8 Kasım 2020. Cumhurbaşkanı Şuşa’nın kurtarıldığını duyurdu: 8 Mayıs 1992’de kaybedilen şehir 8 Kasım 2020’de geri alındı. Bu ders o güne giden yolu izliyor: Temmuz çatışmaları, 44 günlük savaş ve 10 Kasım bildirisi. Öncesi için «Ateşkes dönemi ve Nisan çatışmaları (2016)», sonrası için «Zaferden sonra: «Kısas», terörle mücadele operasyonu ve Büyük Dönüş» dersine bak.
Savaşın arifesi
12 Mayıs 1994 ateşkesinden sonra görüşmeler AGİT Minsk Grubu (eş başkanlar: Rusya, ABD, Fransa) aracılığıyla yürütüldü, ama sonuç vermedi. BM Güvenlik Konseyi’nin 1993’te aldığı dört karar (822, 853, 874, 884) Ermeni güçlerinin işgal edilen topraklardan çıkarılmasını istiyordu; 2008’de BM Genel Kurulu da aynı talebi doğruladı. Bu kararlar yerine getirilmedi.
2019’da Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan Hankendi’nde (Stepanakert) «Karabağ Ermenistan’dır ve nokta» (Ağustos), Savunma Bakanı David Tonoyan ise «yeni topraklar için yeni savaş» (Mart) anlamında açıklamalar yaptı; Azerbaycan bunları görüşmelere darbe saydı, görüşmeler fiilen çıkmaza girmişti. Azerbaycan ise Nisan çatışmalarından sonra ordunun silahlanmasını ve savaş hazırlığını güçlendiriyordu.
Tovuz çatışmaları (12–16 Temmuz 2020)
12 Temmuz 2020’de Azerbaycan’ın verilerine göre Ermenistan silahlı kuvvetleri Azerbaycan–Ermenistan devlet sınırının Tovuz yönünde Azerbaycan mevzilerine saldırdı. Çatışmalar 16 Temmuz’a kadar sürdü, saldırı püskürtüldü. Resmî bilgiye göre Azerbaycan 12 asker kaybetti; bunların arasında Tümgeneral Polad Haşimov da vardı. Azerbaycan tarafı, Tovuz yönünün Bakü–Tiflis–Ceyhan petrol boru hattı ve Güney Gaz Koridoru’na yakın olduğunu belirterek saldırıyı enerji güvenliğine tehdit saydı. Ermeni tarafı ise saldırıdan Azerbaycan’ı sorumlu tuttu ve kendi tarafında dört askerin öldüğünü bildirdi.
Tovuz olaylarından sonra, Temmuz–Ağustos’ta Türkiye ile Azerbaycan ortak askerî tatbikat yaptı. İki ay sonra cephe boyunca geniş çaplı çatışmalar başladı.
44 gün: 27 Eylül – 10 Kasım
27 Eylül 2020 sabahından itibaren, Azerbaycan’ın resmî tutumuna göre, Ermenistan silahlı kuvvetleri cephe boyunca Azerbaycan mevzilerini ve yerleşimlerini ateş altına aldı (Ermeni tarafı ise saldırının Azerbaycan’dan geldiğini söylüyordu). Buna karşılık Azerbaycan Ordusu, Başkomutan İlham Aliyev’in yönetiminde karşı taarruza geçti; ülkede sıkıyönetim ve kısmi seferberlik ilan edildi. Azerbaycan bunu BM Antlaşması’ndaki meşru müdafaa hakkı ve 1993 kararlarının uygulanması olarak açıkladı.
Operasyon cephenin birkaç kesiminde aynı anda yürütüldü. Ordu, insansız hava araçlarından (yerli üretim olanlar dahil), yüksek hassasiyetli topçudan ve dağlık-ormanlık arazide hareket eden özel kuvvetlerden geniş ölçüde yararlandı; düşman hava savunma sistemlerini ortaya çıkarmak için yem (sahte hedef) taktiği uygulandı. Güneyde operasyonlar Aras boyunca paralel sürdü. Hadrut yerleşiminin 9 Ekim’de kurtarılması Şuşa yönünü açtı.
Ermenistan cepheden uzak şehirleri — Gence, Berde, Terter — roket ve topla vurdu; onlarca sivil hayatını kaybetti (Azerbaycan’ın verilerine göre). Karabağ’ın Ermeni nüfusu da ateş altında kaldı ve sivil kayıplar verdi; Human Rights Watch ve Amnesty International her iki tarafın da yerleşim alanlarında misket bombası kullandığını belgeledi. Ekim’de kararlaştırılan insani ateşkesler (ilki 10 Ekim’de Moskova’da) karşılıklı suçlamalar içinde bozuldu. Kasım başında özel kuvvetler Şuşa çevresindeki dik, ormanlık kayalıklardan ilerleyerek şehre girdi; 8 Kasım’da Cumhurbaşkanı Şuşa’nın kurtarıldığını duyurdu. Stratejik bir yükseklikteki Şuşa, Karabağ’ın tarihî kültür merkezidir; kurtuluşundan iki gün sonra üçlü bildiri imzalandı.
