Bir sınav kâğıdında şöyle bir soru var: «XIII. yüzyılın 30’lu yıllarının sonu için karakteristiktir». Seçeneklerde 1230, 1238, 1330 ve 1340 yıllarının olayları verilmiş. Soru, olayı bilmekten çok zamanı okumayı ölçüyor. Peki tarihçiler geçmişi nereden bilir — yazısız binyılları taş aletlerden, Orta Çağ’ı hicrî tarihli kitabelerden, bir halkın hafızasını destanlardan? Bu ders bütün kursun anahtarıdır: tarihin neyi incelediği, geçmişin hangi evrelere ayrıldığı, kaynak türleri ve yıl hesabı.
Tarih neyi inceler?
Tarih, insan toplumunun geçmişini kaynaklara dayanarak inceleyen bilimdir. Yalnızca «ne oldu?» sorusuna değil, «neden oldu ve neye yol açtı?» sorusuna da cevap arar; olaylar arasındaki sebep-sonuç bağlarını ortaya koyar. MÖ V. yüzyılda yaşamış Yunan yazar Herodot «tarihin babası» olarak anılır; kullandığı historia kelimesi «araştırma, sorarak öğrenme» demektir. Yani tarih ezberlenecek bir hikâye değil, kanıta dayanan bir araştırmadır.
Azerbaycan tarihi, Azerbaycan halkının ve yaşadığı toprakların — Kuzey ve Güney Azerbaycan’ın — geçmişini en eski çağlardan bugüne kadar inceler. Bu alandaki ilk ciddi bilimsel eserlerden biri, Abbaskulu Ağa Bakıhanov’un 1841’de tamamladığı «Gülistan-ı İrem»dir: yazar, Şirvan ve Dağıstan tarihini farklı kaynakları karşılaştırarak, olayların kronolojik sırasıyla anlatmıştı. Tarihi öğrenmenin pratik bir faydası da vardır: geçmişin hatalarını bilen toplum onları tekrarlamamaya çalışır.
Tarih öncesi dönemTanım
Yazının icadından önceki dönem. Onunla ilgili bilgilerimizin başlıca kaynağı arkeolojik buluntulardır. Azerbaycan topraklarında ilk insan toplulukları yaklaşık 2 milyon yıl önce ortaya çıktı.
Tarihî gelişimin başlıca evreleri
Ders kitapları insan toplumunun gelişimini dört büyük evreye ayırır: ilkel toplum, kölecilik, feodalizm ve kapitalizm. Bu ayrım toplumun nasıl örgütlendiğine — toprağın, aletlerin ve emeğin kime ait olduğuna — dayanır. Gelişme her yerde aynı anda olmadı: Ön Asya’da ilk devletler kurulurken dünyanın birçok yerinde hâlâ ilkel topluluklar yaşıyordu. Bu yüzden tarihçiler zaman çizgisini büyük dönüm noktalarına göre de dönemlere ayırır.
| Dönem | Yaklaşık sınırlar | Başlangıç noktası | Bu zamana düşen Azerbaycan olaylarına örnek |
|---|---|---|---|
| İlkel topluluk (tarih öncesi) | ilk insanlardan MÖ 4. binyılın sonuna kadar | ilk insan topluluklarının ortaya çıkışı | ilk insan toplulukları (yak. 2 milyon yıl önce), Azıh Mağarası |
| İlk Çağ | MÖ 4. binyılın sonu – MS 476 | yazının icadı (Mezopotamya, Mısır) | Manna, Atropatena, Kafkas Albanyası |
| Orta Çağ | 476 – XV. yüzyılın sonu | Batı Roma İmparatorluğu’nun yıkılışı | Şirvanşahlar devletinin kuruluşu (861) |
| Yeni Çağ ve Yakın Çağ | XV. yüzyılın sonu – 1918 | Büyük Coğrafi Keşifler | Safevî devleti (1501), hanlıklar |
| Çağdaş dönem | 1918 – günümüz | Birinci Dünya Savaşı’nın sonu | Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti (1918), bağımsızlığın yeniden kazanılması (1991) |
- yak. 2 milyon yıl önce
Azerbaycan’da ilk insan toplulukları
Tarih öncesi: ilkel topluluk dönemi başlar.
- MÖ 4. binyılın sonu
Yazı ortaya çıkar
Mezopotamya ve Mısır’da ilk yazı sistemleri — İlk Çağ’ın başlangıcı.
- MÖ 776
İlk Olimpiyat Oyunları
Yunanlılar sonraları yılları olimpiyatlarla saydı.
