1917 yılının nisan ayında Bakü’de bütün Kafkasya’dan gelen Müslüman delegeler toplandı. Birkaç ay önce çarın adını bile çekinerek anan insanlar şimdi açıkça Rusya’nın federal bir cumhuriyet olmasını, Azerbaycan’ın ise özerklik almasını istiyordu. Bir yıl geçmeden imparatorluk dağıldı; Tiflis’te önce Transkafkasya hükûmeti, ardından parlamentosu kuruldu, 1918 mayısında ise Azerbaycan Millî Şurası ortaya çıktı. Olaylar neden bu kadar hızlı değişti?
Şubat Devrimi: Ozakom ve Bakü’de ikili iktidar
1917 yılının şubat ayında Petrograd’da devrim kazandı, II. Nikolay tahttan çekildi ve iktidar Geçici Hükûmete geçti. Kafkasya genel valiliği kaldırıldı; Mart 1917’de Geçici Hükûmet, Transkafkasya’yı yönetmek için Tiflis’te Özel Transkafkasya Komitesini (Ozakom) kurdu. Başında Duma milletvekili V. Harlamov vardı; üyeleri arasında Azerbaycanlı Mehmet Yusuf Cafarov da bulunuyordu.
Bakü’de iki iktidar merkezi oluştu: Geçici Hükûmet’e bağlı Toplumsal Kuruluşlar Yürütme Komitesi ve Bakü İşçi Temsilcileri Sovyeti; Sovyet’te S. Şaumyan’ın önderliğindeki Bolşeviklerin etkisi giderek artıyordu. Azerbaycanlılar kendi örgütlerini kurdu: Bakü’de A. Topçubaşı başkanlığında Müslüman Toplumsal Kuruluşları Geçici Yürütme Komitesi, Gence’de ve başka şehirlerde Müslüman millî şuraları oluştu; N. Nerimanov Hümmet’i yeniden canlandırdı.
Özerklik talebi: kongreler ve partiler
15–20 Nisan 1917’de Bakü’de Kafkasya Müslümanları Kongresi toplandı. M. E. Resulzade’nin raporu doğrultusunda kongre, Rusya’nın demokratik federal cumhuriyet olmasını ve Azerbaycan’a toprak özerkliği verilmesini istedi. Mayıs 1917’de Moskova’da toplanan Bütün Rusya Müslümanları Kongresi’nde de Resulzade’nin savunduğu federalizm fikri çoğunluğun desteğini kazandı.
Haziran 1917’de Müsavat, Nesib Bey Yusufbeyli’nin Gence’de kurduğu Türk Adem-i Merkeziyet (federalistler) Fırkası ile birleşti; birleşik parti Türk Adem-i Merkeziyet Fırkası «Müsavat» adını aldı. Ekim 1917’de Bakü’de toplanan I. kurultay Resulzade’yi başkan seçti ve federasyon içinde Azerbaycan’ın özerkliğini programa aldı. Müsavat en etkili millî parti hâline geldi.
Ekim darbesi ve Transkafkasya Komiserliği
25 Ekim 1917’de Bolşevikler Petrograd’da iktidarı ele geçirdi. Bakü Sovyeti Kasım 1917’de şehirde iktidarın Sovyet’e geçtiğini ilan etti; Lenin, Şaumyan’ı Kafkas işleri olağanüstü komiseri atadı. Transkafkasya’nın başlıca partileri — Gürcü Menşevikler, Müsavat ve Taşnaklar — Bolşevik hükûmetini tanımadı.
15 Kasım 1917’de Tiflis’te, Bütün Rusya Kurucu Meclisi toplanana kadar görev yapacak Transkafkasya Komiserliğini kurdular. Komiserliğin başında Gürcü Menşevik Y. Gegeçkori vardı; üyeleri arasında F. Hoyski (millî eğitim), M. Y. Cafarov (ticaret ve sanayi), H. Melik-Aslanov (yollar) ve H. Hasmemmedov (devlet denetimi) bulunuyordu. Kurucu Meclis seçimlerinde Transkafkasya Müslümanlarının çoğu Müsavat’a oy verdi. Bolşevikler Ocak 1918’de Kurucu Meclis’i dağıtınca Transkafkasya’dan seçilmiş milletvekilleri kendi parlamentolarını kurmaya karar verdi.
Transkafkasya Seymi, federasyon ve dağılışı
Transkafkasya SeymiTanım
Şubat–Mayıs 1918’de Tiflis’te çalışan yasama organı; çoğunlukla Transkafkasya’dan Kurucu Meclis’e seçilmiş milletvekillerinden oluşuyordu. Başkanı N. Çheidze idi.
