Haziran 1993. Cephede Kelbecer kaybedilmiş, Gence’deki bir askerî birlik başkente itaat etmiyor, Cumhurbaşkanı Ebulfez Elçibey ülkeyi yönetmekte zorlanıyor. Bu günlerde ülke yönetimi, Nahçıvan’da yaşayan ve bir zamanlar cumhuriyete önderlik etmiş Haydar Aliyev’i Bakü’ye çağırıyor. Yaklaşık üç yıldır Nahçıvan’da yaşayan bir kişi nasıl oldu da ülkenin en ağır günlerinde başkente çağrıldı? Cevabı Nahçıvan döneminde, Yeni Azerbaycan Partisi’nin doğuşunda ve 1993 krizinde arayacağız.
Nahçıvan: yeni siyasi merkez (1990–1992)
Haydar Aliyev 1923’te Nahçıvan’da doğdu. 1969–1982’de Azerbaycan SSC’ye önderlik etti (bk. «1970–1980’lerde sosyo-ekonomik yükseliş: Haydar Aliyev’in liderliği»), 1982’de SBKP MK Politbüro üyesi ve SSCB Bakanlar Kurulu başkanının birinci yardımcısı oldu, 1987 Ekim’inde bu görevlerden ayrıldı. 20 Ocak faciasından sonra Moskova’daki Azerbaycan SSC Daimî Temsilciliği’ne giderek açıklama yaptı (bk. «20 Ocak 1990: Kan hafızamız, gurur yerimiz»).
1990 yazında Bakü’ye döndü, sonbaharda ise Nahçıvan’a taşındı ve orada milletvekili seçildi. 17 Kasım 1990’da onun başkanlık ettiği oturumda Nahçıvan Yüksek Sovyeti (sonraki adıyla Yüksek Meclis) özerk cumhuriyetin adından «Sovyet Sosyalist» sözcüklerini çıkardı ve 1918’in üç renkli bayrağını kabul etti. Bu adım Bakü’den önce atıldı: aynı karar tüm cumhuriyet için 5 Şubat 1991’de alındı (bk. «Devlet bağımsızlığının yeniden kazanılması ve iktidar mücadeleleri (1991–1993)»).
1991 yazında SBKP’den ayrıldı, aynı yıl Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti Yüksek Meclisi’nin başkanı seçildi. Böylece parti görevlerinden uzaklaşmış, ancak halk arasındaki itibarını yitirmemiş bir siyasetçi özerk cumhuriyetin başına geçti.
Nahçıvan’ın savunması ve Yeni Azerbaycan Partisi
1991–1992’de Nahçıvan abluka altında yaşıyordu: yollar, enerji ve gıda hatları kesilmiş, sınır köyleri Ermenistan silahlı kuvvetlerinin ateşine maruz kalıyordu. Savunmanın örgütlenmesinin yanı sıra, Kars Antlaşması’nın garantörü Türkiye ile ilişkiler özerk cumhuriyet için hayatî önem taşıyordu. Nahçıvan Ermenistan saldırılarına karşı savunuldu, özerk cumhuriyetin ana toprakları işgal edilmedi, iç istikrar sürdürüldü.
21 Kasım 1992’de Nahçıvan’da Yeni Azerbaycan Partisi’nin (YAP) kuruluş konferansı yapıldı, Haydar Aliyev partinin başkanı seçildi. Partinin ideolojisi Azerbaycancılıktı: devlet bağımsızlığı, toprak bütünlüğü ve tüm vatandaşların birliği. YAP, iktidarın politikasından hoşnut olmayan güçleri bir araya getirdi.
| Kişi | Rolü | Yıllar |
|---|---|---|
| Haydar Aliyev | Nahçıvan Yüksek Meclisi başkanı (1991–1993); YAP başkanı (21 Kasım 1992’den); Yüksek Sovyet başkanı (15 Haziran 1993); cumhurbaşkanı (3 Ekim 1993’ten) | 1991–1993 |
| Ebulfez Elçibey | Halk Cephesi lideri, cumhurbaşkanı (7 Haziran 1992’de seçildi); 1993 Haziran’ında başkenti terk etti | 1992–1993 |
| Surat Hüseynov | Gence’deki askerî birliğin komutanı (albay); Gence olayları (4 Haziran 1993); sonra başbakan | 1993–1994 |
1993 krizi: iktidara dönüş
1993 baharında cephedeki durum ağırlaştı: Nisan başında Kelbecer işgal edildi (bk. «Birinci Karabağ Savaşı ve Hocalı soykırımı»). Silahlı birlikler tek bir komutaya tam olarak bağlı değildi, iktidar organları arasındaki çelişkiler derinleşmişti, ekonomi kriz içindeydi.
