1916’da cephe üzerinde bir Rus uçağı düşman uçaklarıyla hava muharebesine girdi. Pilotu Ferruh Ağa Gayıbov ilk Azerbaycanlı askerî pilottu ve bu muharebeden sağ dönmedi. Oysa çarlık hükûmeti Kafkasya Müslümanlarını orduya hiç zorunlu olarak çağırmıyordu. Peki Azerbaycanlılar bu savaşa nasıl katıldı ve savaş Bakü’ye, köylere ve millî harekete ne getirdi?
Savaşan devletlerin planlarında Azerbaycan
Birinci Dünya Savaşı Rusya için 1 Ağustos 1914’te Almanya’nın ona savaş ilan etmesiyle başladı. Rusya, İngiltere ve Fransa ile birlikte İtilaf bloğundaydı; Almanya ve Avusturya-Macaristan ise karşı bloğu oluşturuyordu. Kasım 1914’te Osmanlı Devleti Almanya’nın yanında savaşa girdi, Kafkas cephesi açıldı ve Kuzey Azerbaycan cephe gerisi bölgeye dönüştü.
Her devletin bölgede kendi amacı vardı. Almanya Bakü petrolünü ele geçirmeye ve Rusya ile İngiltere’yi Kafkasya’dan çıkarmaya çalışıyordu. Osmanlı Devleti kaybettiği toprakları geri almak ve Kafkasya’nın Türk-Müslüman halklarıyla birleşmek istiyordu. İngiltere, Bakü petrolünün ve Hindistan’a giden yolların düşmanın eline geçmesinden çekiniyordu. Rusya ise Kafkasya’yı elde tutmak, Doğu Anadolu’yu ve Boğazları almak istiyordu; Bakü petrolü donanması ve demiryolları için hayati önem taşıyordu.
Savaşa bakış ve katılım
Kafkasya Müslümanları zorunlu askerlikten muaftı, bunun yerine özel bir vergi ödüyordu: çarlık hükûmeti, özellikle Osmanlı Devleti’ne karşı bir savaşta, onlara güvenmiyordu. Savaşa bakış aynı değildi. Varlıklı kesim, memurlar ve din adamları imparatorluğa bağlılık bildiriyor, bağış topluyordu. Aydınların bir kısmı ise Türk-Müslüman Osmanlı Devleti’ne karşı savaşı kaygıyla karşılıyordu. 1915’te M. E. Resulzade Açık Söz gazetesini çıkarmaya başladı; gazete sansür koşullarında temkinli bir dille milletin çıkarlarını savunuyordu.
Buna rağmen birçok Azerbaycanlı cepheye gönüllü olarak gitti. 1914’te kurulan Kafkas Yerli Süvari Tümeninin («Vahşi Tümen») içinde çoğunluğu Azerbaycanlı gönüllülerden oluşan Tatar (Azerbaycan) Süvari Alayı vardı. Tümene çarın kardeşi Grandük Mihail Aleksandroviç komuta ediyordu; tümen Güneybatı cephesinde, Karpatlar’da ve Galiçya’da Avusturya-Macaristan birliklerine karşı savaştı, süvarilerinin birçoğu Georgi haçlarıyla ödüllendirildi.
Azerbaycanlı generaller ve subaylar
Rus ordusunda yüksek rütbelere çıkmış Azerbaycanlılar savaşta önemli rol oynadı. Aliağa Şıhlinski daha Rus-Japon Savaşı’nda Port Arthur savunmasında ateşin yönetimi için «Şıhlinski üçgeni» yöntemini geliştirmişti; orduda ona «topçuluğun tanrısı» deniyordu. Birinci Dünya Savaşı’nda Rusya başkentinin topçu savunmasının düzenlenmesine katıldı, 1917’de 10. Ordu’ya komuta etti. Port Arthur kahramanı topçu generali Samed Bey Mehmandarov 2. Kafkas Kolordusu’na komuta etti ve yiğitliği için elmaslarla süslü Georgi kılıcı ile ödüllendirildi.
Süvari generali Hüseyin Han Nahçıvanski çarın tek Müslüman yaveri (general-adyutant) idi ve savaşta Muhafız Süvari Kolordusu’na komuta ediyordu. Ferruh Ağa Gayıbov ilk Azerbaycanlı askerî pilot oldu ve 1916’da bir hava muharebesinde hayatını kaybetti. Mehmandarov ile Şıhlinski daha sonra Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’nin ordusunu kurdular: Mehmandarov savaş bakanı, Şıhlinski de yardımcısı oldu (bkz. ADC’nin iç politikasına ayrılan ders).