| Yer | Tarih (2020) | Nasıl |
|---|---|---|
| Cebrail şehri | 4 Ekim | savaşla |
| Hadrut yerleşimi | 9 Ekim | savaşla |
| Fuzuli şehri | 17 Ekim | savaşla |
| Zengilan şehri | 20 Ekim | savaşla |
| Kubatlı şehri | 25 Ekim | savaşla |
| Şuşa şehri | 8 Kasım | savaşla |
| Ağdam ilçesi | 20 Kasım | bildiri gereği |
| Kelbecer ilçesi | 25 Kasım (önce 15 Kasım) | bildiri gereği |
| Laçın ilçesi | 1 Aralık | bildiri gereği |
Etkileşimli
10 Kasım bildirisi ve sonuçlar
10 Kasım 2020’de Azerbaycan Cumhurbaşkanı, Ermenistan Başbakanı ve Rusya Devlet Başkanı üçlü bir bildiri imzaladı. Ateşkes aynı gün Moskova saatiyle 00:00’da yürürlüğe girdi. Başlıca maddeler şunlardı:
- Ağdam (20 Kasım), Kelbecer (15 Kasım, fiilen 25 Kasım) ve Laçın (1 Aralık) ilçeleri Azerbaycan’a iade edilir
- 1960 kişilik Rus barış gücü, temas hattı boyunca ve Laçın koridorunda beş yıl süreyle (otomatik uzatma ihtimaliyle) konuşlandırılır
- Yerinden edilmiş kişiler ve mülteciler BM Mülteciler Yüksek Komiserliği’nin gözetiminde Karabağ’a ve bitişik ilçelere geri döner, savaş esirleri değiştirilir
- Azerbaycan’ın batı bölgeleri ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti arasındaki ulaşım bağlantıları açılır
Son madde, Azerbaycan’ın batı bölgeleri ile Nahçıvan arasındaki ulaşım bağlantısıyla ilgilidir; bu bağlantı «Zengezur koridoru» adıyla da anılır. Bildiriye göre bu bağlantı üzerindeki denetimi Rusya FSB Sınır Hizmeti organları yürütür. Bildirinin metninde «koridor» sözcüğü geçmez; bu adı Azerbaycan kullanır, Ermenistan ise kabul etmez.
Savaş sonucunda beş şehir, yerleşimler ve yüzlerce köy işgalden kurtarıldı; çeyrek yüzyılı aşkın işgale son verildi. Her iki taraf da ağır kayıplar verdi: Azerbaycan Savunma Bakanlığı 3 Aralık 2020’de 2783 askerin öldüğünü açıkladı (yaklaşık yüz sivil de hayatını kaybetti), Ermenistan’da ise resmî hesaplara göre yaklaşık 3800 kişi (asker ve sivil) öldü. BM Güvenlik Konseyi Azerbaycan aleyhine hiçbir karar almadı. Kurtarılan topraklarda mayın temizliği ve yeniden imar başladı, yerinden edilmiş ailelerin yurtlarına dönüşü için Büyük Dönüş programı hayata geçirilmeye başlandı. 10 Aralık 2020’de Bakü’de Zafer Geçidi düzenlendi; 8 Kasım Zafer Günü olarak anılır.
- 2019
Ermeni yönetiminin «Karabağ Ermenistan’dır» açıklamaları
- 12–16 Temmuz 2020
Tovuz çatışmaları
- 27 Eylül 2020
Karşı taarruzun başlaması; sıkıyönetim
- 4 Ekim 2020
Cebrail şehri kurtarılır
- 9 Ekim 2020
Hadrut yerleşimi kurtarılır
- 17 Ekim 2020
Fuzuli şehri kurtarılır
- 20 Ekim 2020
Zengilan şehri kurtarılır
- 25 Ekim 2020
Kubatlı şehri kurtarılır
- 8 Kasım 2020
Şuşa kurtarılır (Zafer Günü)
- 10 Kasım 2020
Üçlü bildiri; ateşkes
- 20 Kasım 2020
Ağdam ilçesi iade edilir
- 25 Kasım 2020
Kelbecer ilçesi iade edilir
- 1 Aralık 2020
Laçın ilçesi iade edilir
- 10 Aralık 2020
Bakü’de Zafer Geçidi
| Kişi | Rol |
|---|---|
| İlham Aliyev | Cumhurbaşkanı, Başkomutan; bildiriyi imzaladı |
| Zakir Hasanov | Savunma Bakanı |
| Polad Haşimov | Tümgeneral; Tovuz çatışmalarında şehit oldu |
| Nikol Paşinyan | Ermenistan Başbakanı; bildiriyi imzaladı |
| Vladimir Putin | Rusya Devlet Başkanı; bildiriyi imzaladı |
| Recep Tayyip Erdoğan | Türkiye Cumhurbaşkanı; Azerbaycan’a siyasi destek verdi, Zafer Geçidi’ne katıldı |
