1916-cı ildə cəbhə üzərində rus təyyarəsi düşmən təyyarələri ilə hava döyüşünə girdi. Onu idarə edən Fərrux ağa Qayıbov ilk azərbaycanlı hərbi təyyarəçi idi və həmin döyüşdən sağ çıxmadı. Halbuki çar hökuməti Qafqaz müsəlmanlarını orduya məcburi çağırmırdı. Bəs azərbaycanlılar bu müharibəyə necə qoşuldular və müharibə Bakıya, kəndlərə, milli hərəkata nə gətirdi?
Azərbaycan müharibə edən dövlətlərin planlarında
Birinci dünya müharibəsi 1914-cü il 1 avqustda Almaniyanın Rusiyaya müharibə elan etməsi ilə Rusiya üçün başladı. Rusiya İngiltərə və Fransa ilə Antanta blokunda, Almaniya və Avstriya-Macarıstan isə qarşı blokda idi. 1914-cü ilin noyabrında Osmanlı dövləti Almaniyanın tərəfində müharibəyə qoşuldu, Qafqaz cəbhəsi açıldı və Şimali Azərbaycan cəbhəyanı bölgəyə çevrildi.
Hər dövlətin regionda öz məqsədi vardı. Almaniya Bakı neftini ələ keçirməyə və Rusiya ilə İngiltərəni Qafqazdan sıxışdırmağa çalışırdı. Osmanlı dövləti itirilmiş torpaqları qaytarmaq və Qafqazın türk-müsəlman xalqları ilə birləşmək istəyirdi. İngiltərə Bakı neftinin və Hindistana gedən yolların düşmənə keçməsindən ehtiyat edirdi. Rusiya isə Qafqazı saxlamaq, Şərqi Anadolunu və boğazları tutmaq istəyirdi; Bakı nefti onun donanması və dəmir yolları üçün həyati əhəmiyyət daşıyırdı.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Müharibəyə münasibət və iştirak
Qafqaz müsəlmanları məcburi hərbi xidmətdən azad idilər, bunun əvəzinə xüsusi vergi ödəyirdilər: çar hökuməti, xüsusən Osmanlı dövlətinə qarşı müharibədə, onlara etimad etmirdi. Müharibəyə münasibət eyni deyildi. Varlı təbəqə, məmurlar və ruhanilər imperiyaya sadiqlik bildirir, ianələr toplayırdılar. Ziyalıların bir hissəsi isə türk-müsəlman Osmanlı dövləti ilə müharibəni narahatlıqla qarşılayırdı. 1915-ci ildə M. Ə. Rəsulzadə «Açıq söz» qəzetini nəşr etməyə başladı; senzura şəraitində qəzet ehtiyatlı dillə millətin mənafeyini müdafiə edirdi.
Buna baxmayaraq, çoxlu azərbaycanlı cəbhəyə könüllü getdi. 1914-cü ildə yaradılan Qafqaz yerli süvari diviziyasının («Vəhşi diviziya») tərkibində əsasən azərbaycanlı könüllülərdən ibarət Tatar (Azərbaycan) süvari alayı var idi. Diviziyaya çarın qardaşı Mixail Aleksandroviç komandanlıq edirdi; o, Cənub-Qərb cəbhəsində, Karpatlarda və Qalisiyada Avstriya-Macarıstan qoşunlarına qarşı vuruşdu, döyüşçülərinin bir çoxu Georgi xaçları ilə təltif olundu.
Azərbaycanlı generallar və zabitlər
Rus ordusunda yüksək rütbəyə çatmış azərbaycanlılar müharibədə mühüm rol oynadılar. Əliağa Şıxlinski hələ rus-yapon müharibəsində Port-Artur müdafiəsində atəşin idarəsi üçün «Şıxlinski üçbucağı» üsulunu işləyib hazırlamışdı; orduda onu «artilleriya allahı» adlandırırdılar. Birinci dünya müharibəsində o, Rusiya paytaxtının artilleriya müdafiəsinin təşkilində iştirak etdi, 1917-ci ildə 10-cu orduya komandanlıq etdi. Port-Artur qəhrəmanı, artilleriya generalı Səməd bəy Mehmandarov 2-ci Qafqaz ordu korpusuna komandanlıq etdi və igidliyə görə brilyantlarla bəzədilmiş Georgi silahı ilə təltif olundu.
