İran’ı terk etti, 1 Şubat’ta Humeyni Tahran’a döndü, Şubat’ın başında ise Mehdi Bazargan’ı geçici hükûmetin başına atadı. 11 Şubat 1979’da şahın son başbakanı Şapur Bahtiyar’ın hükûmeti düştü.
Azerbaycanlılar rejimden hoşnut olmadıkları için devrime etkin biçimde katıldılar. Kum’da yaşayan Azerbaycanlı Ayetullah Kazım Şeriatmedari en etkili Şii din adamlarından biriydi. Güney Azerbaycan halkı, yeni düzenin anadili ve yerel yönetim haklarını tanıyacağını umuyordu.
| Kişi | Rolü | Ana nokta |
|---|---|---|
| Muhammed Rıza Şah Pehlevi | İran şahı (1941–1979) | 16 Ocak 1979’da ülkeyi terk etti |
| Ruhullah Humeyni | devrimin lideri, ayetullah | 1 Şubat 1979’da döndü; velayet-i fakih |
| Kazım Şeriatmedari | Azerbaycanlı ayetullah | Anayasa’ya itiraz; ev hapsi (1982) |
| Mehdi Bazargan | geçici hükûmetin başkanı | Şubat 1979 |
| Şapur Bahtiyar | şahın son başbakanı | hükûmeti 11 Şubat 1979’da düştü |
Etkileşimli
İslam Cumhuriyeti ve hukuki mücadele
Velayet-i fakih (fakihin vesayeti)Tanım
İslam Cumhuriyeti’nin temel ilkesi: en yüksek yetki, en üst düzeydeki Şii fakihe (din hukukçusuna) aittir. Devrimden sonra bu görevi Humeyni üstlendi; Anayasa tartışmalarının ana konusu da bu oldu.
30–31 Mart 1979’daki referandumdan sonra 1 Nisan 1979’da İran İslam Cumhuriyeti ilan edildi. Ülkenin yeni Temel Yasası hazırlanırken ve Aralık’ta (2–3 Aralık) referandumla kabul edilirken asıl tartışma velayet-i fakih ilkesi çevresinde yaşandı. Şeriatmedari ve destekçileri, en yüksek yetkinin tek kişide toplanmasına itiraz ediyordu.
Azerbaycanlıların talepleri yasal çerçevedeydi. Anayasa’nın 15. maddesi Farsçayı resmî dil sayıyor, ancak yerel dillerin basın ve yayında kullanılmasına, edebiyatlarının okullarda okutulmasına izin veriyordu. Şeriatmedari’nin destekçileri 1979’da Müslüman Halk Cumhuriyeti Partisi’ni (MHCP) kurdu; partinin ana dayanağı Tebriz’di ve anadilinde eğitimi ve yerel özyönetimi istiyordu. MHCP, 2–3 Aralık referandumunu boykot etti.
«Bu ülke halkının resmî ve ortak dili ve yazısı Farsçadır. Resmî belgeler, yazışmalar ve metinler ile ders kitapları bu dilde ve bu yazıyla olmalıdır. Ancak yerel ve aşiret dillerinin basında ve kitle iletişim araçlarında kullanılması serbesttir; okullarda bu dillerin edebiyatı Farsçayla birlikte okutulabilir.»
Bu bölüm, belgenin dil, yazı, takvim ve bayrağa ayrılmış kısmına aittir; belge, ülkede monarşi devrildikten sonra referandumla kabul edilmiştir.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde adı geçmeyen belgeyi, kabul edildiği yılı ve bu maddenin hangi alanla ilgili olduğunu belirleyin.
2) Güney Azerbaycanlıların anadili haklarının tanınmasını beklemesinin bir siyasi ve bir kültürel nedenini açıklayın.
3) Bu maddenin sonraki akıbetine ilişkin, metinde belirtilmeyen iki sonucu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Siyasi: Azerbaycanlılar devrime katılmıştı ve yeni yönetimden eşit haklar bekliyordu. Kültürel: şah döneminde anadilinde okul ve basın yasak olduğundan dilin yitirilme tehlikesi vardı. Puan: iki neden açıklamalı — 1; açıklamasız — ⅔; biri açıklamalı — ½; biri açıklamasız — ⅓.
3) Azerbaycan tarih yazımına göre madde fiilen uygulanmadı (İran yönetimi bunu farklı değerlendirir); Azerbaycan Türkçesi devlet okullarında eğitim dili olmadı; anadili hareketi sonraki kuşaklarda da yaşadı (anadilinde yayın imkânları sınırlı kalsa da). Puan: iki sonuç — 1; bir sonuç — ½.
Tebriz ayaklanması (1979) ve iktidarın pekiştirilmesi
2–3 Aralık 1979 referandumunda Anayasa’nın kabul edilmesinden sonra ona ve velayet-i fakih ilkesine itiraz, Tebriz’de kitlesel gösterilere dönüştü. Şeriatmedari’nin destekçileri anadilini, yerel yönetimi ve Anayasa’da değişiklik yapılmasını istiyordu; Kum’da Şeriatmedari’nin destekçilerine yönelik bir saldırı gerilimi daha da artırdı. Merkezî yönetim bunu devrime karşı eylem saydı; Aralık 1979’dan Ocak 1980’e kadar süren ayaklanma, merkezî yönetimin destekçileri tarafından bastırıldı.
