1917-ci ilin aprelində Bakıya bütün Qafqazdan müsəlman nümayəndələri toplaşdı. Bir neçə ay əvvəl çarın adını belə ehtiyatla çəkən insanlar indi açıq şəkildə tələb edirdilər: Rusiya federativ respublika olmalı, Azərbaycan isə muxtariyyət almalıdır. Bir il keçmədən imperiya dağıldı, Tiflisdə əvvəlcə Zaqafqaziya hökuməti, sonra parlamenti yarandı, 1918-ci ilin mayında isə Azərbaycan Milli Şurası meydana çıxdı. Hadisələr niyə bu qədər sürətlə dəyişdi?
Fevral inqilabı: Ozakom və Bakıda ikihakimiyyətlilik
1917-ci ilin fevralında Petroqradda inqilab qələbə çaldı, II Nikolay taxtdan əl çəkdi və hakimiyyət Müvəqqəti hökumətə keçdi. Qafqaz canişinliyi ləğv olundu; 1917-ci ilin martında Müvəqqəti hökumət Tiflisdə Zaqafqaziyanı idarə etmək üçün Xüsusi Zaqafqaziya Komitəsini (Ozakom) yaratdı. Ona Dövlət Dumasının deputatı V. Xarlamov başçılıq edirdi, üzvləri arasında azərbaycanlı Məmməd Yusif Cəfərov da var idi.
Bakıda iki hakimiyyət mərkəzi yarandı: Müvəqqəti hökumətə tabe olan İctimai Təşkilatların İcraiyyə Komitəsi və Bakı Fəhlə Deputatları Soveti; Sovetdə S. Şaumyanın başçılıq etdiyi bolşeviklərin təsiri getdikcə artırdı. Azərbaycanlılar öz təşkilatlarını qurdular: Bakıda Ə. Topçubaşovun sədrliyi ilə Müsəlman İctimai Təşkilatlarının Müvəqqəti İcraiyyə Komitəsi, Gəncədə və digər şəhərlərdə müsəlman milli şuraları yarandı, N. Nərimanov «Hümmət»i bərpa etdi.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Muxtariyyət tələbi: qurultaylar və partiyalar
1917-ci il aprelin 15–20-də Bakıda Qafqaz müsəlmanlarının qurultayı keçirildi. M. Ə. Rəsulzadənin məruzəsi əsasında qurultay Rusiyanın demokratik federativ respublika olmasını və Azərbaycana ərazi muxtariyyəti verilməsini tələb etdi. 1917-ci ilin mayında Moskvada keçirilən Ümumrusiya müsəlman qurultayında da Rəsulzadənin müdafiə etdiyi federalizm ideyası çoxluğun dəstəyini qazandı.
1917-ci ilin iyununda «Müsavat» Nəsib bəy Yusifbəylinin Gəncədə yaratdığı Türk Ədəmi-Mərkəziyyət (federalistlər) partiyası ilə birləşdi; birləşmiş partiya Türk Ədəmi-Mərkəziyyət Partiyası «Müsavat» adlandı. 1917-ci ilin oktyabrında Bakıda keçirilən I qurultay Rəsulzadəni partiyanın sədri seçdi və federasiya tərkibində Azərbaycanın muxtariyyətini proqrama daxil etdi. «Müsavat» ən nüfuzlu milli partiyaya çevrildi.
Oktyabr çevrilişi və Zaqafqaziya Komissarlığı
1917-ci il 25 oktyabrda bolşeviklər Petroqradda hakimiyyəti ələ keçirdilər. Bakı Soveti 1917-ci ilin noyabrında şəhərdə hakimiyyətin Sovetə keçdiyini elan etdi; Lenin Şaumyanı Qafqaz işləri üzrə fövqəladə komissar təyin etdi. Zaqafqaziyanın əsas partiyaları — gürcü menşevikləri, «Müsavat» və daşnaklar — bolşevik hökumətini tanımadılar.
