Derbent, 1774 yazı. Kale surlarında savunmayı bir kadın yönetiyor: Kuba hanı Feth Ali Han’ın eşi Tuti Bike. Kaleyi kuşatan Dağıstan ordusunun başında ise kendi kardeşi, Kaytak hâkimi Emir Hamza var. Birkaç gün önce Feth Ali Han Gavduşan ovasında yenilmiş ve yaralı hâlde Salyan’a çekilmişti. Kuzeydoğu Azerbaycan’ı tek devlette birleştiren hükümdar bu duruma nasıl düştü?
Hanlığın kuruluşu ve güçlenmesi
Kuba Hanlığı’nın temelini Hüseyin Ali Han attı; hanlığın merkezi önce Hudat, sonra Kuba oldu. Nadir Şah’ın ölümünden sonra Hüseyin Ali Han bağımsız bir politika izlemeye başladı (bkz. «Hanlıkların kuruluşu ve güney hanlıkları»). Hanlığın konumu çok elverişliydi: dağlık arazi ve çok sayıda kale onu saldırılardan koruyor, topraklarından geçen ticaret yolları ekonomiyi canlandırıyordu. İç savaşlardan zarar gören komşu bölgelerin halkı Kuba’ya göçüyor, bu da hanlığın ekonomik ve askerî gücünü artırıyordu. Bu yüzden Hüseyin Ali Han etkin bir dış politikaya geçti: 1757’de ekonomik ve stratejik önemi olan Salyan Kuba Hanlığı’na katıldı.
Feth Ali Han’ın iç politikası
Hüseyin Ali Han’dan sonra oğlu Feth Ali Han (1758–1789) başa geçti. Rusça, Farsça ve Türkçe bilen bu yetenekli diplomat hanlığı güçlendirmek için iki önemli önlem aldı:
- Vergi reformu: mahal naiplerinin vergi toplaması yasaklandı; her köy kethüdası köylülerden topladığı vergiyi bizzat hanın hazinesine ya da ambarına teslim etmek zorundaydı; bazı yükümlülükler yalnızca hanın yasavullarının talebiyle yerine getiriliyordu. Bu önlem yerel yöneticilerin keyfîliğine son verdi, hazineyi güçlendirdi.
- İskân politikası: Azerbaycan’ın güneyinden getirilen çok sayıda insan Şabran ve çevresine yerleştirildi; sınırları güçlendirmek için Mugan’da yaşayan savaşçı Şahseven boylarının bir kısmı Kuba’ya göçürüldü; Derbent halkının bir bölümü de Kuba topraklarına taşındı. Nüfusun artması hem vergi gelirlerini hem de orduyu büyütüyordu.
YasavulTanım
Hanın emirlerini ileten ve uygulanmasını isteyen saray görevlisi.
Birleştirmenin birinci aşaması
Feth Ali Han babasının başlattığı birleştirme politikasını sürdürdü. Büyük stratejik önemi olan Derbent Hanlığı küçük ve zayıftı; halkı ise ağır vergiler alan hanından hoşnut değildi ve Feth Ali Han’dan yardım istedi: 1759’da Derbent Kuba Hanlığı’na katıldı. Hazar’ın başlıca limanı Bakü zengin, ama askerî bakımdan zayıftı; halk Kuba ile birleşmekten hem koruma hem de Feth Ali Han’ın desteklediği zanaat ve ticaretin gelişmesini bekliyordu. Feth Ali Han «evlilik diplomasisi»ne başvurarak Bakü hanıyla akraba oldu ve 1767’de Bakü de katıldı. Resmî belgelerde «Kuba’nın, Derbent’in, Bakü’nün ve Salyan’ın hâkimi» diye anılıyordu. Salyan, Derbent ve Bakü ile birinci aşama tamamlandı.
İkinci aşama: Şamahı, Cavad ve direniş
Feth Ali Han şimdi Şamahı’yı devletinin başkenti yapmak istiyordu: şehir kuzey topraklarının neredeyse ortasındaydı, eski Şirvanşahlar devletinin başkenti olmuştu ve alınması ileride Karabağ’a, Şeki’ye ve güneye yol açacaktı. Önce barışçı bir anlaşmaya varıldı: Kuba Şamahı’yı saldırılara karşı koruyacak, Şamahı da her yıl haraç verecekti. Ancak Şeki’ye güvenen Şamahı hanı anlaşmadan döndü. Bunun üzerine Feth Ali Han Şeki hanıyla anlaştı: 1767’de Şamahı Hanlığı iki hanlık arasında paylaşıldı, 1768’de ise Feth Ali Han onun tamamını Kuba’ya kattı. Aynı yıl Mugan’daki Cavad Hanlığı gönüllü olarak Kuba’nın himayesini kabul etti. Bu, XVIII. yüzyılın ikinci yarısında Azerbaycan topraklarını birleştirmeye yönelik en başarılı girişimdi; köylüler, zanaatkârlar ve tüccarlar onu destekliyor, büyük feodaller ise iktidarlarını kaybetmekten korkuyordu.