Ayaklanmadan sonra MHCP feshedildi (1980), destekçileri takip edildi. Eylül 1980’de başlayan İran–Irak Savaşı yönetimi daha da güçlendirdi. 1982’de Şeriatmedari hükûmete karşı bir suikast planına karışmakla suçlanarak din adamlığı rütbesinden alındı ve ev hapsine alındı (1986’da öldü). Azerbaycan tarih yazımına göre 15. madde fiilen uygulanmadı: Azerbaycan Türkçesi devlet okullarında eğitim dili olmadı, anadilinde eğitim ve yayın imkânları sınırlıydı. İran yönetimi ise yerel dillere ilişkin hükümleri farklı değerlendirir. Yine de anadili hareketi ve millî bilinç sonraki kuşaklarda da yaşadı. Sonraki konu için «Devlet bağımsızlığının yeniden kazanılması ve iktidar mücadeleleri (1991–1993)» dersine bak.
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| derin nedenler: pan-İranizm, anadilinin yasaklanması, toplumsal eşitsizlik; doğrudan neden: Kum olaylarının 40. günü | Tebriz ayaklanması (Şubat 1978), devrime geniş katılım |
| 40 günlük anmalar, grevler, şahın zayıflaması | şah gider (16 Ocak 1979), Cumhuriyet ilan edilir (1 Nisan) |
| velayet-i fakih tartışması, Anayasa’ya itiraz, MHCP’nin referandumu boykotu | Tebriz ayaklanması (Aralık 1979) |
| ayaklanmanın bastırılması | MHCP’nin feshedilmesi (1980), destekçilerinin takibi, sonra Şeriatmedari’nin ev hapsi (1982) |
| ülkenin savaş durumuna geçmesi (İran–Irak, 1980) | iktidarın daha da pekişmesi |
| Özellik | Muhammed Rıza Şah’ın rejimi (1941–1979) | İslam Cumhuriyeti (1979’dan) |
|---|---|---|
| iktidar | monarşi, şah | cumhuriyet, velayet-i fakih |
| temel ideoloji | pan-İranizm | velayet-i fakih, Şii hukuku |
| anadili hakkı | yasak | 15. maddede var; Azerbaycan tarih yazımına göre uygulamada yok |
| Azerbaycan Türkçesiyle devlet okulu | yok | yok |
| muhalefete yaklaşım | SAVAK, Rastahiz | MHCP feshedildi, Şeriatmedari ev hapsinde |
- 1941
Muhammed Rıza Pehlevi tahta çıkar
- 1963
«Beyaz Devrim»
- 1964
Humeyni ülkeden çıkarılır
- 1975
Rastahiz tek yasal parti ilan edilir
- 9 Ocak 1978
Kum protestoları
- 18 Şubat 1978
Tebriz ayaklanması
- 8 Eylül 1978
«Kara Cuma» (Tahran): sıkıyönetim altında ateş
- 16 Ocak 1979
Şah İran’ı terk eder
- 1 Şubat 1979
Humeyni Tahran’a döner
- 11 Şubat 1979
Bahtiyar hükûmeti düşer
- 1 Nisan 1979
İran İslam Cumhuriyeti ilan edilir
- Aralık 1979
Anayasa referandumu (2–3 Aralık); Tebriz ayaklanması (Ocak 1980’e kadar)
- 1980
MHCP feshedilir
- Eylül 1980
İran–Irak Savaşı başlar
- 1982
Şeriatmedari ev hapsine alınır
Kronoloji sorusu
Problem
Olayları kronolojik sıraya koyun: 1. «Beyaz Devrim» 2. Rastahiz’in kurulması 3. Humeyni’nin ülkeden çıkarılması 4. «Kara Cuma»
A) 1, 2, 3, 4 B) 1, 3, 2, 4 C) 3, 1, 2, 4 D) 1, 3, 4, 2 E) 2, 1, 3, 4
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Kodlanmış soru
Problem
Aralık 1979 Tebriz ayaklanması hakkında: 1. Şeriatmedari’nin destekçileri katıldı 2. Seyid Cafer Pişeveri önderlik etti 3. Anayasa’ya ve velayet-i fakih ilkesine itiraz edildi 4. Ayaklanma bastırıldı 5. Ayaklanma şahın devrilmesine yol açtı
A) 1, 3, 4 B) 2, 4, 5 C) 1, 2, 3 D) 3, 4, 5 E) 1, 4, 5
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
«İlgili değildir» sorusu
Problem
Devrimden sonra Güney Azerbaycan’daki hukuki mücadeleyle ilgili olmayan:
A) MHCP B) Anayasa’nın 15. maddesi C) Kazım Şeriatmedari D) Azerbaycan Demokrat Fırkası (1945) E) velayet-i fakih’e itiraz
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Unutma
- Muhammed Rıza Şah Pehlevi (1941–1979): merkeziyetçilik, SAVAK, Rastahiz, pan-İranizm; Azerbaycan Türkçesiyle okul ve basın yasaktı.
- Kum (9 Ocak 1978) → 40 gün sonra Tebriz ayaklanması (18 Şubat 1978): protestolar bütün ülkeye yayıldı.
- 16 Ocak 1979 şah gider; 1 Şubat Humeyni döner; 11 Şubat Bahtiyar hükûmeti düşer; 1 Nisan 1979’da İran İslam Cumhuriyeti ilan edilir.
- Anayasa (2–3 Aralık 1979 referandumu): velayet-i fakih; 15. madde yerel dillere basında ve medyada izin veriyordu. Şeriatmedari ve MHCP hukuki mücadele yürüttü.
- Aralık 1979 – Ocak 1980 Tebriz ayaklanması bastırıldı, MHCP feshedildi, Şeriatmedari ev hapsine alındı (1982); Azerbaycan tarih yazımına göre 15. madde fiilen uygulanmadı.