2006’da Akdeniz’in Ceyhan limanında bir tankere Hazar petrolü yüklenir. Bu petrol Bakü yakınında çıkarılmış, bin yedi yüz kilometreden fazla yol almış ve iki komşu devletin topraklarından geçmiştir. Neden basit: Hazar kapalı bir denizdir ve Azerbaycan’ın dünya okyanuslarına çıkışı yoktur. Petrolün pazara ulaşması için komşularla anlaşmak gerekiyordu. Bu yüzden dış politika Azerbaycan için hem güvenlik hem ekonomi meselesidir. Bu derste bağımsızlığın ilk yıllarından COP29’a uzanan yolu izliyoruz («Birinci Karabağ Savaşı ve Hocalı soykırımı» ile «Hukuk ve demokratik devlet inşası: 1995 Anayasası ve reformlar (1993–2003)» derslerine bak).
Amaç ve görevler
Bağımsızlığını yeniden kazanan Azerbaycan’ın dünya haritasında yeniden bir devlet olarak görünmesi gerekiyordu. İlk adım tanınma oldu: Türkiye 9 Kasım 1991’de bağımsızlığı ilk tanıyan devlet oldu, İran aralık ayında onu izledi. 1992’de Azerbaycan AGİK’in (sonraki adıyla AGİT) ve BM’nin üyesi oldu. Dış politikanın başlıca amaçları şunlardı: bağımsızlığı ve egemenliği korumak, toprak bütünlüğünü yeniden sağlamak, güvenliği temin etmek, ekonomik kalkınma için dış ilişkiler kurmak ve vatandaşların haklarını yurt dışında savunmak.
İlk yıllarda çizgi değişkendi. Halk Cephesi iktidarı döneminde (1992–1993) Azerbaycan Türkiye ve Batı ile yakınlaşmayı tercih etti, BDT’ye katılmadı. 1993 sonbaharında BDT’ye üye oldu. Haydar Aliyev yönetiminde dengeli dış politika biçimlendi: hiçbir güç merkezine tek yönlü bağlanmadan, her komşu ve büyük devletle ulusal çıkarlar temelinde iş birliği.
Petrol stratejisi: «Yüzyılın Anlaşması»
Bağımsızlığın ilk yıllarında ekonomi çökmüştü, cephede çatışmalar sürüyordu, Hazar’ın derin yataklarını işletmek için sermaye ve teknoloji yoktu. Haydar Aliyev petrolü dış politikanın bir aracına dönüştürme yolunu seçti: önde gelen şirketler Azerbaycan’la ilgilenirse, onların devletleri de ülkenin istikrarıyla ilgilenecekti. 12 Mayıs 1994’te ateşkes sağlandı, 20 Eylül 1994’te ise Bakü’de, Gülüstan Sarayı’nda «Yüzyılın Anlaşması» imzalandı.
«Yüzyılın Anlaşması»Tanım
Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi (SOCAR) ile yabancı petrol şirketleri konsorsiyumu arasında 20 Eylül 1994’te imzalanan, «Azeri–Çırak–Güneşli» yataklarının ortak işletilmesine dair üretim paylaşımı anlaşması.
Anlaşma yalnızca petrol değil, siyasetti de: yabancı sermaye ülkenin güvenliğine duyulan ilgiyi artırdı. Sonra güzergâh sorunu geldi. Erken petrol 1997’den başlayarak Bakü–Novorossisk, 1999’dan başlayarak Bakü–Supsa hattıyla ihraç edildi. Ancak bu güzergâhlar Rusya topraklarına ve Karadeniz boğazlarından geçen tanker taşımacılığına bağlıydı. Akdeniz’e çıkan kendi güzergâhımıza ihtiyaç vardı.
Boru hatları ve ulaşım koridorları
1999’da İstanbul’da imzalanan belgelerle Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye Bakü–Tiflis–Ceyhan (BTC) boru hattı projesini onayladı. Temel 18 Eylül 2002’de Sengaçal’da atıldı, hat 2006’da hizmete girdi — Haydar Aliyev’in petrol stratejisini Cumhurbaşkanı İlham Aliyev tamamladı. 1999’da keşfedilen Şahdeniz yatağının gazı için ise Bakü–Tiflis–Erzurum (BTE) doğal gaz boru hattı döşendi (2006–2007).