- MÖ 753
Roma’nın efsanevi kuruluşu
Romalılar yılları «şehrin kuruluşundan» sayardı.
- MÖ V. yüzyıl
Herodot «Tarih» eserini yazar
Herodot «tarihin babası» olarak anılır.
- 476
Batı Roma İmparatorluğu’nun yıkılışı
İlk Çağ’ın sonu, Orta Çağ’ın başlangıcı kabul edilir.
- 622
Hicret: hicrî takvimin başlangıcı
Hz. Muhammed’in Mekke’den Medine’ye göçü.
- 1258
Moğollar Bağdat’ı alır
Kaynaklarda hicrî 656 yılı olarak geçer.
- 1492
Kolomb Amerika’ya ulaşır
Büyük Coğrafi Keşifler — Yeni Çağ’ın göreli başlangıcı.
- 1841
«Gülistan-ı İrem» tamamlanır
A. Bakıhanov’un Şirvan ve Dağıstan tarihi.
- 1918
Birinci Dünya Savaşı sona erer
Çağdaş dönemin göreli başlangıcı; aynı yıl Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti kurulur.
Tarihî kaynaklar ve yardımcı bilimler
Tarihî kaynak, geçmişi incelemeyi mümkün kılan her şeydir: alet, bina, sikke, kitabe, belge, destan, fotoğraf. Kaynaklar ortaya çıktıkları zamana göre iki gruba ayrılır. Birincil kaynak incelenen dönemde oluşmuştur — örneğin bir hükümdarın kitabesi ya da mezardan çıkan bir hançer. İkincil kaynak sonradan, birincil kaynaklara dayanarak yazılmıştır — örneğin bir tarihçinin kitabı veya ders kitabı. Kaynaklar türlerine göre de ayrılır:
| Kaynak türü | Neleri kapsar | Azerbaycan’dan örnek |
|---|---|---|
| Maddi (arkeolojik) | aletler, silahlar, süs ve ev eşyaları, yapılar, mezarlar | Azıh Mağarası’nın taş aletleri, Gobustan kaya resimleri, kurganlardan çıkan tunç eşyalar |
| Yazılı | taş kitabeler, sikkeler, vakayinameler, kitaplar, arşiv belgeleri, gazete ve mektuplar | Asur ve Urartu çivi yazılı kitabeleri; Gobustan’da Roma lejyonunun Latince yazıtı; Alban palimpsesti; «Gülistan-ı İrem» |
| Sözlü | destanlar, efsaneler, masallar, bayatılar, atasözleri — sonradan yazıya geçirilmiş | «Dede Korkut Kitabı», «Köroğlu» |
| Etnografik | gelenekler, törenler, giyim, yemek, gündelik hayat | Nevruz törenleri, halıcılık gelenekleri, düğün âdetleri |
| Dil (dilbilimsel) | yer adları (toponimler), kişi ve kabile adları, kelimelerin kökeni | nehir, dağ ve köy adlarında korunan eski kelimeler |
| Görsel-işitsel | resimler, fotoğraflar, filmler, ses kayıtları | XX. yüzyılın fotoğrafları ve haber filmleri |
Her kaynak türünü ayrı bir yardımcı tarih bilimi inceler. Arkeoloji (Yunanca arkhaios «eski» + logos «bilim») kazılar yoluyla maddi kültürü, epigrafi taş, metal ve başka sert malzemeler üzerindeki yazıları — kitabeleri, nümismatik sikkeleri, paleografya eski el yazmalarını ve yazının değişimini, etnografya (ethnos «halk») halkların gündelik hayatını ve geleneklerini, kronoloji (khronos «zaman») ise zamanın hesaplanmasını ve olayların sırasını inceler. Yazının kendisi de gelişti: önce piktografik (resim), sonra ideografik (kavram), daha sonra alfabetik yazı ortaya çıktı. Arkeolojik tarihleme yöntemleri «Kaynaklar ve tarih yazımı: tarihçi olguları nasıl doğrular?» dersinde anlatılır.
Etkileşimli
Vatanımın geçmişini yazmaya başladığımda hazır ve eksiksiz bir vakayinamenin olmadığını gördüm. Bu yüzden Arap ve Fars yazarlarının eserlerini, komşu halkların vakayinamelerini, Rus ve Avrupalı bilginlerin kitaplarını okudum.
Haberler birbiriyle çeliştiğinde onları eski sikkelerle, taşlar üzerindeki yazılarla ve halk arasında yaşayan rivayetlerle karşılaştırdım, inandırıcı olmayanı ayıkladım. Şirvan ve Dağıstan topraklarının tarihini en eski zamanlardan Rusya ile İran arasında yapılan Gülistan Barışı’na kadar, olayların sırasıyla ve Farsça yazdım.
