1926 kışının sonunda Bakü’ye çeşitli yerlerden Türk halklarının temsilcileri gelir. Gündemin ana sorusu şudur: milyonlarca insan hâlâ Arap alfabesiyle yazıyorsa, okuma yazma bilmezlik nasıl çabuk ortadan kaldırılabilir? Cevap bulunur — Latin alfabesi. Ancak yalnızca on üç yıl sonra, 1939’da aynı insanlar bir alfabe daha öğrenmek zorunda kalacaktır.
Bu olay kültürel yapılanmanın temel çelişkisini gösterir: Sovyet yönetimi okul, bilim ve sanatta büyük işler yaptı, aynı zamanda kültürü ideolojinin ve sansürün denetimi altına aldı. Ekonomik yönü «Savaş Komünizmi, NEP ve sanayileşme», siyasi yönü «Kolektifleştirme, totaliter rejim ve kitlesel baskılar» dersinde işlenir.
Okuma yazma bilmezliğe karşı: «kültür devrimi»
XX. yüzyılın başında Azerbaycan nüfusunun büyük çoğunluğu okuma yazma bilmiyordu. Sovyet yönetimi bunu geniş bir «kültür devrimi» programıyla gidermeye çalıştı: okuma yazma bilmezliği ortadan kaldırma («likbez») kursları, gece okulları, köy ve fabrika okuma salonları açıldı, ana dilde öğretim yaygınlaştı.
Kültür devrimiTanım
Sovyet ideolojisinde okuma yazma bilmezliğin ortadan kaldırılması, yeni eğitim sistemi ve sosyalist kültürün oluşturulması yoluyla halkın dünya görüşünü değiştirme politikası.
1930’ların başından itibaren genel zorunlu ilköğretim uygulanmaya başlandı, yükseköğretime hazırlık için işçi fakülteleri (rabfak) açıldı, işçi ve köylü çocuklarına öncelik verildi. Eğitim lâikti: dine karşı kampanya yürütüldü, dinî okullar kapatıldı, birçok cami ve kilise kulüp ve depo olarak kullanıldı.
Alfabe: Arapçadan Latinceye, Latinceden Kiriliceye
Azerbaycan Türkçesi uzun yüzyıllar boyunca Arap alfabesiyle yazıldı; bu alfabe Türkçenin ünlülerini doğru göstermiyordu ve öğrenilmesi zordu. 1922’de Yeni Alfabe Komitesi kuruldu (çalışmalarında Samed Ağamalıoğlu’nun büyük rolü vardı) ve Latin alfabesine geçiş başladı. Ders kitapları bu geçişin nedenleri olarak Latin alfabesinin sadeliğini, okuma yazma bilmezliğin çabuk giderilmesini ve Arap yazısına bağlı dinî gelenekten uzaklaşmayı gösterir. Süreç 1929’da tamamlandı: Latin alfabesi Arap alfabesinin yerini tamamen aldı. Böylece Arap harfli kitaplar ve el yazmaları günlük okumadan yavaş yavaş çıktı.
26 Şubat – 6 Mart 1926 tarihlerinde Bakü’de Birinci Türkoloji Kurultayı toplandı. Türk halklarının temsilcileri ve bilim insanları (aralarında Türkolog Bekir Çobanzade de vardı) alfabe, yazım ve bilimsel terminoloji konularını görüştü ve Latin alfabesine geçişi önerdi. Türkiye’de Latin alfabesi 1928’de kabul edildi.
1930’ların sonunda politika değişti: 1939’da Latin alfabesinin yerini Kiril alfabesi aldı. Ders kitapları ve Azerbaycan tarih yazımı asıl nedeni siyasi sayar: Moskova Azerbaycan’ı Türkiye’den ve Türk dünyasından koparmak, Rus etkisini artırmak istiyordu. Sonuçta bir kuşak iki kez alfabe değiştirdi, önceki yılların kitapları ise sonraki kuşağa yabancı kaldı.
