Bir yıl içinde Tebriz iki farklı yönetim biçimi gördü. 1945 Aralık ayında şehrin kendi meclisi ve kendi hükûmeti vardı, Azerbaycan Türkçesi devlet dili ilan ediliyor, okula geri dönüyordu; 1946 Aralık ayında ise Tahran’ın ordusu şehre girdi ve bu kurumların çoğu birkaç günde dağıldı. Bu kısa ama ağır sınav neden başladı, neler yaptı ve neden başarılı olamadı? Önceki yıllar için «1917–1920 yıllarında Güney Azerbaycan: Şeyh Muhammed Hiyabani» dersine bak.
Rıza Şah ve Pan-İranizm
1921 Şubat ayında bir Kazak tugayının komutanı Rıza Han Tahran’da darbe yaptı ve kısa sürede ülkenin gerçek hâkimi oldu. 1925’te Meclis Kaçar hanedanını tahttan indirdi, Rıza Han Rıza Şah Pehlevi adıyla şah ilan edildi ve Pehleviler hanedanı iktidara geldi. Parçalanmış, zayıf ülkeyi güçlü, merkezî bir devlete dönüştürmek istiyordu: ordu ve yönetim aygıtı güçlendirildi. Ama çok uluslu bir ülkede bu merkezîleşme yalnızca bir halkın — Farsların — diline ve kültürüne dayanıyordu.
Pan-İranizmTanım
Çok uluslu İran halkını tek bir «İran milleti»ne dönüştürmek, bunun için Fars dilini ve kültürünü egemen kılmak, Fars olmayan halkların dilini ve kültürünü baskı altına almak politikası.
Azerbaycanlılar İran’ın en büyük Fars olmayan halkıydı ve çoğunlukla Güney Azerbaycan’da yaşıyordu. 1920 hareketinin bastırılmasından sonra baskı arttı: Azerbaycan Türkçesi okullarda, dairelerde, basında ve tiyatroda yasaklandı, anadilinde ders verenler cezalandırıldı, yer adları değiştirildi, bazı durumlarda resmî belgelerde «Azerbaycan» adının kullanılmasına sınır getirildi.
Pan-İranizm böylece bir halkı dilinden ve tarihinden koparmaya yönelik asimilasyon politikasıydı. Bu politika hoşnutsuzluğu ortadan kaldırmadı, yalnızca gizledi: baskı gevşer gevşemez hoşnutsuzluk yeniden yüzeye çıktı.
Savaş ve ulusal hareketin başlaması
1941’de Almanya SSCB’ye saldırdıktan sonra İran’ın konumu belirleyici oldu: Müttefikler onun topraklarını Sovyetler Birliği’ne yardım yolu olarak kullanmak ve Alman etkisini önlemek istiyordu. 25 Ağustos 1941’de İngiliz ve Sovyet birlikleri İran’a girdi: Sovyet kuvvetleri kuzeyi (Güney Azerbaycan dâhil), İngilizler güneyi tuttu. Sovyet tarafı, Sovyet Rusya ile İran arasında 26 Şubat 1921’de yapılan antlaşmaya dayanıyordu. 16 Eylül 1941’de Rıza Şah oğlu Muhammed Rıza lehine tahttan çekildi ve ülkeden ayrıldı.
1942’deki İngiltere–SSCB–İran ittifak antlaşması birliklerin savaşın bitiminden altı ay sonra çekilmesini öngörüyordu; 1943’te Tahran Konferansı’nda Müttefikler İran’ın bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü tanıdıklarını bildirdi.
Yirmi yıllık sert merkezîleşme zayıfladı. Siyasi tutuklular serbest bırakıldı, Azerbaycan Türkçesiyle gazeteler ve kitaplar yeniden çıkmaya, kültür dernekleri kurulmaya başladı. Bu yıllarda Seyit Cafer Cevadzade Pişeveri (1893–1947) öne çıktı. 1941’de Rıza Şah’ın hapishanesinden çıkmış, Tahran’da gazete yayımlamış, 1944’te Tebriz’den Meclis’e milletvekili seçilmişti; ancak Meclis onun yetkilerini tanımadı. Bu olay, Tahran’ın Azerbaycan’ın sesini duymak istemediğini ve yeni bir mücadele yolu aranması gerektiğini gösterdi.
