Bakü, 27 Nisan 1920 akşamı. Parlamento binasında olağanüstü oturum sürüyor. Kuzeyden XI. Kızıl Ordu’nun zırhlı trenleri şehre yaklaşıyor, ordunun ana kuvvetleri ise uzakta, Karabağ’da. Milletvekillerinin önünde Bolşeviklerin ültimatomu var: yönetimi on iki saat içinde devredin. Yalnızca 23 ay yaşamış Cumhuriyet bu duruma nasıl düştü?
1920 başında uluslararası durum
1920 başında Kızıl Ordu Denikin’i yenip Kuzey Kafkasya’ya çıktı; Mart sonunda XI. Kızıl Ordu Dağıstan’a, yani Azerbaycan’ın kuzey sınırlarına ulaştı. İtilaf Devletleri ADC’yi 11 Ocak 1920’de fiilen tanımıştı ama askerî yardım vaat etmiyordu; İngiliz birlikleri Ağustos 1919’da çekilmişti. Türkiye kendisi ağır bir savaş içindeydi ve yardım edemezdi. Sovyet Rusya ise Çiçerin’in notalarında ADC’nin bağımsızlığı konusundan kaçınmıştı (bkz. «ADC’nin dış politikası ve Paris Barış Konferansı»): ona her şeyden önce Bakü petrolü gerekiyordu.
Bakü’yü almak bizim için son derece, son derece gereklidir.
Yeni Taşnak–Bolşevik ittifakı ve içeriden zayıflama
Mart 1918’de olduğu gibi (Mart soykırımıyla ilgili derse bak), Taşnakların ve Bolşeviklerin çıkarları yeniden örtüştü: Taşnak Ermenistan Karabağ, Zengezur ve Nahçıvan’ı, Bolşevikler ise Bakü’yü ele geçirmek istiyordu. Mart 1920’de, Nevruz günlerinde Ermeni silahlı çeteleri Karabağ’da ayaklandı. Askeran yakınlarındaki çarpışmalarda isyan bastırıldı, ancak ordunun ana kuvvetleri Karabağ ve Zengezur’a gönderildi; kuzey sınırını yalnızca küçük birlikler koruyordu (bkz. «Toprak bütünlüğü için: Bakü zaferi, Karabağ ve Nahçıvan genel valilikleri»).
Ülkenin içinde de Bolşevikler harekete geçti. Şubat 1920’de Hümmet, Adalet ve Bakü Bolşevik örgütü temelinde Azerbaycan Komünist (Bolşevik) Partisi — AKP(b) — kuruldu. Demokratik özgürlüklerden yararlanan parti işçiler ve askerler arasında propaganda yapıyor, silahlı bir ayaklanmaya hazırlanıyordu. Çözülmemiş toprak meselesi, petrol ihracatındaki zorluklar ve işsizlik de halkın bir kısmında hoşnutsuzluk yaratıyordu.
Hükûmet krizi
En tehlikeli anda yönetimin kendisi zayıfladı. Parlamentoda Müsavat ile İttihad ve sosyalistler arasındaki mücadele sertleşti; sonuncular Sovyet Rusya ile yakınlaşma istiyordu. 1 Nisan 1920’de Nesib Bey Yusufbeyli hükûmeti istifa etti. Yeni hükûmeti kurmak Mehmet Hasan Hacınski’ye verildi, ancak bunu başaramadı. Böylece işgalin arifesinde ülke yaklaşık bir ay hükûmetsiz kaldı.
27–28 Nisan 1920: Nisan işgali
27 Nisan 1920’de XI. Kızıl Ordu Samur Irmağı’ndan Azerbaycan sınırını geçti; zırhlı trenler demiryoluyla hızla Bakü’ye ilerledi. Aynı gün AKP(b) parlamentoya ültimatom verdi: yönetim on iki saat içinde komünistlere devredilmeliydi.
Akşam parlamentonun son oturumu açıldı. M. E. Resulzade ve Şefi Bey Rüstembeyov yönetimin ültimatom altında devredilmesine itiraz etti. Ancak çoğunluk kan dökülmesini önlemek için yönetimi şartlarla devretmeye oy verdi; şartların ilki Azerbaycan’ın bağımsızlığının korunmasıydı. 28 Nisan 1920’de Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ilan edildi, yönetim N. Nerimanov başkanlığındaki Azerbaycan Devrim Komitesi’ne geçti. Demokratik Cumhuriyet yıkıldı.