Onlar 1917-ci il 15 noyabrda Tiflisdə Ümumrusiya Müəssislər Məclisi toplanana qədər fəaliyyət göstərəcək Zaqafqaziya Komissarlığını yaratdılar. Komissarlığa gürcü menşeviki Y. Gegeçkori başçılıq edirdi; tərkibinə F. X. Xoyski (xalq maarifi), M. Y. Cəfərov (ticarət və sənaye), X. Məlik-Aslanov (yollar) və X. Xasməmmədov (dövlət nəzarəti) daxil idi. Müəssislər Məclisinə seçkilərdə Zaqafqaziya müsəlmanlarının çoxu «Müsavat»a səs verdi. 1918-ci ilin yanvarında bolşeviklər Müəssislər Məclisini qovduqdan sonra Zaqafqaziyadan seçilmiş deputatlar öz parlamentlərini yaratmağa qərar verdilər.
Zaqafqaziya Seymi, federasiya və onun dağılması
Zaqafqaziya SeymiTərif
1918-ci ilin fevral–may aylarında Tiflisdə fəaliyyət göstərmiş qanunverici orqan; əsasən Zaqafqaziyadan Müəssislər Məclisinə seçilmiş deputatlardan ibarət idi. Sədri N. Çxeidze idi.
1918-ci ilin fevralında açılan Seymdə üç böyük qüvvə vardı: gürcü menşevikləri, «Müsavat»ın başçılıq etdiyi müsəlman (Azərbaycan) fraksiyası və daşnaklar. 1918-ci il 3 mart Brest-Litovsk sülhü ilə Sovet Rusiyası Qars, Ərdahan və Batumdan Osmanlı dövlətinin xeyrinə imtina etdi. Seym bunu tanımadı, Trabzonda Osmanlı dövləti ilə danışıqlar nəticəsiz qaldı, Osmanlı ordusu irəliləməyə başladı. Bu şəraitdə 1918-ci il 22 apreldə Seym Zaqafqaziyanı Rusiyadan ayrı Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası (ZDFR) elan etdi. Hökumətə A. Çxenkeli başçılıq edirdi; tərkibində F. X. Xoyski (ədliyyə) və N. Yusifbəyli (xalq maarifi) də var idi.
Federasiya cəmi bir ay yaşadı. Fraksiyaların məqsədləri fərqli idi: Osmanlı dövləti ilə münasibət, Bakı məsələsi və sərhədlər onları ayırırdı. Bakıda isə Bakı Soveti martda azərbaycanlılara qarşı kütləvi qırğınlar törətmişdi və Seym onları qoruya bilmədi («Bakı Sovetinin soyqırımı siyasəti: 1918-ci il mart soyqırımı» dərsinə bax). Batumda Osmanlı dövləti ilə yeni danışıqlar zamanı Almaniyanın himayəsinə arxalanan Gürcüstan 1918-ci il 26 mayda müstəqilliyini elan etdi, Seym özünü buraxdı. 27 mayda müsəlman fraksiyası özünü Azərbaycan Milli Şurası elan etdi və Rəsulzadəni sədr seçdi; ertəsi gün İstiqlal Bəyannaməsi qəbul olundu («Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması və İstiqlal Bəyannaməsi» dərsinə bax).
- Fevral 1917
Fevral inqilabı; monarxiyanın süqutu
- Mart 1917
Ozakom yaradılır; Bakıda müsəlman icraiyyə komitəsi
- Aprel 1917
Qafqaz müsəlmanlarının qurultayı
Bakı: federativ respublika və Azərbaycana muxtariyyət tələbi.