Süvari generalı Hüseyn xan Naxçıvanski çarın yeganə müsəlman general-adyutantı idi və müharibədə Qvardiya süvari korpusuna komandanlıq edirdi. Fərrux ağa Qayıbov ilk azərbaycanlı hərbi təyyarəçi oldu və 1916-cı ildə hava döyüşündə həlak oldu. Mehmandarov və Şıxlinski sonralar Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ordusunu qurdular: Mehmandarov hərbi nazir, Şıxlinski onun müavini oldu («AXC-nin daxili siyasəti: dövlət quruculuğu, ordu, iqtisadiyyat və mədəniyyət» dərsinə bax).
| Şəxs | Kim idi | Müharibədə | Sonra |
|---|---|---|---|
| Əliağa Şıxlinski | artilleriya generalı, «Şıxlinski üçbucağı» | paytaxtın artilleriya müdafiəsi; 1917 — 10-cu ordu | AXC-də hərbi nazirin müavini |
| Səməd bəy Mehmandarov | artilleriya generalı, Port-Artur qəhrəmanı | 2-ci Qafqaz ordu korpusu; brilyantlı Georgi silahı | AXC-nin hərbi naziri |
| Hüseyn xan Naxçıvanski | süvari generalı, çarın yeganə müsəlman general-adyutantı | Qvardiya süvari korpusu | — |
| Fərrux ağa Qayıbov | ilk azərbaycanlı hərbi təyyarəçi | 1916-da hava döyüşündə həlak olur | — |
| M. Ə. Rəsulzadə | «Müsavat»ın lideri | «Açıq söz» qəzeti (1915) | Milli Şuranın sədri (1918) |
Müharibənin iqtisadiyyata təsiri
Müharibə yanacağa tələbatı artırsa da, Bakı neft hasilatı azaldı: avadanlıq, fəhlə və nəqliyyat çatışmırdı, dəmir yolları hərbi daşımalarla yüklənmişdi. Kənddə ordu üçün atlar, mal-qara və yem rekvizisiya edilirdi, İran və Rusiyanın daxili bazarları ilə ticarət əlaqələri pozulurdu. Pul kütləsi artdı, qiymətlər sürətlə qalxdı, Bakıda çörək və başqa ərzaq çatışmazlığı başladı, növbələr adi hala çevrildi.
Çətinliklər fəhlə tətillərini yenidən gücləndirdi. Cəmiyyət isə öz qüvvəsi ilə kömək etməyə çalışırdı: Bakıdakı müsəlman xeyriyyə cəmiyyətləri, onların böyük himayədarı Hacı Zeynalabdin Tağıyev və başqa sahibkarlar cəbhəyanı bölgələrin müharibədən zərər çəkmiş əhalisinə, qaçqınlara və yetimlərə yardım toplayırdılar. Uzanan müharibə imperiyanın böhranını dərinləşdirdi və 1917-ci il Fevral inqilabına zəmin yaratdı («1917-ci il inqilabları və Şimali Azərbaycan: Ozakom, Komissarlıq, Seym» dərsinə bax).
- 1 avqust 1914
Almaniya Rusiyaya müharibə elan edir
- 1914
Qafqaz yerli süvari diviziyası yaradılır
Tərkibində Tatar (Azərbaycan) süvari alayı.
- Noyabr 1914
Osmanlı dövləti müharibəyə qoşulur; Qafqaz cəbhəsi
- Dekabr 1914
Sarıqamış əməliyyatı
Osmanlı ordusu ağır məğlubiyyətə uğrayır.