Birleştirmeye karşı iki ittifak oluştu: birine Karabağ ve Şeki hanları ile eski Şamahı hâkimi katıldı, sonra onlara Gürcü kralı II. İrakli de eklendi; ötekini Dağıstan hâkimleri oluşturdu. 1774’te Kaytak hâkimi Emir Hamza önderliğindeki Dağıstan kuvvetleri Kuba’ya saldırdı ve Hudat yakınındaki Gavduşan ovasında Feth Ali Han’ı yendi. Yaralı han Salyan’a çekildi, düşman Derbent’i kuşattı. Feth Ali Han kaleye deniz yoluyla döndü; Derbent dokuz ay savunuldu. Tek başına mücadelenin zor olduğunu gören Feth Ali Han, II. Katerina’ya elçi gönderdi. 1775’te Emir Hamza Rus birlikleriyle yaptığı savaşta yenildi ve Rus birlikleri Derbent’e girdi. Osmanlı Devleti itiraz etti, yeni bir savaş istemeyen Rusya da birliklerini geri çekti.
Güney seferi ve birleştirmenin sonu
Feth Ali Han önce Karabağ’ı diplomasiyle katmak istedi, 1780–1781’de ise Karabağ’a seferler düzenledi, fakat başarılı olamadı (bkz. «Karabağ Hanlığı: Penah Ali Han ve İbrahim Halil Han»). Planlarından biri eski Safevî devletinin sınırlarını yeniden kurmaktı: 1784’te Erdebil’i ve Meşkin’i aldı. İleride Azerbaycan’ı işgal etmeyi tasarlayan Rusya Feth Ali Han’dan güney topraklarını terk etmesini istedi. Rusya ile ilişkilerini bozmak istemeyen han geri çekildi. 1789’da Feth Ali Han öldü; Kuba Hanlığı zayıfladı, birleştirdiği hanlıklar yeniden bağımsız oldu. Ondan sonra Ahmed Han (1789–1791) ve Şeyh Ali Han (1791–1806) hüküm sürdü; 1806’da Kuba Rusya tarafından işgal edildi (bkz. «Birinci Rus–Kaçar Savaşı (1804–1813) ve Gülistan Antlaşması»).
- 1757
Salyan Kuba Hanlığı’na katılır
- 1758
Feth Ali Han Kuba’da iktidara gelir
- 1759
Derbent Kuba Hanlığı’na katılır
- 1767
Bakü katılır; Şamahı Kuba ile Şeki arasında paylaşılır
- 1768
Şamahı’nın tamamı katılır; Cavad Kuba’nın himayesini kabul eder
- 1774
Gavduşan Savaşı: Feth Ali Han yenilir
- 1774–1775
Derbent’in dokuz aylık savunması
Savunmayı Tuti Bike yönetiyordu.
- 1775
Rus birlikleri Emir Hamza’yı yener, Derbent’e girer
Osmanlı itirazından sonra Rusya birliklerini geri çekti.
- 1780–1781
Feth Ali Han’ın başarısız Karabağ seferleri
- 1784
Erdebil ve Meşkin alınır
Rusya’nın talebiyle Feth Ali Han geri çekildi.
- 1789
Feth Ali Han’ın ölümü; birleştirilen hanlıklar ayrılır
| Kişi | Tarih | Rolü |
|---|---|---|
| Hüseyin Ali Han | 1758’e kadar | Kurucu; merkezi Hudat’tan Kuba’ya taşıdı, Salyan’ı kattı (1757) |
| Feth Ali Han | 1758–1789 | Vergi reformu, iskân, kuzeydoğu topraklarının birleştirilmesi |
| Tuti Bike | 1774–1775 | Feth Ali Han’ın eşi; Derbent savunmasını yönetti |
| Emir Hamza | 1774–1775 | Kaytak hâkimi; Gavduşan’da kazandı, Derbent’i kuşattı |
| II. İrakli | XVIII. yüzyılın 70’li yılları | Kartli-Kaheti kralı; Feth Ali Han’a karşı ittifaka katıldı |
| Ahmed Han, Şeyh Ali Han | 1789–1791, 1791–1806 | Feth Ali Han’ın halefleri; hanlık zayıfladı |
| Özellik | I. aşama | II. aşama |
|---|---|---|
| Topraklar ve yıllar | Salyan (1757), Derbent (1759), Bakü (1767) | Şamahı (1767–1768), Cavad (1768); Karabağ seferleri (1780–1781), Erdebil (1784) |
| Yöntem | Çoğunlukla barışçı: halkın çağrısı, evlilik diplomasisi | Görüşmeler başarısız oldu — paylaşma ve silah gücü |
| Rakipler | Ciddi direniş olmadı | Karabağ, Şeki, II. İrakli, Dağıstan hâkimleri, Rusya |
| Sonuç | Kuzeydoğu topraklarının çekirdeği birleşti | En geniş toprak, ama Karabağ ve güney tutulamadı; 1789’dan sonra dağıldı |
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| Vergi reformu ve iskân | Hazine ve ordu güçlendi, yerel yöneticilerin keyfîliği sona erdi |
| Birleştirme büyük feodallerin iktidarını tehdit ediyordu | Karabağ–Şeki ve Dağıstan ittifakları kuruldu |
| Gavduşan yenilgisi (1774) | Derbent kuşatıldı, Feth Ali Han Rusya’dan yardım istedi |
| Osmanlı itirazı (1775) | Rusya birliklerini Derbent’ten çekti |
| Feth Ali Han’ın ölümü (1789) | Birleştirilen hanlıklar yeniden bağımsız oldu |
Etkileşimli
Kaynak: Derbent savunması
Hudat yakınındaki ovada dağlıların birleşik ordusu hanın kuvvetlerini bozguna uğrattı. Yaralanan han kaleye dönemedi ve Kür kıyısındaki Salyan’a çekildi. Galipler Derbent’e yaklaşıp şehre, hanın öldüğünü ve cenazesini de yanlarında getirdiklerini bildirdi.