Kaynak görevleri
Problem
1. Metnin yazarını ve eserini belirleyin. Hangi ipuçlarına dayandınız?
2. Yazar yazılı haberleri neden sikke ve kitabelerle denetliyordu? İki sebep gösterin.
3. Metinde söylenmeyen iki sonuç çıkarın: bu çalışma yöntemi Azerbaycan tarih bilimine ne kazandırdı?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2. Sebepler: a) yazarlar birbiriyle çelişebilir ya da hükümdarı övmek için olayı çarpıtabilirdi; b) sikke ve kitabe, olayın kendi döneminde ortaya çıkmış birincil kaynaktır, üzerinde hükümdarın adı ve tarih bulunur. Puan: iki sebep — 1; bir sebep — ½.
3. Sonuçlar (örnek): a) kaynakları karşılaştırmak — kaynak eleştirisi — Azerbaycan tarih yazımında bilimsel yaklaşımın temeli oldu; b) sikkeler ve kitabeler (nümismatik, epigrafi) önemli kaynaklar olarak dikkat çekti; c) eser, sonraki tarihçiler için başlıca kaynaklardan biri oldu. Puan: metinde olmayan iki sağlam sonuç — 1; bir sonuç — ½; metni tekrarlayan cevap — 0.
Yıl hesabı: MÖ, MS ve hicrî takvim
Kronolojisiz tarih olmaz: bir olayı zamana yerleştirmeden sebeplerini ve sonuçlarını anlamak mümkün değildir. Eski halklar yılları farklı başlangıçlardan sayardı: Yunanlılar ilk Olimpiyat Oyunları’ndan (MÖ 776), Romalılar Roma şehrinin efsanevi kuruluşundan (MÖ 753). Bugün yaygın olan miladi takvim yılları Hz. İsa’nın doğumunun geleneksel tarihinden sayar. Ondan sonraki yıllar Milattan Sonra (MS), önceki yıllar Milattan Önce (MÖ) diye adlandırılır. MÖ yıllar geriye doğru sayılır ve sıfır yılı yoktur: MÖ 1’den hemen sonra MS 1 gelir.
Orta Çağ Azerbaycan kitabelerinin, sikkelerinin ve vakayinamelerinin çoğu hicrî takvimle tarihlenmiştir. Başlangıcı Hz. Muhammed’in Mekke’den Medine’ye göçü, yani Hicrettir (622). Hicrî takvim bir Ay takvimidir: yılı Güneş yılından yaklaşık 11 gün kısadır, bu yüzden 33 hicrî yıl yaklaşık 32 miladi yıla eşittir. Yaklaşık çeviri için iki formül yeterlidir (M — miladi yıl, H — hicrî yıl):
M ≈ H − H : 33 + 622
H ≈ (M − 622) + (M − 622) : 32
| Birim ya da kural | İçeriği | Örnek |
|---|---|---|
| Yüzyıl | 100 yıl; yarım yüzyıl — 50 yıl, çeyrek — 25 yıl | XIII. yüzyıl — 1201–1300 yılları |
| Binyıl | 1000 yıl (10 yüzyıl) | MÖ 4. binyıl — MÖ 4000–3001 |
| Bir yılın yüzyılını bulmak | son iki rakamı at ve 1 ekle; yıl 00 ile bitiyorsa 1 ekleme | 1236 → XIII. yüzyıl; 1300 → XIII. yüzyıl; MÖ 331 → MÖ IV. yüzyıl |
| İki MÖ tarih arasındaki süre | büyük sayıdan küçüğü çıkar | MÖ 776 – MÖ 753: 776 − 753 = 23 yıl |
| MÖ ve MS tarihler arasındaki süre | sayıları topla ve 1 çıkar (sıfır yılı yoktur) | MÖ 53 – MS 476: 53 + 476 − 1 = 528 yıl |
DİM’in dönem ifadeleri nasıl okunur?