4 Haziran 1993’te Gence’de Albay Surat Hüseynov’un komuta ettiği askerî birlik ile hükümet güçleri arasında silahlı çatışma yaşandı (Gence olayları; kimi zaman «Gence isyanı» da denir). Hükümete bağlı güçler yenildi, Surat Hüseynov’un birlikleri ise Bakü’ye doğru harekete geçti. Ülke iç savaş ve devletin çökmesi tehlikesiyle karşı karşıya kaldı. Bu durumda ülke yönetimi Haydar Aliyev’i Bakü’ye çağırdı.
Etkileşimli
15 Haziran 1993’te Haydar Aliyev Yüksek Sovyet başkanı seçildi (9 Haziran’da Bakü’ye gelmişti; kaynaklarda bu görev bazen «Millî Meclis başkanı» diye geçer, ders kitaplarında «Yüksek Sovyet başkanı» denir). Birkaç gün sonra Elçibey başkenti terk ederek Nahçıvan’daki memleketi Keleki köyüne gitti; 24 Haziran’da cumhurbaşkanının yetkileri Haydar Aliyev’e devredildi. Bu olaya Millî Kurtuluş denir, 15 Haziran ise Millî Kurtuluş Günü olarak kutlanır. 29 Ağustos 1993’te yapılan referandumda seçmenlerin büyük çoğunluğu Elçibey’e güvensizlik bildirdi. 3 Ekim 1993’te halk oylamasıyla yapılan seçimde Haydar Aliyev cumhurbaşkanı seçildi (oyların yüzde 98’inden fazlası).
Siyasi güçler 1993 olaylarını farklı değerlendirir: Halk Cephesi taraftarları bu olayları seçilmiş cumhurbaşkanının iktidardan uzaklaştırılması sayar, ders kitapları ise onlara devleti iç savaştan ve çöküşten kurtaran Millî Kurtuluş der.
Sonuçlar
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| Halk Cephesi iktidarının cephedeki yenilgileri ve iç çelişkiler | Gence olayları ve iç savaş tehlikesi |
| Haydar Aliyev’in Nahçıvan dönemi ve YAP’ın kurulması | Haydar Aliyev’in Bakü’ye çağrılması, 15 Haziran 1993: Millî Kurtuluş |
| Güvensizlik referandumu (29 Ağustos) ve halk oylamasıyla seçim (3 Ekim) | iktidarın meşrulaşması, siyasi istikrara doğru ilk adımlar |
| Merkezî iktidarın yeniden sağlanması | sonraki yıllarda devlet inşası (bk. «Hukuk ve demokratik devlet inşası: 1995 Anayasası ve reformlar (1993–2003)») |
Gence olaylarından ve Millî Kurtuluş’tan sonra merkezî iktidar yeniden sağlandı. Sonraki gelişmeler – 1994 ve 1995 darbe girişimlerinin önlenmesi, 1995 Anayasası ve reformlar – «Hukuk ve demokratik devlet inşası: 1995 Anayasası ve reformlar (1993–2003)» dersinde, ateşkes (12 Mayıs 1994) ise «Birinci Karabağ Savaşı ve Hocalı soykırımı» dersinde işlenir.
| Özellik | 15 Haziran 1993 | 3 Ekim 1993 |
|---|---|---|
| Görev | Yüksek Sovyet başkanı | Azerbaycan Cumhuriyeti cumhurbaşkanı |
| Seçim yöntemi | parlamentoda oylama | halk oylamasıyla seçim |
| Anlamı | Millî Kurtuluş (bayram: 15 Haziran) | iktidarın halkın oyuyla sağlamlaşması |
Etkileşimli
- 1969–1982
Haydar Aliyev Azerbaycan SSC’ye önderlik eder
- 1987
Görevlerinden ayrılır (Ekim)
- 21 Ocak 1990
Moskova’da Azerbaycan SSC Daimî Temsilciliği’nde açıklama
- 17 Kasım 1990
Nahçıvan’da üç renkli bayrak
Nahçıvan Yüksek Sovyeti addan «Sovyet Sosyalist» sözcüklerini çıkarır.
- 1991
Nahçıvan Yüksek Meclisi başkanı
- 21 Kasım 1992
Yeni Azerbaycan Partisi kuruluş konferansı (Nahçıvan)
- Nisan 1993
Kelbecer’in işgali
- 4 Haziran 1993
Gence olayları
- 9 Haziran 1993
Haydar Aliyev Bakü’ye gelir
- 15 Haziran 1993
Millî Kurtuluş
Haydar Aliyev Yüksek Sovyet başkanı seçilir.