Sonraki aşama ulaşım ve Avrupa gaz pazarı oldu. 30 Ekim 2017’de Bakü–Tiflis–Kars (BTK) demiryolu açıldı: Hazar’dan Türkiye’ye ve Avrupa’ya Doğu–Batı koridoru. Gazda ise Güney Gaz Koridoru kuruldu: Şahdeniz-2 → Güney Kafkasya (BTE) hattı → Türkiye’den geçen TANAP → Yunanistan ve Arnavutluk üzerinden Adriyatik’i geçip İtalya’ya uzanan TAP. Açılış töreni 2018 Mayıs’ında Bakü’de yapıldı, 2020’nin sonunda gaz Avrupa’ya ulaştı.
Etkileşimli
| Proje | Ne taşır | Güzergâh | Yıl |
|---|---|---|---|
| Bakü–Novorossisk | petrol | Rusya üzerinden Karadeniz’e | 1997 |
| Bakü–Supsa | petrol | Gürcistan üzerinden Karadeniz’e | 1999 |
| BTC | petrol | Azerbaycan → Gürcistan → Türkiye (Akdeniz) | 2006 |
| BTE | Şahdeniz gazı | Azerbaycan → Gürcistan → Erzurum | 2006–2007 |
| BTK | yük ve yolcu (demiryolu) | Bakü → Tiflis → Kars | 2017 |
| TANAP ve TAP | gaz | Türkiye → Yunanistan → Arnavutluk → İtalya | 2018–2020 |
Komşu devletlerle ilişkiler
| Devlet | Başlıca noktalar |
|---|---|
| Türkiye | 1991’de bağımsızlığı ilk tanıdı; 1993’te Kelbecer’in işgalinden sonra Ermenistan sınırını kapattı; 2010’da Stratejik Ortaklık ve Karşılıklı Yardım Anlaşması; BTC, BTE, BTK, TANAP; 15 Haziran 2021 — Şuşa Beyannamesi (müttefiklik ilişkileri). |
| Gürcistan | Geçiş ülkesi: Bakü–Supsa, BTC, BTE ve BTK onun topraklarından geçer; Azerbaycan–Gürcistan–Türkiye üçlü iş birliği formatı. |
| Rusya | En büyük komşu; 1994 ateşkesinde arabulucu (Bişkek Protokolü); AGİT Minsk Grubu eş başkanı; 1993’ten itibaren BDT üyesi; 22 Şubat 2022 — Müttefiklik İş Birliği Beyannamesi. |
| İran | Aralık 1991’de bağımsızlığı tanıdı; Hazar Denizi’nin Hukuki Statüsü Sözleşmesi (Aktav, 12 Ağustos 2018) beş kıyıdaş devlet tarafından imzalandı; Kuzey–Güney ulaşım koridoru. |
Uluslararası kuruluşlar
Çok taraflı diplomaside Azerbaycan, Karabağ meselesinde uluslararası hukuka dayandı. BM Güvenlik Konseyi’nin 1993 tarihli kararları (822, 853, 874, 884) işgalci güçlerin çekilmesini istedi, ancak uygulanmadı; bu aşamayı «Birinci Karabağ Savaşı ve Hocalı soykırımı» dersinde okuyun. Aşağıdaki tablo ülkenin başlıca kuruluşlarla ilişkilerini gösteriyor. Bağımsız Azerbaycan’ın ekonomisi ve dış politikası için ayrıntılı bilgi «Bağımsız Azerbaycan'ın ekonomisi ve dış politikası» dersindedir.