| Dönem | Alfabe | Temel olay |
|---|---|---|
| 1922’ye kadar | Arap alfabesi | okuma yazma öğrenmek zordu, ünlüler doğru gösterilmiyordu |
| 1922–1929 | Latin alfabesine geçiş | 1922 — Yeni Alfabe Komitesi; 1926 — Türkoloji Kurultayı; 1929 — tam geçiş |
| 1929–1939 | Latin alfabesi | kitaplar, gazeteler ve ders kitapları Latin harfleriyle basılıyordu |
| 1939’dan | Kiril alfabesi | siyasi amaç: Türk dünyasıyla bağların zayıflatılması; Latin alfabesi ancak bağımsızlık yıllarında geri getirildi |
Bilim, edebiyat ve sanat
Yükseköğretim ağı genişledi: Bakü Devlet Üniversitesi (1919) Sovyet döneminde yeniden düzenlendi, 1920’de Politeknik Enstitüsü, 1930’da Tıp Enstitüsü açıldı. 1930’larda bilimsel araştırmaları SSCB Bilimler Akademisi Azerbaycan Şubesi yürütüyordu; kendi akademisine giden yol 1945’te tamamlandı («20. yüzyılın 40–80’li yıllarında kültür» dersine bak).
Edebiyatta eski ve yeni kuşak yan yana yaşıyordu. Celil Memmedkuluzade, 1906’da Tiflis’te çıkarmaya başladığı «Molla Nasreddin» dergisini 1922’de Bakü’de yeniden yayımladı. Cafer Cabbarlı «Sevil» (1928) ve «Ateş Gelini» oyunlarıyla kadın özgürlüğüne ve tarihî konulara yöneldi. Hüseyin Cavid «Hayyam» (1935) trajedisini yazdı, Samed Vurgun «Vagif» (1937) dramıyla tanındı; Mikail Müşfik ve Ahmed Cavad şiirleriyle öne çıktılar.
Tiyatrolar devlet yönetimine geçti, yeni izleyici — işçi ve köylü için repertuvar oluşturuldu. Cabbarlı’nın «Sevil» oyunu (1928) kadın özgürlüğü konusunu sahneye taşıdı, 1929’da ise bu oyundan «Sevil» filmi çekildi; böylece sinema da yeni kültürün bir kolu oldu. Üzeyir Hacıbeyli 1931’de Halk Çalgıları Orkestrası’nı kurdu; onun «Köroğlu» operası (1937) Bakü’de Azerbaycan Devlet Opera ve Bale Tiyatrosu’nda bestecinin kendi yönetiminde sahnelendi. Müslüm Magomayev «Nargiz» operasını (1935) besteledi; 1936’da Azerbaycan Devlet Filarmonisi kuruldu. Görsel sanatlarda Azim Azimzade hiciv karikatürleriyle tanınıyordu.
Mimaride 1920’lerin konstrüktivizmi 1930’larda yerini görkemli, anıtsal neoklasik («Stalin») üsluba bıraktı. Örneği, mimarlar L. Rudnev ve V. Munts’un projesiyle 1936’da yapımına başlanan Bakü’deki Hükümet Evi’dir (1952’de tamamlandı; «20. yüzyılın 40–80’li yıllarında kültür» dersine bak).
Etkileşimli
İdeoloji, sansür ve kayıplar
Kültür partinin denetimi altındaydı. Yayınları Ana Edebiyat İdaresi (Glavlit) adlı sansür organı denetliyordu. 1934’te Sovyet Yazarlarının I. Kurultayı «sosyalist gerçekçiliği» temel yaratıcılık yöntemi ilan etti: sanat sosyalizmin kurulmasına hizmet etmeliydi. «Pantürkizm», «milliyetçilik» ve «dinî hurafe» suçlamalarıyla birçok eserin yayımı yasaklandı, tarihî konular çarpıtıldı.
Sansür ve ideolojik baskı 1937–1938’deki toplu baskılarda doruğa ulaştı: Bekir Çobanzade, Ahmed Cavad, Mikail Müşfik, Hüseyin Cavid ve diğer kültür insanları baskıya uğradı. Onların akıbeti «Kolektifleştirme, totaliter rejim ve kitlesel baskılar» dersinde izlenir.
- 1920’ler
Okuma yazma bilmezliği ortadan kaldırma kampanyası («likbez»)
- 1922
Yeni Alfabe Komitesi kurulur; Latin alfabesine geçiş başlar
- 1922
«Molla Nasreddin» Bakü’de yeniden çıkar
- 26 Şubat – 6 Mart 1926
Birinci Türkoloji Kurultayı (Bakü)
Latin alfabesine geçiş önerilir.