| Kişi | Kimdi | Savaşta | Sonra |
|---|---|---|---|
| Aliağa Şıhlinski | topçu generali, «Şıhlinski üçgeni» | başkentin topçu savunması; 1917 — 10. Ordu | ADC savaş bakan yardımcısı |
| Samed Bey Mehmandarov | topçu generali, Port Arthur kahramanı | 2. Kafkas Kolordusu; elmaslı Georgi kılıcı | ADC savaş bakanı |
| Hüseyin Han Nahçıvanski | süvari generali, çarın tek Müslüman yaveri | Muhafız Süvari Kolordusu | — |
| Ferruh Ağa Gayıbov | ilk Azerbaycanlı askerî pilot | 1916’da hava muharebesinde hayatını kaybeder | — |
| M. E. Resulzade | Müsavat’ın lideri | Açık Söz gazetesi (1915) | Millî Şura başkanı (1918) |
Savaşın ekonomiye etkisi
Savaş yakıta olan talebi artırsa da Bakü’nün petrol üretimi düştü: ekipman, işçi ve ulaşım yetersizdi, demiryolları askerî taşımacılıkla doluydu. Köylerde ordu için at, büyükbaş hayvan ve yem el konuyordu; İran ve Rusya’nın iç pazarlarıyla ticaret bağları bozuldu. Para arzı arttı, fiyatlar hızla yükseldi, Bakü’de ekmek ve diğer gıda sıkıntısı başladı, kuyruklar olağan hâle geldi.
Zorluklar işçi grevlerini yeniden güçlendirdi. Toplum ise kendi gücüyle yardım etmeye çalışıyordu: Bakü’deki Müslüman hayır cemiyetleri, onların büyük hamisi Hacı Zeynelabidin Tağıyev ve diğer iş insanları cephe bölgelerinin savaştan zarar gören halkı, mülteciler ve yetimler için yardım topluyordu. Uzayan savaş imparatorluğun bunalımını derinleştirdi ve 1917 Şubat Devrimine zemin hazırladı (bkz. «1917 devrimleri ve Kuzey Azerbaycan: Ozakom, Komiserlik, Seym»).
- 1 Ağustos 1914
Almanya Rusya’ya savaş ilan eder
- 1914
Kafkas Yerli Süvari Tümeni kurulur
İçinde Tatar (Azerbaycan) Süvari Alayı.
- Kasım 1914
Osmanlı Devleti savaşa girer; Kafkas cephesi
- Aralık 1914
Sarıkamış Harekâtı
Osmanlı ordusu ağır bir yenilgiye uğrar.
- 1915
Açık Söz gazetesi çıkmaya başlar
- Şubat 1916
Rus birlikleri Erzurum’u alır
- 1916
Ferruh Ağa Gayıbov hava muharebesinde hayatını kaybeder
- Şubat 1917
Şubat Devrimi: monarşinin çöküşü
- 1917
A. Şıhlinski 10. Ordu’ya komuta eder
- 3 Mart 1918
Brest-Litovsk Antlaşması
Kars, Ardahan ve Batum Osmanlı Devleti’ne geçer.
- 30 Ekim 1918
Mondros Mütarekesi
- 11 Kasım 1918
Compiègne Mütarekesi: savaşın sonu
Etkileşimli
| Sebep | Sonuç |
|---|---|
| Osmanlı Devleti’nin savaşa girmesi | Kafkas cephesi; Azerbaycan cephe gerisi bölgeye dönüşür |
| Çarlığın Müslümanlara güvensizliği | zorunlu askerlik yok — yalnızca gönüllüler, Tatar Süvari Alayı |
| Ekipman, işçi ve ulaşım yetersizliği | petrol üretiminin düşmesi |
| El koymalar, ticaret bağlarının kopması | köyün zayıflaması, gıda kıtlığı, pahalılık |
| Pahalılık ve gıda bunalımı | grevler, hoşnutsuzluk; Şubat Devrimi’ne zemin |
| Brest-Litovsk Antlaşması (1918) | Kars, Ardahan ve Batum Osmanlılara geçer |
| Özellik | S. Mehmandarov | A. Şıhlinski |
|---|---|---|
| Ortak | topçu generali, Port Arthur savunmasının katılımcısı | topçu generali, Port Arthur savunmasının katılımcısı |
| Birinci Dünya Savaşı’nda | 2. Kafkas Kolordusu komutanı | başkentin topçu savunması; 10. Ordu komutanı (1917) |
| Ayırt edici | elmaslarla süslü Georgi kılıcı | «Şıhlinski üçgeni», «topçuluğun tanrısı» |
| ADC’de | savaş bakanı | savaş bakan yardımcısı |
Kardeşler! Savaş Kafkasya’nın sınır bölgelerine büyük bir felaket getirdi. Cepheye yakın kazalarda binlerce Müslüman aile evsiz kaldı, kadınlar ve çocuklar soğuktan ve açlıktan acı çekiyor.