| Kuruluş | Yıl | Azerbaycan’ın katılımı |
|---|---|---|
| AGİK / AGİT | 1992 | 30 Ocak’ta üye oldu; Minsk Grubu (1992) çatışmanın çözümüyle ilgilenir |
| BM | 1992 | 2 Mart’ta üye oldu; Güvenlik Konseyi’nin geçici üyesi (2012–2013) |
| NATO (Barış İçin Ortaklık) | 1994 | programa 4 Mayıs’ta katıldı |
| Avrupa Konseyi | 2001 | 25 Ocak’ta tam üye oldu |
| Türk Konseyi | 2009 | Nahçıvan Anlaşması ile kuruldu; Azerbaycan kurucudur |
| Bağlantısızlar Hareketi | 2011 | üye oldu; 2019’da Bakü zirvesi, 2019–2023 başkanlık |
| BM iklim konferansı (COP29) | 2024 | Bakü’de yapıldı (Kasım) |
İslam İşbirliği Teşkilatı da Karabağ konusunda Azerbaycan’ın toprak bütünlüğünü destekleyen kararlar aldı.
- 9 Kasım 1991
Türkiye Azerbaycan’ın bağımsızlığını ilk tanıyan devlet olur
- 30 Ocak 1992
Azerbaycan AGİK’e (AGİT) üye olur
- 2 Mart 1992
BM üyeliği
- 20 Eylül 1994
«Yüzyılın Anlaşması»
- 1997–1999
Erken petrol Bakü–Novorossisk ve Bakü–Supsa hatlarıyla ihraç edilir
- 1999
İstanbul’da BTC projesi onaylanır; Şahdeniz yatağı keşfedilir
- 25 Ocak 2001
Avrupa Konseyi üyeliği
- 18 Eylül 2002
BTC hattının temeli Sengaçal’da atılır
- 2006
BTC hizmete girer; BTE doğal gaz hattı çalışmaya başlar
- 2011
Azerbaycan Bağlantısızlar Hareketi’ne üye olur
- 2012–2013
BM Güvenlik Konseyi’nin geçici üyesi
- 30 Ekim 2017
Bakü–Tiflis–Kars demiryolu açılır
- 29 Mayıs 2018
Güney Gaz Koridoru’nun açılış töreni Bakü’de yapılır
- 2019
Bakü’de Bağlantısızlar Hareketi zirvesi; Azerbaycan 2023’e kadar başkanlık eder
- 15 Haziran 2021
Şuşa Beyannamesi
- 2024
Bakü’de COP29
| Kişi | Yıllar | Dış politikadaki rolü |
|---|---|---|
| Ebulfez Elçibey | 1992–1993 | Türkiye ve Batı ile yakınlaşma; BDT’ye katılmama |
| Haydar Aliyev | 1993–2003 | dengeli siyaset; petrol stratejisi; «Yüzyılın Anlaşması» |
| İlham Aliyev | 2003’ten itibaren | BTC, BTK, Güney Gaz Koridoru; BM Güvenlik Konseyi, Bağlantısızlar Hareketi; Şuşa Beyannamesi; COP29 |
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| Hazar’ın kapalı bir deniz olması | petrol ve gaz için Gürcistan ve Türkiye’den geçen hatlar, BTK demiryolu |
| Savaş, ekonomik kriz, sermaye yokluğu | «Yüzyılın Anlaşması» (1994): yabancı sermaye ve teknoloji |
| İlk güzergâhların Rusya’ya ve boğazlara bağımlılığı | BTC (2006) ve Güney Gaz Koridoru: Azerbaycan Avrupa’nın enerji tedarikçisi olur |
| Karabağ’ın işgali | BM Güvenlik Konseyi kararları (1993), BM Genel Kurulu kararı (2008), İİT desteği |
Kaynak (uyarlanmış metin): Bakü’deki Gülüstan Sarayı’nda konuklar toplanmıştır. Masanın bir tarafında ülkenin devlet petrol şirketi, öbür tarafında birkaç devletin petrol şirketlerinden oluşan bir konsorsiyum oturur. Anlaşma Hazar’ın üç açık deniz yatağının ortak işletilmesini öngörür: üretim koşullara göre paylaşılacak, yabancı taraf ise sermaye ve teknoloji getirecektir.