Azerbaycan Demokrat Fırkası ve Millî Hükûmet
3 Eylül 1945’te Tebriz’de Azerbaycan Demokrat Fırkası (ADF) kuruldu, başkanı Pişeveri oldu. Program, İran’dan ayrılmayı değil, İran içinde Azerbaycan’a iç özerklik, anadilinin haklarını, demokratik özgürlükleri ve toprak reformunu istiyordu.
Sonbaharda ADF silahlı fedai birlikleri kurdu, eyaletin şehirleri birer birer onların eline geçti. Sovyet birlikleri, Tahran’dan gönderilen İran ordusu birliklerinin eyalete girmesini engelledi — bu etken hareketin hızlı başarısında önemli rol oynadı. Kasım ayında Tebriz’de bir ulusal kurultay toplandı ve Millî Meclis seçimlerinin yapılmasına karar verdi; milletvekilleri Aralık başında seçildi.
12 Aralık 1945’te Tebriz’de seçilmiş Millî Meclis açıldı ve Azerbaycan Millî Hükûmeti kuruldu; başbakan Pişeveri idi. Hükûmet kendini İran’dan ayrılmış bir devlet değil, onun içinde özerk bir eyaletin yönetimi saydı. Hükûmetin önlemleri Pan-İranist politikanın tersiydi:
- dil: Azerbaycan Türkçesi devlet dili ilan edildi (Aralık 1945), okullarda anadilinde eğitim başladı, ders kitapları hazırlandı;
- kültür: basın ve tiyatro anadilinde faaliyet gösterdi, Tebriz Üniversitesi açıldı (1946);
- toprak: toprak reformunun uygulanmasına başlandı;
- savunma: fedai birliklerinden ve yerel güçlerden millî ordu kuruldu.
Çöküşün nedenleri
Çöküş, Sovyet korumasının yitirilmesiyle başladı. 1946 Ocak ayında İran meseleyi BM Güvenlik Konseyi’ne taşıdı: Müttefiklerin kararlaştırdığı süre 2 Mart 1946’da doluyordu, ama Sovyet birlikleri çekilmiyordu; ABD ve İngiltere de baskı yaptı. Sonraki adımlar şöyle oldu:
- Şubat–Mart 1946: Başbakan Ahmed Kavam Moskova’da görüşmeler yaptı;
- 4 Nisan 1946: Kavam–Sovyet anlaşmasına varıldı, Sovyet birliklerinin çekilmesi kararlaştırıldı;
- Mayıs 1946: Sovyet birlikleri İran’dan çıktı;
- Aralık 1946: «seçimleri denetleme» bahanesiyle İran ordusu eyalete girdi.
Fedailer bazı yerlerde direndi, fakat Millî Hükûmet çöktü, Pişeveri ve yakınları Sovyet Azerbaycan’ına çekildi, Güney Azerbaycan’da anadiline getirilen kısıtlamalar yeniden uygulandı. Pişeveri 1947’de Bakü’de öldü.
Tarihçiler hareketin niteliği konusunda ayrışır: Azerbaycan ders kitaplarında o, halkın ulusal-demokratik mücadelesi sayılır ve Sovyet birliklerinin varlığı yalnızca ona elverişli koşul yaratan etken olarak değerlendirilir; bazı yazarlar ise SSCB’nin örgütleyici rolünü öne çıkarır.