- May 1917
Moskvada Ümumrusiya müsəlman qurultayı
- İyun 1917
«Müsavat» Türk Ədəmi-Mərkəziyyət partiyası ilə birləşir
- 25 oktyabr 1917
Bolşeviklər Petroqradda hakimiyyəti ələ keçirir
- 15 noyabr 1917
Zaqafqaziya Komissarlığı yaradılır
- Yanvar 1918
Müəssislər Məclisi qovulur
- Fevral 1918
Zaqafqaziya Seymi açılır
- 3 mart 1918
Brest-Litovsk sülhü
- 22 aprel 1918
ZDFR elan olunur
- 26–27 may 1918
Federasiya dağılır; Milli Şura yaranır
- 28 may 1918
İstiqlal Bəyannaməsi
İnteraktiv
| Şəxs | Vəzifə və rol |
|---|---|
| M. Ə. Rəsulzadə | qurultayda məruzə (aprel 1917); «Müsavat»ın sədri; Milli Şuranın sədri (27 may 1918) |
| Ə. Topçubaşov | Bakıda Müsəlman İctimai Təşkilatlarının Müvəqqəti İcraiyyə Komitəsinin sədri |
| M. Y. Cəfərov | Ozakomun üzvü; Komissarlıqda ticarət və sənaye |
| F. X. Xoyski | Komissarlıqda xalq maarifi; ZDFR-də ədliyyə naziri |
| N. Yusifbəyli | Türk Ədəmi-Mərkəziyyət partiyasının banisi; ZDFR-də xalq maarifi naziri |
| S. Şaumyan | Bakı bolşeviklərinin rəhbəri; Qafqaz işləri üzrə fövqəladə komissar |
| Əlamət | Ozakom | Zaqafqaziya Komissarlığı | Zaqafqaziya Seymi |
|---|---|---|---|
| Yarandı | mart 1917 | 15 noyabr 1917 | fevral 1918 |
| Kim yaratdı | Müvəqqəti hökumət | bolşevikləri tanımayan Zaqafqaziya partiyaları | Müəssislər Məclisinə seçilmiş deputatlar |
| Növü | icra orqanı | hökumət (icra) | qanunverici orqan |
| Başçı | V. Xarlamov | Y. Gegeçkori | N. Çxeidze |
| Azərbaycanlılar | M. Y. Cəfərov | Xoyski, Cəfərov, Məlik-Aslanov, Xasməmmədov | müsəlman fraksiyası («Müsavat» başda) |
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Fevral inqilabı, canişinliyin ləğvi | Ozakomun yaradılması |
| Siyasi azadlıqlar, milli fəallıq | milli şuralar; qurultayda muxtariyyət tələbi |
| Bolşevik hökumətinin tanınmaması | Zaqafqaziya Komissarlığı |
| Müəssislər Məclisinin qovulması | Zaqafqaziya Seymi |
| Brest sülhü, Osmanlı ordusunun irəliləməsi | ZDFR-in elanı (22 aprel 1918) |
| Fraksiyaların ziddiyyətləri, Gürcüstanın müstəqilliyi | federasiyanın dağılması; Milli Şura (27 may) |
Qurultay hesab edir ki, Rusiyada xalqların azadlığını ən yaxşı təmin edən quruluş milli-ərazi muxtariyyəti əsasında qurulmuş demokratik federativ respublikadır. Türk-müsəlman əhalinin sıx yaşadığı torpaqlarda xalq öz daxili işlərini — məktəbi, məhkəməni, torpaq məsələsini — özü idarə etməlidir.
Bu məsələnin son həlli ümumxalq səsverməsi ilə seçiləcək Müəssislər Məclisinə məxsusdur. O vaxta qədər müsəlmanlar milli şuralar ətrafında birləşməli, ana dilində məktəblər açmalı, mətbuatı genişləndirməli və seçkilərə hazırlaşmalıdırlar.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1. Mətn hansı qurultayın qərarlarına aiddir? Qurultay harada və nə vaxt keçirilib, əsas məruzəni kim edib?
2. Belə tələblərin məhz 1917-ci ilin yazında irəli sürülməsinin bir siyasi və bir milli şəraitini izah edin.
3. Mətndə deyilməyən iki nəticə göstərin.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2. Siyasi: Fevral inqilabı monarxiyanı devirdi, siyasi azadlıqlar yarandı, Müəssislər Məclisinə seçkilər gözlənilirdi. Milli: milli hərəkat partiyalar, mətbuat və Duma təcrübəsi qazanmışdı, azərbaycanlılar idarəçilikdə bərabər iştirak istəyirdi. Bal: iki şərait — 1; bir — ½.