Devlet başkanı konuşmasında bunun yalnızca petrole dair bir belge olmadığını, ülkenin geleceğine ve bağımsızlığının pekişmesine dair bir belge olduğunu söyler. Cephede ateşkes ilan edileli aylar geçmiştir, toprakların bir kısmı ise hâlâ düşman elindedir.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde adı geçmeyen olayı, yılını, şehrini ve imza sırasındaki devlet başkanını belirleyin.
2) Bu anlaşmanın imzalanmasının bir siyasi ve bir ekonomik nedenini açıklayın.
3) Anlaşmanın metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Siyasi: ateşkesten sonra önde gelen şirketlerin ve devletlerin ülkenin istikrarına ilgisini artırmak, uluslararası destek kazanmak. Ekonomik: çökmüş ekonominin ve derin deniz yataklarının sermaye ve teknolojiye ihtiyaç duyması. Puan: ikisi — 1; biri — ½.
3) Örneğin: (i) erken petrol ihracatı (1997–1999) ve BTC hattı (2006); (ii) petrol gelirlerinin artması ve 1999’da Devlet Petrol Fonu’nun kurulması; (iii) Azerbaycan’ın enerji güvenliğindeki rolünün ve uluslararası ağırlığının artması. Puan: iki doğru sonuç — 1; biri — ½.
Sınav görevi: «ait değildir»
Problem
Haydar Aliyev’in petrol stratejisine ait değildir:
A) petrolün dış politikanın aracına dönüştürülmesi
B) yabancı sermaye ve teknolojinin çekilmesi
C) «Yüzyılın Anlaşması»nın 1994’te imzalanması
D) Azerbaycan’ın 1992’de BM’ye kabul edilmesi
E) petrol için yeni ihracat güzergâhlarının aranması
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: D petrolle ilgili değildir — 1992’de BM üyeliği bağımsızlığın tanınması yolunda bir adımdı ve petrol stratejisinden önce gerçekleşti.
Yanıt: D.
Sınav görevi: kronoloji
Problem
Olayları kronolojik sıraya koyun:
1. Bakü–Supsa hattıyla erken petrol ihracatı
2. Türkiye’nin Azerbaycan’ın bağımsızlığını tanıması
3. BTC hattının temelinin atılması
4. «Yüzyılın Anlaşması»
5. Bakü’de Bağlantısızlar Hareketi zirvesi
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: Bakü–Supsa — 1999 (1), BTC temeli — 2002 (3).
Adım 3: En geç — Bağlantısızlar zirvesi, 2019 (5).
Yanıt: 2, 4, 1, 3, 5.
Sınav görevi: «benzer, farklı»
Problem
BTE doğal gaz hattı BTC petrol hattına benzer, BTK demiryolundan ise farklıydı. Bu özellik hangisidir?
1. Gürcistan topraklarından geçmesi
2. Boru hattı olması
3. 2017’de açılması
4. Şahdeniz gazını taşıması
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: 3. özellik yalnızca BTK’ye aittir, BTE’ye ve BTC’ye ait değildir. 4. özellik yalnızca BTE’ye aittir, BTC’ye değil.
Adım 3: Boru hattı olmak BTE ve BTC için ortaktır, demiryolu için değil.
Yanıt: yalnız 2.
Unutma
- Dış politikanın amaçları: bağımsızlık, toprak bütünlüğü, güvenlik, ekonomik ilişkiler; Haydar Aliyev döneminde dengeli siyaset biçimlendi.
- «Yüzyılın Anlaşması» 20 Eylül 1994’te Bakü’de imzalandı — «Azeri–Çırak–Güneşli» yatakları için üretim paylaşımı anlaşması.
- BTC (2006) petrol, BTE (2006–2007) gaz taşır, BTK (2017) demiryoludur; Güney Gaz Koridoru BTE – TANAP – TAP ile Avrupa’ya ulaşır.
- Türkiye bağımsızlığı ilk tanıdı (1991); Şuşa Beyannamesi 15 Haziran 2021’de imzalandı; Gürcistan geçiş ülkesidir.
- Üyelik yılları: AGİK ve BM — 1992, Avrupa Konseyi — 2001, Bağlantısızlar — 2011; BM Güvenlik Konseyi — 2012–2013; başkanlık — 2019–2023; COP29 — 2024.