Şubat 1918’de açılan Seym’de üç büyük güç vardı: Gürcü Menşevikler, Müsavat’ın önderlik ettiği Müslüman (Azerbaycan) fraksiyonu ve Taşnaklar. 3 Mart 1918 Brest-Litovsk Antlaşması ile Sovyet Rusya Kars, Ardahan ve Batum’dan Osmanlı Devleti lehine vazgeçti. Seym bunu tanımadı, Trabzon’da Osmanlılarla yapılan görüşmeler sonuçsuz kaldı ve Osmanlı ordusu ilerlemeye başladı. Bu koşullarda 22 Nisan 1918’de Seym, Rusya’dan ayrı Transkafkasya Demokratik Federatif Cumhuriyetini ilan etti. Hükûmetin başında A. Çhenkeli vardı; F. Hoyski (adalet) ve N. Yusufbeyli (millî eğitim) de hükûmetteydi.
Federasyon yalnızca bir ay yaşadı. Fraksiyonların amaçları farklıydı: Osmanlı Devleti’yle ilişkiler, Bakü meselesi ve sınırlar onları ayırıyordu. Bakü’de ise Bakü Sovyeti martta Azerbaycanlılara karşı toplu katliamlar yapmıştı ve Seym onları koruyamamıştı (bkz. «Bakü Sovyeti’nin soykırım politikası: Mart 1918 soykırımı»). Batum’da Osmanlılarla yeni görüşmeler sürerken Almanya’nın himayesine dayanan Gürcistan 26 Mayıs 1918’de bağımsızlığını ilan etti, Seym kendini feshetti. 27 Mayıs’ta Müslüman fraksiyonu kendini Azerbaycan Millî Şurası ilan etti ve Resulzade’yi başkan seçti; ertesi gün İstiklal Beyannamesi kabul edildi (bkz. «Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’nin kuruluşu ve İstiklal Beyannamesi»).
- Şubat 1917
Şubat Devrimi; monarşinin çöküşü
- Mart 1917
Ozakom kurulur; Bakü’de Müslüman yürütme komitesi
- Nisan 1917
Kafkasya Müslümanları Kongresi
Bakü: federal cumhuriyet ve Azerbaycan’a özerklik talebi.
- Mayıs 1917
Moskova’da Bütün Rusya Müslümanları Kongresi
- Haziran 1917
Müsavat, Türk Adem-i Merkeziyet Fırkası ile birleşir
- 25 Ekim 1917
Bolşevikler Petrograd’da iktidarı ele geçirir
- 15 Kasım 1917
Transkafkasya Komiserliği kurulur
- Ocak 1918
Kurucu Meclis dağıtılır
- Şubat 1918
Transkafkasya Seymi açılır
- 3 Mart 1918
Brest-Litovsk Antlaşması
- 22 Nisan 1918
Transkafkasya federasyonu ilan edilir
- 26–27 Mayıs 1918
Federasyon dağılır; Millî Şura kurulur
- 28 Mayıs 1918
İstiklal Beyannamesi
Etkileşimli
| Kişi | Görev ve rol |
|---|---|
| M. E. Resulzade | kongrede rapor (Nisan 1917); Müsavat başkanı; Millî Şura başkanı (27 Mayıs 1918) |
| A. Topçubaşı | Bakü’de Müslüman Toplumsal Kuruluşları Geçici Yürütme Komitesi başkanı |
| M. Y. Cafarov | Ozakom üyesi; Komiserlikte ticaret ve sanayi |
| F. Hoyski | Komiserlikte millî eğitim; federatif cumhuriyette adalet bakanı |
| N. Yusufbeyli | Türk Adem-i Merkeziyet Fırkası’nın kurucusu; federatif cumhuriyette millî eğitim bakanı |
| S. Şaumyan | Bakü Bolşeviklerinin lideri; Kafkas işleri olağanüstü komiseri |
| Özellik | Ozakom | Transkafkasya Komiserliği | Transkafkasya Seymi |
|---|---|---|---|
| Kuruluş | Mart 1917 | 15 Kasım 1917 | Şubat 1918 |
| Kuran | Geçici Hükûmet | Bolşevikleri tanımayan Transkafkasya partileri | Kurucu Meclis’e seçilmiş milletvekilleri |
| Türü | yürütme organı | hükûmet (yürütme) | yasama organı |
| Başkan | V. Harlamov | Y. Gegeçkori | N. Çheidze |
| Azerbaycanlılar | M. Y. Cafarov | Hoyski, Cafarov, Melik-Aslanov, Hasmemmedov | Müslüman fraksiyonu (başında Müsavat) |
| Sebep | Sonuç |
|---|---|
| Şubat Devrimi, genel valiliğin kaldırılması | Ozakom’un kurulması |
| Siyasi özgürlükler, millî hareketlilik | millî şuralar; kongrede özerklik talebi |
| Bolşevik hükûmetinin tanınmaması | Transkafkasya Komiserliği |
| Kurucu Meclis’in dağıtılması | Transkafkasya Seymi |
| Brest Antlaşması, Osmanlı ilerleyişi | Federatif cumhuriyetin ilanı (22 Nisan 1918) |
| Fraksiyonların çatışması, Gürcistan’ın bağımsızlığı | federasyonun dağılması; Millî Şura (27 Mayıs) |
Kongre, Rusya’da halkların özgürlüğünü en iyi güvenceye alan düzenin millî-toprak özerkliğine dayanan demokratik federal cumhuriyet olduğu görüşündedir. Türk-Müslüman halkın yoğun olarak yaşadığı topraklarda halk kendi iç işlerini — okulu, mahkemeyi, toprak meselesini — kendisi yönetmelidir.