- 24 Haziran 1993
Cumhurbaşkanının yetkileri Haydar Aliyev’e devredilir
- 29 Ağustos 1993
Elçibey’e güvensizlik referandumu
- 3 Ekim 1993
Haydar Aliyev cumhurbaşkanı seçilir
15 Haziran 1993’te Bakü’de parlamento oturumu yapıldı. Ülkenin durumu ağırdı: batıda bir ilçe artık düşman elindeydi, ülkenin ikinci büyük kentinde bir albayın komuta ettiği askerî birlik başkentin emirlerine uymuyordu, devlet başkanı ile iktidarın diğer kolları arasında uzlaşma yoktu. Bu koşullarda asıl mesele, vatandaşlar birbirine silah çevirmeden önce ülkeyi ayakta tutmaktı.
Oturumda parlamento başkanlığı seçimi yapıldı. Oylama sonucunda, uzun yıllar cumhuriyete önderlik etmiş, birkaç gün önce başkente gelmiş ve o zamana kadar doğduğu topraklarda – Nahçıvan’da – yaşamış deneyimli siyasetçi bu göreve seçildi.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde adı geçmeyen kenti ve siyasetçiyi belirleyin; bu siyasetçinin 15 Haziran 1993’te seçildiği görevi belirtin.
2) Metinde anlatılan krizin bir siyasi ve bir askerî nedenini açıklayın.
3) Bu olayların metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Siyasi neden: devlet başkanı ile iktidarın diğer kolları arasındaki çelişkiler ve uzlaşmazlık. Askerî neden: cephedeki kayıplar (Kelbecer’in işgali) ve silahlı birliklerin tek komutaya bağlı olmaması. Puan: ikisi de açıklanmış – 1; yalnız biri – ½; nedenler adı geçmiş ama açıklanmamış – ⅓.
3) Olası sonuçlar: cumhurbaşkanının yetkilerinin Haydar Aliyev’e devredilmesi (24 Haziran 1993); Elçibey’e güvensizlik referandumu (29 Ağustos 1993); halk oylamasıyla cumhurbaşkanı seçilmesi (3 Ekim 1993); merkezî iktidarın yeniden sağlanması. Puan: iki sonuç – 1; bir – ½; metindeki bilginin tekrarı – 0.
Kodlanmış soru
Problem
Haydar Aliyev’in Nahçıvan dönemine (1990–1992) ait olanlar:
1. özerk cumhuriyette üç renkli bayrağın kabulü (17 Kasım 1990)
2. Gence olayları
3. Yüksek Meclis başkanı seçilmesi (1991)
4. Yeni Azerbaycan Partisi’nin kuruluş konferansı (21 Kasım 1992)
5. halk oylamasıyla cumhurbaşkanı seçilmesi
A) 1, 2, 3 B) 1, 3, 4 C) 2, 3, 5 D) 3, 4, 5 E) 1, 2, 4
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Eşleştirme sorusu
Problem
Tarihi anlamıyla eşleştirin:
1) 17 Kasım 1990
2) 21 Kasım 1992
3) 15 Haziran 1993
a) YAP’ın kurulması
b) Millî Kurtuluş
c) Nahçıvan’da üç renkli bayrağın kabulü
A) 1-a, 2-b, 3-c B) 1-c, 2-a, 3-b C) 1-b, 2-c, 3-a D) 1-c, 2-b, 3-a E) 1-a, 2-c, 3-b
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
«İlgili değildir» sorusu
Problem
Millî Kurtuluş’a (1993) ait DEĞİLDİR:
A) Gence olayları
B) Haydar Aliyev’in Yüksek Sovyet başkanı seçilmesi
C) Elçibey’e güvensizlik referandumu
D) halk oylamasıyla cumhurbaşkanı seçilme
E) Anayasa Yasası’nın kabulü (18 Ekim 1991)
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Unutma
- 17 Kasım 1990: Haydar Aliyev’in başkanlık ettiği oturumda Nahçıvan’da «Sovyet Sosyalist» sözcükleri çıkarıldı ve üç renkli bayrak kabul edildi.
- 1991’de Haydar Aliyev Nahçıvan Yüksek Meclisi başkanı seçildi; abluka altında özerk cumhuriyetin savunması örgütlendi, istikrar korundu.
- 21 Kasım 1992: Nahçıvan’da Yeni Azerbaycan Partisi’nin kuruluş konferansı; başkan – Haydar Aliyev, ideoloji – Azerbaycancılık.
- 4 Haziran 1993: Gence olayları; 15 Haziran 1993: Haydar Aliyev Yüksek Sovyet başkanı seçildi – Millî Kurtuluş.
- 29 Ağustos 1993: Elçibey’e güvensizlik referandumu; 3 Ekim 1993: Haydar Aliyev halk oylamasıyla cumhurbaşkanı seçildi.