- 1928
Cabbarlı’nın «Sevil» oyunu
- 1929
Latin alfabesi Arap alfabesinin yerini tamamen alır
- 1929
Cabbarlı’nın «Sevil» oyunundan film çekilir
- 1931
Hacıbeyli Halk Çalgıları Orkestrası’nı kurar
- 1934
«Sosyalist gerçekçilik» yaratıcılık yöntemi ilan edilir
- 1935
Magomayev’in «Nargiz» operası; Cavid’in «Hayyam» trajedisi
- 1936
Azerbaycan Devlet Filarmonisi; Hükümet Evi’nin yapımına başlanır
- 1937
Hacıbeyli’nin «Köroğlu» operası; Vurgun’un «Vagif» dramı
- 1937–1938
Kültür insanlarına yönelik toplu baskı
- 1939
Kiril alfabesine geçiş
| Kişi | Alan | Eser / faaliyet | Tarih |
|---|---|---|---|
| Samed Ağamalıoğlu | devlet adamı | Yeni Alfabe Komitesi, Latin alfabesine geçiş | 1922 |
| Bekir Çobanzade | türkolog | Türkoloji Kurultayı’na katıldı | 1926 |
| Celil Memmedkuluzade | yazar, gazeteci | «Molla Nasreddin»in Bakü’de yeniden çıkarılması | 1922 |
| Cafer Cabbarlı | oyun yazarı | «Sevil» oyunu | 1928 |
| Hüseyin Cavid | oyun yazarı, şair | «Hayyam» trajedisi | 1935 |
| Müslüm Magomayev | besteci | «Nargiz» operası | 1935 |
| Üzeyir Hacıbeyli | besteci | Halk Çalgıları Orkestrası; «Köroğlu» operası | 1931; 1937 |
| Samed Vurgun | şair, oyun yazarı | «Vagif» dramı | 1937 |
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| Halkın büyük bölümünün okuma yazma bilmemesi | «likbez», gece okulları, ana dilde öğretim, zorunlu ilköğretim |
| Arap alfabesinin öğrenilmesindeki güçlük | Latin alfabesine geçiş (1922–1929); 1926 Türkoloji Kurultayı |
| Ders kitaplarına göre Moskova’nın Azerbaycan’ı Türkiye’den ve Türk dünyasından yalıtma politikası | 1939’da Kiril alfabesine geçiş |
| Parti denetimi, sansür, sosyalist gerçekçilik | yaratıcılık özgürlüğünün kısıtlanması; kültür insanlarına yönelik baskı (1937–1938) |
| Ölçüt | Latin alfabesine geçiş (1922–1929) | Kiril alfabesine geçiş (1939) |
|---|---|---|
| Yazı temeli | Latin harfleri | Rus harfleri |
| Türkiye ile yazı bakımından ilişki | 1928 Türkiye alfabesiyle aynı yazı temeli | Türkiye’den ayrılma; diğer Türk cumhuriyetleri de Kiril’e geçirildi |
Kaynak ve DİM tipi görevler
Türk halklarının temsilcileri bir şehirde toplanmış ve ortak yazı konusunu görüşüyordu. Konuşmacılar, yüzyıllardır kullanılan alfabenin Türk dillerinin seslerini doğru göstermediğini ve okuma yazma öğrenmeyi zorlaştırdığını belirtiyordu. Başka bir alfabe ise sesleri daha doğru veriyor ve öğrenilmesi kolay oluyordu.
Toplantı bu alfabeye geçmeyi önerdi. Aynı zamanda yazım kuralları ve bilimsel terminoloji de görüşüldü: amaç, Türk halkları arasında yazıda ortaklık sağlamaktı. Bu çalışmanın sürdürülmesine karar verildi.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde adı geçmeyen toplantıyı, yapıldığı şehri, yılı ve önerilen alfabeyi belirleyin.
2) Sovyet yönetiminin bu alfabe değişikliğini desteklemesinin bir siyasi ve bir ekonomik-sosyal nedenini açıklayın.
3) Bu değişikliğin metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Siyasi (ders kitaplarındaki görüş): Latin alfabesi, Arap yazısına bağlı dinî gelenekten uzaklaşmanın ve «kültür devrimi»nin — halkın dünya görüşünü değiştirme politikasının — aracı olarak destekleniyordu. Ekonomik-sosyal: Arap alfabesinin güçlüğü okuma yazma bilmezliğin giderilmesini engelliyordu; kolay bir alfabe okuryazarlığı hızla yaymaya, işçi ve kadro yetiştirmeye imkân veriyordu. Puan: ikisi de — 1; biri — ½.