Bu meselenin son kararı genel oyla seçilecek Kurucu Meclis’e aittir. O zamana kadar Müslümanlar millî şuralar etrafında birleşmeli, ana dilde okullar açmalı, basını genişletmeli ve seçimlere hazırlanmalıdır.
Kaynak görevleri
Problem
1. Kararlar hangi kongreye aittir? Kongre nerede ve ne zaman toplandı, ana raporu kim sundu?
2. Bu taleplerin tam da 1917 baharında ileri sürülmesinin bir siyasi ve bir millî koşulunu açıklayın.
3. Metinde söylenmeyen iki sonuç gösterin.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2. Siyasi: Şubat Devrimi monarşiyi devirdi, siyasi özgürlükler doğdu, Kurucu Meclis seçimleri bekleniyordu. Millî: millî hareket parti, basın ve Duma deneyimi kazanmıştı, Azerbaycanlılar yönetime eşit katılım istiyordu. Puan: iki koşul — 1; bir — ½.
3. Örneğin: a) Mayıs 1917’de Moskova’daki Bütün Rusya Müslümanları Kongresi federalizmi destekledi; b) Müsavat Ekim 1917’de özerkliği programına aldı; c) Kurucu Meclis dağıtıldıktan sonra özerklik fikri Mayıs 1918’de bağımsızlık fikrine dönüştü. Puan: iki gerekçeli sonuç — 1; bir — ½; metni tekrarlamak — 0.
1. Kronoloji
Problem
Sırayı belirleyin:
1. federatif cumhuriyetin ilanı
2. Kafkasya Müslümanları Kongresi
3. Transkafkasya Seymi’nin açılması
4. Transkafkasya Komiserliği’nin kurulması
A) 2, 3, 4, 1 B) 2, 4, 3, 1 C) 4, 2, 3, 1 D) 2, 4, 1, 3 E) 4, 3, 2, 1
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) İki «nisan» var: kongre Nisan 1917, federatif cumhuriyet Nisan 1918 → 2 ilk, 1 son → C, D, E elenir.
3) Komiserlik Seym’den öncedir (hükûmet → parlamento) → A elenir.
Cevap: B (2, 4, 3, 1).
2. «X’ten farklı olarak»
Problem
Transkafkasya Komiserliği’nden farklı olarak Ozakom:
1. Geçici Hükûmet tarafından kurulmuştu
2. Tiflis’teydi
3. üyeleri arasında M. Y. Cafarov vardı
4. başkanı V. Harlamov’du
5. Bolşevik hükûmetini tanımayan partilerce kurulmuştu
A) 2, 3 B) 1, 4 C) 3, 5 D) 1, 2, 3 E) 4, 5
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Yalnız Komiserliğe ait olanı çıkar: 5 → E elenir.
3) Yalnız Ozakom’a ait olan kalır: 1 ve 4.
Cevap: B (1, 4).
3. Eşleştirme: organ ve başkan
Problem
1. Ozakom 2. Transkafkasya Komiserliği 3. Transkafkasya Seymi
a. N. Çheidze b. V. Harlamov c. Y. Gegeçkori d. A. Çhenkeli
A) 1-b, 2-d, 3-a B) 1-c, 2-b, 3-a C) 1-b, 2-c, 3-a D) 1-b, 2-c, 3-d E) 1-d, 2-c, 3-a
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Komiserlik — Gegeçkori (2-c) → A elenir.
3) Seym’in başkanı Çheidze idi; Çhenkeli federatif cumhuriyetin hükûmetini yönetiyordu → D elenir.
Cevap: C (1-b, 2-c, 3-a).
Unutma
- Şubat Devrimi’nden sonra Geçici Hükûmet Tiflis’te Ozakom’u kurdu (Mart 1917, başkan V. Harlamov, üye M. Y. Cafarov); Bakü’de ikili iktidar doğdu.
- Kafkasya Müslümanları Kongresi (Bakü, 15–20 Nisan 1917) federal cumhuriyet ve Azerbaycan’a toprak özerkliği istedi; haziranda Müsavat, Türk Adem-i Merkeziyet Fırkası ile birleşti.
- Bolşevik darbesini tanımayan partiler 15 Kasım 1917’de Transkafkasya Komiserliği’ni (Gegeçkori) kurdu; Bakü’de iktidar Şaumyan’ın önderliğindeki Bakü Sovyeti’ne geçti.
- Transkafkasya Seymi (Şubat 1918, başkan N. Çheidze) 22 Nisan 1918’de federatif cumhuriyeti ilan etti (hükûmet başkanı A. Çhenkeli); federasyon 26 Mayıs’ta dağıldı.
- 27 Mayıs 1918’de Seym’in Müslüman fraksiyonu Azerbaycan Millî Şurası’nı kurdu (başkan M. E. Resulzade); 28 Mayıs’ta İstiklal Beyannamesi kabul edildi.