Test soruları tarihi çoğu zaman sayıyla değil, bir ifadeyle verir: «XIII. yüzyılın I. çeyreği», «MÖ V. yüzyılın ikinci yarısı», «MÖ 4. binyılın sonu». Bunları yıllara çevirebilen öğrenci seçeneklerin yarısını hemen eler. MS döneminde zaman küçük sayılardan büyüğe akar, MÖ döneminde ise ayna gibidir: yüzyılın başı büyük sayılardır.
| İfade | MS (XIII. yüzyıl) | MÖ (MÖ V. yüzyıl) |
|---|---|---|
| yüzyıl | 1201–1300 | MÖ 500–401 |
| ilk yarısı | 1201–1250 | MÖ 500–451 |
| ikinci yarısı | 1251–1300 | MÖ 450–401 |
| I. çeyreği | 1201–1225 | MÖ 500–476 |
| II. çeyreği | 1226–1250 | MÖ 475–451 |
| III. çeyreği | 1251–1275 | MÖ 450–426 |
| IV. çeyreği | 1276–1300 | MÖ 425–401 |
| başı / ortası / sonu | yak. 1201–1230 / 1240–1260 / 1270–1300 | yak. MÖ 500–470 / 460–440 / 430–401 |
| 30’lu yıllar | 1230–1239 | MÖ 439–430 |
| 30’lu yılların sonu | yak. 1237–1239 | yak. MÖ 432–430 |
1. Dönemin belirlenmesi (kapalı, 5 seçenek)
Problem
«XIV. yüzyılın I. çeyreği»ne uyan yılı seçin:
A) 1299 B) 1324 C) 1326 D) 1350 E) 1401
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) I. çeyrek = 1301–1325 → C (1326, II. çeyreğin ilk yılı) ve D (1350, II. çeyreğin son yılı) elenir.
Cevap: B (1324).
2. Kombinasyon: maddi kaynaklar
Problem
Maddi kaynaklara aittir:
1. Azıh Mağarası’ndan bir taş kesici
2. bir Asur kralının taş üzerindeki çivi yazısı
3. Kültepe’den bir çömlek
4. «Dede Korkut Kitabı»
5. kurgandan çıkarılmış tunç hançer
A) 1, 2, 4 B) 2, 3 C) 1, 3, 5 D) 3, 4, 5 E) 1, 5
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) 2 taşa kazınmış olsa da bilgiyi metinle verir → yazılı kaynaktır (tuzak!).
3) 4 sonradan yazıya geçirilmiş sözlü edebiyat örneğidir.
Cevap: C (1, 3, 5). E seçeneği 3’ü dışarıda bıraktığı için eksiktir.
3. Kronolojik sıra (kodlanan cevap)
Problem
Olayları kronolojik sıraya koyun:
1. Roma’nın efsanevi kuruluşu
2. Hicret
3. Herodot’un yaşadığı yüzyıl
4. ilk Olimpiyat Oyunları
5. Batı Roma İmparatorluğu’nun yıkılışı
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) MÖ tarihlerde büyük sayı daha eskidir; MS tarihleri artan sırayla gelir.
Cevap: 4, 1, 3, 5, 2.
4. Hesaplama: hicrî tarihin çevrilmesi
Problem
Moğolların Bağdat’ı alışı kaynaklarda hicrî 656 yılı olarak geçer.
a) Bu yaklaşık hangi miladi yıldır?
b) Bu yıl hangi yüzyılın hangi yarısına ve çeyreğine düşer?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Kontrol: H ≈ (1258 − 622) + 636 : 32 ≈ 636 + 19,9 ≈ 656 ✓.
b) 1258 → son iki rakamı atıyoruz (12) ve 1 ekliyoruz → XIII. yüzyıl; 1251–1300 → ikinci yarı; 1251–1275 → III. çeyrek.
Unutma
- Tarih, insan toplumunun geçmişini kaynaklara dayanarak inceler ve sebep-sonuç bağlarını açıklar; Herodot «tarihin babası», A. Bakıhanov’un «Gülistan-ı İrem» (1841) eseri ise Azerbaycan tarihi üzerine ilk ciddi bilimsel eserlerdendir.
- Ders kitapları toplumun gelişimini dört evreye (ilkel toplum, kölecilik, feodalizm, kapitalizm), zamanı ise göreli dönemlere ayırır: İlk Çağ (476’ya kadar), Orta Çağ, Yeni Çağ, Çağdaş dönem (1918’den).
- Kaynaklar birincil ve ikincil olur; türlerine göre maddi, yazılı, sözlü, etnografik, dil ve görsel-işitsel kaynaklara ayrılır. Onları arkeoloji, epigrafi, nümismatik, paleografya, etnografya ve kronoloji inceler.
- Sıfır yılı yoktur: MÖ ve MS tarihler arasındaki süreyi bulmak için sayılar toplanır ve 1 çıkarılır. Hicrî yıl yaklaşık 354 gündür: M ≈ H − H : 33 + 622.
- MÖ döneminde yüzyılın «başı» ve «ilk yarısı» büyük sayılardır: MÖ V. yüzyılın ilk yarısı = MÖ 500–451; «XIII. yüzyılın 30’lu yıllarının sonu» ise yaklaşık 1237–1239’dur.