Bakü’nün kendisinde de ekmek pahalandı, yoksul aileler kuyruklarda saatlerce bekliyor, petrol sahalarında iş azaldı. Cemiyetimiz para, giysi ve yiyecek topluyor, yetimler için bir sığınak açıyor. Herkes gücü yettiğince yardım etmelidir: bugün yardım etmezsek yarın milletimizin geleceği olan bu çocukları kaybedeceğiz.
Kaynak görevleri
Problem
1. Metinde hangi savaştan ve hangi cepheden söz ediliyor? Cevabınızı metindeki ipuçlarıyla destekleyin.
2. Bakü’de ekmeğin pahalanmasının ve işin azalmasının iki sebebini (biri askerî-siyasi, biri ekonomik) açıklayın.
3. Metinde söylenmeyen iki sonuç gösterin.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2. Askerî-siyasi: demiryolları askerî taşımacılıkla doluydu, ordu için el koymalar yapılıyordu, Osmanlı ile savaş ticaret yollarını kesti. Ekonomik: ekipman ve işçi eksikliği petrol üretimini düşürdü, para arzı ve fiyatlar arttı. Puan: iki sebep — 1; bir — ½.
3. Örneğin: a) pahalılık işçi grevlerini güçlendirdi; b) hoşnutsuzluk 1917 Şubat Devrimi’ne zemin hazırladı; c) hayır işleri millî toplumsal örgütlenmeyi güçlendirdi ve 1917’deki millî şuralara deneyim kazandırdı. Puan: iki gerekçeli sonuç — 1; bir — ½; metni tekrarlamak — 0.
1. Euler–Venn şeması: iki general
Problem
I. daire — Samed Bey Mehmandarov, II. daire — Aliağa Şıhlinski. Hangi ifadeler iki dairenin kesişimine yazılmalıdır?
1. Port Arthur savunmasının katılımcısı
2. elmaslarla süslü Georgi kılıcıyla ödüllendirildi
3. «üçgen» atış yönteminin yaratıcısı
4. ADC ordusunun kurucularından
5. topçu generali
A) 2, 3 B) 1, 4, 5 C) 1, 2 D) 3, 4 E) 2, 4, 5
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Yalnız Şıhlinski’ye ait olanı bul: 3 → D elenir.
3) İkisine de uyan kalır: 1, 4, 5 (ikisi de Port Arthur’da savaştı, ikisi de topçu generaliydi, ADC’de bakan ve yardımcısı oldular).
Cevap: B (1, 4, 5).
2. «Ait değildir»
Problem
Birinci Dünya Savaşı yıllarında Kuzey Azerbaycan için karakteristik değildir:
A) petrol üretiminin düşmesi
B) Azerbaycanlıların orduya toplu zorunlu çağrılması
C) ordu için atlara el konulması
D) Bakü’de ekmek sıkıntısı
E) Tatar Süvari Alayı’nın cephede savaşması
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) E gönüllülerin katılımıdır, karakteristiktir.
3) B: Kafkasya Müslümanları zorunlu askerlikten muaftı; tuzak seçenek budur.
Cevap: B.
3. Kronoloji
Problem
Sırayı belirleyin:
1. Brest-Litovsk Antlaşması
2. Sarıkamış Harekâtı
3. Açık Söz gazetesinin çıkması
4. Mondros Mütarekesi
A) 2, 3, 1, 4 B) 3, 2, 1, 4 C) 2, 1, 3, 4 D) 2, 3, 4, 1 E) 3, 2, 4, 1
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Sarıkamış ilktir → B ve E elenir.
3) Brest (mart) Mondros’tan (ekim) öncedir → D elenir; 1915, 1918’den öncedir → C elenir.
Cevap: A (2, 3, 1, 4).
Unutma
- Osmanlı Devleti Kasım 1914’te savaşa girdi, Kafkas cephesi açıldı; Bakü petrolü Almanya, İngiltere ve Rusya’nın hedefiydi.
- Kafkasya Müslümanları zorunlu askere alınmıyordu; gönüllüler «Vahşi Tümen»in Tatar Süvari Alayı’nda Güneybatı cephesinde savaştı.
- Şıhlinski — «topçuluğun tanrısı», başkentin topçu savunması; Mehmandarov — elmaslı Georgi kılıcı; Nahçıvanski — çarın tek Müslüman yaveri; Gayıbov — ilk askerî pilot.
- Savaş petrol üretimini düşürdü, pahalılık ve gıda kıtlığına yol açtı; hayır cemiyetleri mültecilere yardım etti.
- Brest-Litovsk Antlaşması (3 Mart 1918) Kars, Ardahan ve Batum’u Osmanlılara verdi; Mondros Mütarekesi (30 Ekim 1918) onlar için savaşı bitirdi.