- 21 Şubat 1921
Rıza Han Tahran’da darbe yapar
- 1925
Kaçarlar devrilir; Rıza Şah Pehlevi şah ilan edilir
- 25 Ağustos 1941
İngiliz ve Sovyet birlikleri İran’a girer
- 16 Eylül 1941
Rıza Şah, Muhammed Rıza lehine tahttan çekilir
- 1944
Pişeveri Tebriz’den milletvekili seçilir, yetkisi tanınmaz
- 3 Eylül 1945
Tebriz’de Azerbaycan Demokrat Fırkası kurulur
- Kasım 1945
Tebriz’de ulusal kurultay; fedailer eyaleti ele geçirir
- 12 Aralık 1945
Bilimler Akademisi (Bakü); Millî Hükûmet (Tebriz)
1945’te Bakü’de Azerbaycan SSC Bilimler Akademisi kurulur («20. yüzyılın 40–80’li yıllarında kültür» dersine bak); 12 Aralık’ta Tebriz’de Millî Meclis açılır ve Pişeveri başbakanlığında Millî Hükûmet kurulur.
- 4 Nisan 1946
Kavam–Sovyet anlaşması: Sovyet birliklerinin çekilmesi
- Mayıs 1946
Sovyet birlikleri İran’dan çıkar
- Aralık 1946
İran ordusu Tebriz’e girer; Millî Hükûmet çöker
- 1947
Pişeveri Bakü’de ölür
| Kişi | Yıllar | Rolü |
|---|---|---|
| Rıza Şah Pehlevi | 1925–1941 | Pehleviler hanedanının kurucusu; Pan-İranist politika; 1941’de tahttan ayrıldı |
| Muhammed Rıza Şah | 1941–1979 | 1941’de tahta çıktı; 1946’da eyalete ordu gönderdi |
| Seyit Cafer Pişeveri | 1893–1947 | ADF başkanı; Millî Hükûmet’in başbakanı; 1946’dan sonra Bakü’de |
| Ahmed Kavam | 1946 | İran başbakanı; Moskova’da görüşmeler; Sovyet birliklerinin çekilmesi hakkında anlaşma (4 Nisan 1946) |
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| 1941 işgali, Rıza Şah’ın gidişi | merkezî iktidar zayıfladı; anadilinde basın canlandı |
| Sovyet birliklerinin eyalette bulunması | İran ordusu eyalete giremedi; Millî Hükûmet kuruldu |
| BM şikâyeti, ABD ve İngiltere baskısı | Kavam–Sovyet anlaşması; Mayıs 1946’da Sovyet birlikleri çıktı |
| Sovyet birliklerinin çekilmesiyle dış korumanın yitirilmesi | Aralık 1946’da ordu saldırısı; Millî Hükûmet’in çöküşü |
| Özellik | Hiyabani hareketi (1920) | Millî Hükûmet (1945–1946) |
|---|---|---|
| Lider | Şeyh Muhammed Hiyabani | Seyit Cafer Pişeveri |
| Temel talep | İran’dan ayrılmamak; Meşrutiyet kurallarının uygulanması | İran içinde özerklik, anadili, toprak reformu |
| Dış etken | Sovyet desteğine dayanmıyordu | Sovyet birlikleri İran ordusunun girişini engelledi |
| Sonu | Eylül 1920’de hükûmet birlikleri bastırdı | Aralık 1946’da İran ordusunun saldırısı |
| Liderin kaderi | Hiyabani öldürüldü | Pişeveri Bakü’ye çekildi, 1947’de öldü |
Etkileşimli
Kaynak ve sınav tipi görevler
Aziz hemşehriler! On yıllardır anadilimiz okuldan, basından ve dairelerden kovulmuştu. Çocuklarımız yabancı bir dilde okuyor, kendi dilimizde yazmak suç sayılıyordu. Toprağı işleyenler topraksız kalmış, büyük mülkler birkaç kişinin elinde toplanmıştı.
Bugün şehrimizde toplanan Meclis kendi hükûmetini kuruyor. Biz ülkemizden ayrılmak istemiyoruz; kendi eyaletimizin işlerini kendimiz yönetmek, anadilimizde okumak istiyoruz. Bundan sonra okullarda ve dairelerde dilimiz kullanılacak, toprak onu işleyenlere verilecek.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde hangi olaydan söz edildiğini, tarihini, şehri ve kurulan hükûmetin başkanını belirleyin.
2) Bu hareketin doğmasının bir siyasi ve bir sosyo-ekonomik nedenini açıklayın.