3) Herhangi iki sonuç: okuryazarlığın hızla artması; kitap, gazete ve ders kitaplarının yeni harflerle basılması; Arap harfli kitap ve el yazmalarından kopuş (yeni kuşak geleneksel yazılı mirası okuyamadı); Azerbaycan yazısının Türkiye’nin 1928 alfabesine yaklaşması. Puan: iki sonuç — 1; biri — ½. Metinde zaten bulunan «öğrenmesi kolay» ve «ortak yazı» puan getirmez; 1929’daki tamamlanma değişikliğin kendisidir, 1939 ise sonraki ayrı bir karardır.
DİM görevi: kombinasyon
Problem
Doğru ifadeleri seçin:
1. «Molla Nasreddin» dergisi 1922’de Bakü’de yeniden çıkmaya başladı
2. Birinci Türkoloji Kurultayı Tiflis’te toplandı
3. Ü. Hacıbeyli «Köroğlu» operasını 1937’de yazdı
4. Azerbaycan Bilimler Akademisi 1925’de kuruldu
5. 1934’te sosyalist gerçekçilik temel yaratıcılık yöntemi ilan edildi
A) 1, 2, 3
B) 2, 4, 5
C) 1, 3, 5
D) 1, 3, 4
E) 3, 4, 5
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: 4. ifade yanlıştır — Azerbaycan Bilimler Akademisi 1945’te kuruldu; 1930’larda yalnızca SSCB Bilimler Akademisi’nin şubesi vardı. D ve E elenir.
Adım 3: 1, 3 ve 5 dersteki olgulardır.
Cevap: C.
DİM görevi: kronoloji
Problem
Olayları kronolojik sıraya koyun:
1. Kiril alfabesine geçiş
2. Birinci Türkoloji Kurultayı
3. «Köroğlu» operasının yazılması
4. Halk Çalgıları Orkestrası’nın kurulması
5. «Molla Nasreddin»in Bakü’de yeniden çıkması
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: en erken 5, en geç 1’dir (Kiril — 1939); aralarında 2, 4 ve 3 yer alır.
Cevap: 5, 2, 4, 3, 1.
DİM görevi: «ilgili değildir»
Problem
1920–1930’ların kültürel yapılanmasıyla ilgili değildir:
A) Latin alfabesine geçiş
B) Birinci Türkoloji Kurultayı’nın toplanması
C) Halk Çalgıları Orkestrası’nın kurulması
D) Azerbaycan Bilimler Akademisi’nin kurulması
E) Bakü’de Hükümet Evi’nin yapımına başlanması
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: Azerbaycan Bilimler Akademisi 1945’te kuruldu; 1930’larda yalnızca SSCB Bilimler Akademisi’nin şubesi faaliyet gösteriyordu — tuzak tam da burada.
Cevap: D.
Savaş yıllarında kültürün durumu «İkinci Dünya Savaşı yıllarında Azerbaycan SSC» dersinde, bilimin ve sanatın sonraki gelişimi ise «20. yüzyılın 40–80’li yıllarında kültür» dersinde izlenir.
Unutma
- «Kültür devrimi» çerçevesinde Sovyet yönetimi okuma yazma bilmezliğin giderilmesini, ana dilde öğretimi, zorunlu ilköğretimi (1930’ların başından) ve lâik okulu uyguladı.
- Alfabe: 1922 — Yeni Alfabe Komitesi, 1926 — Bakü’de Birinci Türkoloji Kurultayı (Latin alfabesinin önerilmesi), 1929 — Latin alfabesi Arap alfabesinin yerini tamamen alır, 1939 — Kiril alfabesine geçiş.
- Bilim: 1930’larda SSCB Bilimler Akademisi’nin Azerbaycan Şubesi faaliyet gösterdi; Azerbaycan Bilimler Akademisi ise ancak 1945’te kuruldu.
- Edebiyat ve müzik: Cabbarlı («Sevil» — 1928), Cavid («Hayyam» — 1935), Vurgun («Vagif» — 1937), Magomayev («Nargiz» — 1935), Hacıbeyli (orkestra — 1931, «Köroğlu» — 1937).
- Kültür parti ve sansür denetimindeydi; 1934’te sosyalist gerçekçilik ilan edildi, 1937–1938’de kültür insanları toplu baskılara uğradı.