Şartlara uyulmadı: Cumhuriyet’in birçok devlet adamı ve subayı tutuklandı, kurşuna dizildi; Feth Ali Han Hoyski 1920’de Tiflis’te öldürüldü, Resulzade göç etti ve mücadeleyi yurt dışında sürdürdü, Topçubaşı Paris’te kaldı. İşgale karşı direnişi Azerbaycan SSC’nin kuruluşunu anlatan sonraki derste okuyacaksın. Cumhuriyet’in mirası ise yaşadı: 18 Ekim 1991 Anayasa Akdi, Azerbaycan Cumhuriyeti’ni Demokratik Cumhuriyet’in varisi ilan etti.
| İç nedenler | Dış nedenler |
|---|---|
| Hükûmet krizi: 1 Nisan 1920 istifası, yeni hükûmet kurulamadı | Sovyet Rusya’nın Bakü petrolüne ilgisi |
| Partiler arasında sert mücadele | Denikin’in yenilgisi, XI. Kızıl Ordu’nun sınıra gelmesi |
| AKP(b)’nin propagandası ve ayaklanma hazırlığı | Taşnak–Bolşevik ittifakı, Karabağ isyanı (Mart 1920) |
| Çözülmemiş toprak meselesi, ekonomik zorluklar | İtilaf Devletleri’nin askerî yardım etmemesi |
| Kişi | Rolü |
|---|---|
| Nesib Bey Yusufbeyli | Hükûmet başkanı; 1 Nisan 1920’de istifa etti |
| Mehmet Hasan Hacınski | Yeni hükûmeti kuramadı (Nisan 1920) |
| M. E. Resulzade, Şefi Bey Rüstembeyov | 27 Nisan 1920’de yönetimin devrine itiraz ettiler |
| Neriman Nerimanov | Azerbaycan Devrim Komitesi başkanı (Nisan 1920) |
| V. İ. Lenin | Sovyet Rusya’nın lideri; 17 Mart 1920 telgrafı |
| Özellik | Mart 1918 | Nisan 1920 işgali |
|---|---|---|
| Ana güç | Bakü Sovyeti (S. Şaumyan), Taşnak çeteleri | Sovyet Rusya’nın XI. Kızıl Ordusu, AKP(b) |
| Taşnakların rolü | Bakü’de ve kazalarda katliamlar | Karabağ’da isyan, ordunun kuzeyden uzaklaştırılması |
| Sonuç | Millî yönetim Bakü’de kurulamadı | ADC yıkıldı, Azerbaycan SSC kuruldu |
| Benzerlik | Azerbaycan millî devletine karşı ortak hareket | Azerbaycan millî devletine karşı ortak hareket |
Etkileşimli
- 28 Mayıs 1918
İstiklal Beyannamesi
23 aylık Cumhuriyet’in başlangıcı.
- 11 Ocak 1920
Fiilî tanınma
Tanınma askerî yardım getirmedi.
- Şubat 1920
AKP(b) kuruldu
- 17 Mart 1920
Lenin’in Bakü telgrafı
- Mart 1920
Karabağ’da Ermeni isyanı
Ordunun ana kuvvetleri batıya çekildi.
- 1 Nisan 1920
Yusufbeyli hükûmeti istifa etti
Hacınski yenisini kuramadı.
- 27 Nisan 1920
XI. Kızıl Ordu sınırı geçti; ültimatom
- 27 Nisan 1920
Parlamentonun son oturumu
Yönetim şartlarla devredildi.
- 28 Nisan 1920
Cumhuriyet’in yıkılışı
Azerbaycan SSC ilan edildi.
- 19 Haziran 1920
F. H. Hoyski Tiflis’te öldürüldü
- 18 Ekim 1991
Anayasa Akdi: ADC’nin varisi
Akşam açılan olağanüstü oturumda komünistlerin ültimatomu okundu: yönetim on iki saat içinde onlara verilmeliydi. Kuzeyden Kızıl Ordu birlikleri sınırı geçip başkente yaklaşıyordu, ordunun ana kuvvetleri ise Karabağ’daydı; ülkede birkaç haftadır hükûmet yoktu.