3) Olayların metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Siyasi: Rıza Şah’ın Pan-İranist politikası — anadilinin yasağı, asimilasyon (veya 1941’den sonra merkezî iktidarın zayıflaması). Sosyo-ekonomik: köylülerin topraksızlığı, büyük toprak mülkiyeti. Puan: ikisi — 1; biri — ½. Metindeki «topraksız kaldı» cümlesini yinelemek yetmez; neden–sonuç bağı gösterilmelidir.
3) Metinde bulunmayan sonuçlar: hükûmetin pratik önlemleri — Tebriz Üniversitesi’nin açılması (1946), millî ordunun kurulması; Tahran’ın karşılığı — Ocak 1946’da meselenin BM Güvenlik Konseyi’ne götürülmesi ve Kavam’ın görüşmeleri; Aralık 1946’da İran ordusunun girişiyle hükûmetin çöküşü ve anadiline kısıtlamaların geri dönmesi. Puan: iki sonuç — 1; biri — ½; metinde bulunan «dil ve toprakta değişiklik» puan getirmez.
Sınav görevi: kronoloji
Problem
Olayları kronolojik sıraya koyun:
1. Azerbaycan Demokrat Fırkası’nın kurulması
2. Rıza Han’ın şah ilan edilmesi
3. İran ordusunun Tebriz’e girişi
4. İngiliz ve Sovyet birliklerinin İran’a girmesi
5. Millî Meclis’in açılması
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: Parti (1) — 3 Eylül 1945, Millî Meclis (5) — 12 Aralık 1945: aynı yıl, sıra Eylül → Aralık.
Adım 3: En sonda İran ordusunun girişi (3) — Aralık 1946.
Cevap: 2, 4, 1, 5, 3.
Sınav görevi: «benzer özellikler»
Problem
Azerbaycan Millî Hükûmeti’ni (1945–1946) Hiyabani hareketine (1920) benzeten özellikleri seçin:
1. İran’dan ayrılma talebi öne sürmemesi
2. Merkezî iktidarın silahlı güçleriyle bastırılması
3. Sovyet birliklerinin İran ordusunun eyalete girişini engellemesi
4. Tebriz’in hareketin merkezi olması
5. Liderinin Sovyet Azerbaycan’ına çekilmesi
A) 1, 2, 4
B) 1, 3, 5
C) 2, 3, 4
D) 3, 4, 5
E) 1, 4, 5
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: 1, 2 ve 4 her iki harekette vardır: ayrılık talebi yok, merkezî hükûmet bastırdı, merkez Tebriz’di.
Cevap: A.
Bu hareketin mirası sonraki on yıllarda da yaşadı: devamı «Güney Azerbaycan İran İslam Devrimi yıllarında ve sonrasında» dersindedir.
Unutma
- Rıza Şah (1925–1941) Pan-İranist politika izledi: Azerbaycan Türkçesi okulda, basında ve tiyatroda yasaklandı; anadilinde ders verenler cezalandırıldı.
- 25 Ağustos 1941’de İngiliz ve Sovyet birlikleri İran’a girdi, 16 Eylül’de Rıza Şah oğlu Muhammed Rıza lehine tahttan çekildi; merkezî iktidar zayıfladı.
- 3 Eylül 1945’te Pişeveri Tebriz’de Azerbaycan Demokrat Fırkası’nı kurdu; program İran’dan ayrılmayı değil, iç özerkliği istiyordu.
- 12 Aralık 1945’te Millî Meclis açıldı ve Millî Hükûmet kuruldu: Azerbaycan Türkçesi devlet dili oldu, anadilinde eğitim başladı, Tebriz Üniversitesi açıldı (1946), toprak reformuna başlandı.
- Sovyet birlikleri Mayıs 1946’da çıktı; uluslararası baskı ve dış korumanın yitirilmesi hükûmeti yalnız bıraktı; Aralık 1946’da İran ordusu Tebriz’e girdi, Millî Hükûmet çöktü, Pişeveri Bakü’ye çekildi.