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| BM kararlarının uygulanmaması, görüşmelerin sonuçsuzluğu | Azerbaycan toprak bütünlüğünü askerî yolla yeniden sağlamaya başladı |
| Hadrut’un kurtarılması (9 Ekim) | Şuşa yönü açıldı |
| Şuşa’nın kurtarılması (8 Kasım) | Ermenistan ateşkese razı oldu, 10 Kasım bildirisi imzalandı |
| 10 Kasım bildirisi | Ağdam, Kelbecer, Laçın iade edildi; Karabağ’a Rus barış gücü yerleşti |
| Özellik | Nisan çatışmaları | Vatan Savaşı |
|---|---|---|
| Süre | 2–5 Nisan 2016 | 27 Eylül – 10 Kasım 2020 (44 gün) |
| Sonuç | Lalatepe ve Cocuk Mercanlı kurtarıldı | Beş şehir, yerleşimler ve yüzlerce köy kurtarıldı |
| Belge | ateşkes, toprakların çoğu işgal altında | üçlü bildiri (10 Kasım) |
Kaynak ve DİM tipi görevler
Üç devlet başkanı ortak bir bildiri imzaladı. Bildiriye göre bölgedeki bütün askerî faaliyetler saat 00:00’dan itibaren durdurulur, taraflar tuttukları mevzilerde kalır. Birkaç ilçe belirli tarihlerde geri verilecektir.
Çatışma bölgesinde ve iki bölgeyi birleştiren yol boyunca yabancı barış gücü beş yıl süreyle konuşlandırılır. Yerinden edilmiş kişiler yurtlarına dönecek, savaş esirleri değiştirilecektir. Azerbaycan’ın batı bölgeleri ile onun ayrı özerk bölümü arasında ulaşım bağlantıları açılacaktır.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde adı geçmeyen belgeyi, onu imzalayan üç devleti ve belgenin tarihini belirleyin.
2) Ermenistan’ın bu belgeyi kabul etmesinin bir askerî ve bir siyasi nedenini açıklayın.
3) Belgenin metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Askerî: Şuşa, Cebrail, Fuzuli, Zengilan ve Kubatlı kurtarılmıştı, ordunun ilerleyişi sürüyordu. Siyasi: 1993 BM kararları hâlâ yerine getirilmemişti ve BM Güvenlik Konseyi Azerbaycan aleyhine hiçbir karar almamıştı. Puan: ikisi — 1; biri — ½.
3) Örneğin: kurtarılan topraklarda mayın temizliği, yeniden imar ve Büyük Dönüş programı başladı; Güney Kafkasya’da yeni bir bölgesel ulaşım ve güvenlik durumu doğdu; Şuşa ve güney ilçeleri üzerinde Azerbaycan’ın denetimi yeniden sağlandı. Puan: iki sonuç — 1; biri — ½; metinde olan madde (barış gücü, yerinden edilmişlerin dönüşü, Nahçıvan bağlantısı, ilçelerin iadesi) puan getirmez.
Kronolojik sıra
Problem
Olayları kronolojik sıraya koyun:
1. Şuşa’nın kurtarılması
2. Tovuz çatışmaları
3. Üçlü bildirinin imzalanması
4. Zengilan’ın kurtarılması
A) 2, 4, 1, 3 B) 2, 1, 4, 3 C) 4, 2, 1, 3 D) 2, 4, 3, 1 E) 1, 2, 4, 3
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Kodlanmış soru
Problem
Vatan Savaşı sonucunda kurtarılanlar:
1. Hadrut
2. Lalatepe
3. Zengilan
4. Hankendi
5. Kubatlı
A) 1, 2, 3 B) 2, 3, 4 C) 1, 3, 5 D) 2, 4, 5 E) 3, 4, 5
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Unutma
- Tovuz çatışmaları 12–16 Temmuz 2020’de devlet sınırında yaşandı, saldırı püskürtüldü; Tümgeneral Polad Haşimov şehit oldu.
- 27 Eylül 2020’de Başkomutan İlham Aliyev’in yönetiminde karşı taarruz başladı; savaş 44 gün sürdü.
- Kurtuluş tarihleri: Cebrail 4, Hadrut 9, Fuzuli 17, Zengilan 20, Kubatlı 25 Ekim, Şuşa 8 Kasım (Zafer Günü).
- 10 Kasım 2020 bildirisi ateşkes getirdi; Ağdam (20 Kasım), Kelbecer (25 Kasım), Laçın (1 Aralık) iade edildi, 1960 Rus barış gücü askeri beş yıl için konuşlandı.
- BM Güvenlik Konseyi Azerbaycan aleyhine karar almadı; Ermenistan 1993 kararlarını yerine getirmemişti.