3. Məsələn: a) may 1917-də Moskvadakı Ümumrusiya müsəlman qurultayı federalizmi dəstəklədi; b) «Müsavat» oktyabr 1917-də muxtariyyəti proqramına daxil etdi; c) Müəssislər Məclisi qovulduqdan sonra muxtariyyət ideyası 1918-ci ilin mayında müstəqillik ideyasına çevrildi. Bal: iki əsaslı nəticə — 1; bir — ½; mətnin təkrarı — 0.
1. Xronologiya
Məsələ
Ardıcıllığı müəyyən edin:
1. ZDFR-in elanı
2. Qafqaz müsəlmanlarının qurultayı
3. Zaqafqaziya Seyminin açılması
4. Zaqafqaziya Komissarlığının yaradılması
A) 2, 3, 4, 1 B) 2, 4, 3, 1 C) 4, 2, 3, 1 D) 2, 4, 1, 3 E) 4, 3, 2, 1
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) İki «aprel» var: qurultay 1917-ci ilin, ZDFR 1918-ci ilin aprelidir → 2 birinci, 1 sonuncu → C, D, E atılır.
3) Komissarlıq Seymdən əvvəldir (hökumət → parlament) → A atılır.
Cavab: B (2, 4, 3, 1).
2. «X-dən fərqli olaraq»
Məsələ
Zaqafqaziya Komissarlığından fərqli olaraq Ozakom:
1. Müvəqqəti hökumət tərəfindən yaradılmışdı
2. Tiflisdə yerləşirdi
3. tərkibində M. Y. Cəfərov var idi
4. sədri V. Xarlamov idi
5. bolşevik hökumətini tanımayan partiyalar tərəfindən yaradılmışdı
A) 2, 3 B) 1, 4 C) 3, 5 D) 1, 2, 3 E) 4, 5
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Yalnız Komissarlığa aid olanı at: 5 → E atılır.
3) Yalnız Ozakoma aid qalır: 1 və 4.
Cavab: B (1, 4).
3. Uyğunluq: orqan və başçı
Məsələ
1. Ozakom 2. Zaqafqaziya Komissarlığı 3. Zaqafqaziya Seymi
a. N. Çxeidze b. V. Xarlamov c. Y. Gegeçkori d. A. Çxenkeli
A) 1-b, 2-d, 3-a B) 1-c, 2-b, 3-a C) 1-b, 2-c, 3-a D) 1-b, 2-c, 3-d E) 1-d, 2-c, 3-a
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Komissarlıq — Gegeçkori (2-c) → A atılır.
3) Seymin sədri Çxeidze idi; Çxenkeli ZDFR hökumətinə başçılıq edirdi → D atılır.
Cavab: C (1-b, 2-c, 3-a).
Yadda saxla
- Fevral inqilabından sonra Müvəqqəti hökumət Tiflisdə Ozakomu (mart 1917, sədr V. Xarlamov, üzvü M. Y. Cəfərov) yaratdı; Bakıda ikihakimiyyətlilik yarandı.
- Qafqaz müsəlmanlarının qurultayı (Bakı, 15–20 aprel 1917) federativ respublika və Azərbaycana ərazi muxtariyyəti tələb etdi; iyunda «Müsavat» Türk Ədəmi-Mərkəziyyət partiyası ilə birləşdi.
- Bolşevik çevrilişini tanımayan partiyalar 15 noyabr 1917-də Zaqafqaziya Komissarlığını (Gegeçkori) yaratdılar; Bakıda hakimiyyət Şaumyanın başçılıq etdiyi Bakı Sovetinə keçdi.
- Zaqafqaziya Seymi (fevral 1918, sədr N. Çxeidze) 22 aprel 1918-də ZDFR-i elan etdi (hökumət başçısı A. Çxenkeli); federasiya 26 mayda dağıldı.
- 27 may 1918-də Seymin müsəlman fraksiyası Azərbaycan Milli Şurasını yaratdı (sədr M. Ə. Rəsulzadə); 28 mayda İstiqlal Bəyannaməsi qəbul olundu.