Ancak hanın eşi bu sözlere inanmadı. Kale kapılarını kapattırdı, surlara toplar yerleştirtti ve savunanları bizzat yönetti. Bir süre sonra han deniz yoluyla kaleye girdi. Kuşatma aylarca sürdü; ancak kuzeyden gelen bir Rus birliği saldıranları yendikten sonra Derbent’in çevresi kurtuldu.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde adı geçmeyen hanı, eşini ve savaşı belirleyin; savaşın yılını yazın.
2) Hanın Rusya’dan yardım istemesinin bir askerî ve bir siyasi nedenini açıklayın.
3) Bu olayların metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Askerî: birleşik Dağıstan ordusuyla tek başına savaşmak mümkün değildi, Derbent aylarca kuşatma altındaydı. Siyasi: komşu hanlar (Karabağ, Şeki) ve II. İrakli de ona karşı ittifaktaydı; bölgede müttefiki yoktu. Puan: ikisi — 1; biri — ½.
3) Rus birlikleri Derbent’e girdi, ama Osmanlı itirazından sonra çekildi; Feth Ali Han iktidarını geri kazanıp birleştirmeyi sürdürdü (1780–1781 Karabağ seferleri, 1784 Erdebil); Rusya’nın bölgedeki etkisi arttı. Puan: iki sonuç — 1; biri — ½; kuşatmanın kalkması metinde var, puan getirmez.
Sınav tipi görevler
Sınav görevi: aşamalara göre gruplama
Problem
Toprakları gruplayın: a) birinci aşama; b) ikinci aşama.
1. Bakü
2. Cavad
3. Derbent
4. Şamahı
5. Salyan
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: Şamahı görüşmeler bozulduktan sonra paylaşma ve güçle (1767–1768), Cavad ise ardından (1768) katıldı: ikinci aşama.
Adım 3: Bakü ile Şamahı’nın paylaşılması aynı yıldadır (1767); yılı değil, yöntemi kontrol et.
Cevap: a — 1, 3, 5; b — 2, 4.
Sınav görevi: «ait değildir»
Problem
Feth Ali Han’ın iç politikasına ait değildir:
A) mahal naiplerinin vergi toplamasının yasaklanması
B) Şahseven boylarının bir kısmının Kuba’ya göçürülmesi
C) Karabağ boylarının Horasan’a sürülmesi
D) kethüdaların vergiyi hanın hazinesine bizzat teslim etmesi
E) güneyden gelenlerin Şabran’a yerleştirilmesi
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: C de iskâna benziyor, ama Nadir Şah’ın önlemidir: Mugan kurultayında (1736) ona karşı çıkan Karabağ boylarını Horasan’a ve Afganistan’a sürmüştü.
Cevap: C.
Çağdaşları Feth Ali Han’ı akıllı, cesur, yorulmaz ve girişken bir hükümdar olarak anlatıyordu; gezgin bilgin S. Gmelin onun mezhep ayrımı yapmadığını belirtmişti. Birleştirme ise dönemin koşulları yüzünden gerçekleşemedi: büyük feodaller direniyor, komşu devletler güçlü bir Azerbaycan devleti istemiyordu. Sıradaki ders: «Şeki Hanlığı: Hacı Çelebi ve Kartli-Kaheti ile mücadele».
Unutma
- Kuba Hanlığı’nı Hüseyin Ali Han kurdu; merkez Hudat’tan Kuba’ya taşındı; 1757’de Salyan katıldı.
- Feth Ali Han (1758–1789) vergi reformu yaptı (kethüda vergiyi hazineye bizzat teslim ediyordu) ve iskân politikası izledi (Şabran, Şahsevenler, Derbent halkı).
- Birinci aşama: Salyan (1757), Derbent (1759), Bakü (1767); ikinci: Şamahı (1767–1768), Cavad (1768).
- 1774’te Gavduşan’da Feth Ali Han, Emir Hamza’nın Dağıstan kuvvetlerine yenildi; Derbent Tuti Bike önderliğinde dokuz ay savunuldu; 1775’te Rus birlikleri geldi, sonra çekildi.
- 1780–1781 Karabağ seferleri başarısız oldu, 1784’te alınan Erdebil Rusya’nın talebiyle bırakıldı; 1789’da Feth Ali Han’ın ölümüyle birlik dağıldı.