Müsavat’ın lideri sert biçimde itiraz etti: yönetimi ültimatom altında vermek bağımsızlıktan vazgeçmek demekti. Onu bir milletvekili daha destekledi. Ancak çoğunluk kan dökülmesini önlemek için yönetimi şartlarla devretmeye oy verdi. İlk şart şuydu: Azerbaycan’ın tam bağımsızlığı Sovyet yönetimi altında da korunacak. Ayrıca yönetim biçimini dış baskı olmadan Azerbaycan’ın kendi yasama organı belirleyecek, devlet memurları görevlerinde kalacak, milletvekillerinin ve bakanların canı ve malı dokunulmaz olacaktı.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde hangi olaydan söz ediliyor? Tarihini belirtin ve itiraz eden Müsavat liderinin adını yazın.
2) Çoğunluğun yönetimi devretmeyi kabul etmesinin bir askerî ve bir siyasi nedenini açıklayın.
3) Bu kararın metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Askerî: XI. Kızıl Ordu sınırı geçmişti, ordunun ana kuvvetleri ise Mart 1920’deki Ermeni isyanı yüzünden Karabağ’daydı; başkenti savunacak güç yoktu. Siyasi: 1 Nisan’dan beri hükûmet yoktu (Yusufbeyli istifa etmiş, Hacınski yenisini kuramamıştı), İtilaf Devletleri yardım etmiyordu. Puan: açıklamalı iki neden — 1; bir neden — ½.
3) 28 Nisan 1920’de Azerbaycan SSC ilan edildi, yönetim Nerimanov başkanlığındaki Devrim Komitesi’ne geçti; şartlara uyulmadı — tutuklamalar ve idamlar başladı, Hoyski 1920’de Tiflis’te öldürüldü; bağımsızlık kaybedildi, Resulzade göç etti. Puan: iki sonuç — 1; bir sonuç — ½; metindeki şartları tekrarlamak puan getirmez.
Sınav görevi: kronoloji
Problem
Olayları kronolojik sıraya koyun:
1. Yusufbeyli hükûmetinin istifası
2. AKP(b)’nin kurulması
3. Karabağ’da Ermeni isyanı
4. XI. Kızıl Ordu’nun sınırı geçmesi
5. Azerbaycan SSC’nin ilan edilmesi
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: Nisan’ın üç olayını günlere göre sırala: 1 → 27 → 28.
Adım 3: İsyanın (Mart) istifadan (Nisan) önce olduğunu kontrol et.
Cevap: 2, 3, 1, 4, 5.
Sınav görevi: iç ve dış nedenler
Problem
ADC’nin yıkılış nedenlerini gruplayın: a) iç; b) dış.
1. hükûmet krizi
2. Sovyet Rusya’nın Bakü petrolüne ilgisi
3. çözülmemiş toprak meselesi
4. İtilaf Devletleri’nin askerî yardım etmemesi
5. partiler arasında sert mücadele
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: Başka devletlerin politikası — Sovyet Rusya ve İtilaf Devletleri: b.
Cevap: a — 1, 3, 5; b — 2, 4.
Unutma
- 1920 başında Denikin yenildi, XI. Kızıl Ordu sınıra ulaştı; İtilaf Devletleri fiilen tanısa da yardım etmedi; Sovyet Rusya’ya Bakü petrolü gerekiyordu.
- Yeni Taşnak–Bolşevik ittifakı: Mart’taki Ermeni isyanı ordunun ana kuvvetlerini kuzey sınırından uzaklaştırdı; Şubat’ta AKP(b) kuruldu.
- 1 Nisan 1920’de Yusufbeyli hükûmeti istifa etti, Hacınski yenisini kuramadı; ülke hükûmetsiz kaldı.
- 27 Nisan 1920: XI. Kızıl Ordu sınırı geçti, AKP(b) ültimatom verdi; son oturumda Resulzade ve Rüstembeyov itiraz etti, çoğunluk yönetimi şartlarla (her şeyden önce bağımsızlığın korunması) devretti.
- 28 Nisan 1920’de Azerbaycan SSC ilan edildi; şartlara uyulmadı. 1991 Anayasa Akdi, Azerbaycan Cumhuriyeti’ni ADC’nin varisi ilan etti.