- 1915
«Açıq söz» qəzeti çıxmağa başlayır
- Fevral 1916
Rus qoşunları Ərzurumu tutur
- 1916
Fərrux ağa Qayıbov hava döyüşündə həlak olur
- Fevral 1917
Fevral inqilabı: monarxiyanın süqutu
- 1917
Ə. Şıxlinski 10-cu orduya komandanlıq edir
- 3 mart 1918
Brest-Litovsk sülhü
Qars, Ərdahan və Batum Osmanlı dövlətinə keçir.
- 30 oktyabr 1918
Mudros barışığı
- 11 noyabr 1918
Kompyen barışığı: müharibənin sonu
İnteraktiv
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Osmanlı dövlətinin müharibəyə girməsi | Qafqaz cəbhəsi; Azərbaycan cəbhəyanı bölgəyə çevrilir |
| Çarizmin müsəlmanlara etimadsızlığı | məcburi çağırış yoxdur — yalnız könüllülər, Tatar süvari alayı |
| Avadanlıq, fəhlə, nəqliyyat çatışmazlığı | neft hasilatının azalması |
| Rekvizisiyalar, ticarət əlaqələrinin pozulması | kəndin zəifləməsi, ərzaq qıtlığı, bahalıq |
| Bahalıq və ərzaq böhranı | tətillər, narazılıq; Fevral inqilabına zəmin |
| Brest-Litovsk sülhü (1918) | Qars, Ərdahan, Batum Osmanlı dövlətinə keçir |
| Əlamət | S. Mehmandarov | Ə. Şıxlinski |
|---|---|---|
| Oxşar | artilleriya generalı, Port-Artur müdafiəsinin iştirakçısı | artilleriya generalı, Port-Artur müdafiəsinin iştirakçısı |
| Birinci dünya müharibəsində | 2-ci Qafqaz ordu korpusunun komandiri | paytaxtın artilleriya müdafiəsi; 10-cu ordunun komandanı (1917) |
| Fərqləndirici | brilyantlarla bəzədilmiş Georgi silahı | «Şıxlinski üçbucağı», «artilleriya allahı» |
| AXC-də | hərbi nazir | hərbi nazirin müavini |
Qardaşlar! Müharibə Qafqazın sərhəd bölgələrinə böyük fəlakət gətirib. Cəbhəyə yaxın qəzalarda minlərlə müsəlman ailəsi evsiz-eşiksiz qalıb, qadınlar və uşaqlar soyuqdan və aclıqdan əziyyət çəkir.
Bakının özündə də çörək bahalaşıb, kasıb ailələr növbələrdə saatlarla gözləyir, mədənlərdə iş azalıb. Cəmiyyətimiz pul, paltar və ərzaq toplayır, yetimlər üçün sığınacaq açır. Hər kəs gücü çatan qədər kömək etməlidir: bu gün yardım etməsək, sabah millətimizin gələcəyi olan bu uşaqları itirəcəyik.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1. Mətndə hansı müharibədən və hansı cəbhədən söhbət gedir? Cavabınızı mətndəki ipuçları ilə əsaslandırın.
2. Bakıda çörəyin bahalaşmasının və işin azalmasının iki səbəbini (biri hərbi-siyasi, biri iqtisadi) izah edin.
3. Mətndə deyilməyən iki nəticə göstərin.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2. Hərbi-siyasi: dəmir yolları hərbi daşımalarla yüklənmişdi, ordu üçün rekvizisiyalar aparılırdı, Osmanlı ilə müharibə ticarət yollarını kəsdi. İqtisadi: avadanlıq və fəhlə çatışmazlığından neft hasilatı azaldı, pul kütləsi artdı və qiymətlər qalxdı. Bal: iki səbəb — 1; bir — ½.
3. Məsələn: a) bahalıq fəhlə tətillərini gücləndirdi; b) narazılıq 1917-ci il Fevral inqilabına zəmin yaratdı; c) xeyriyyə işi milli ictimai təşkilatlanmanı gücləndirdi və 1917-ci ildə milli şuraların yaranmasına təcrübə verdi. Bal: iki əsaslı nəticə — 1; bir — ½; mətnin təkrarı — 0.
1. Eyler–Venn diaqramı: iki general
Məsələ
I dairə — Səməd bəy Mehmandarov, II dairə — Əliağa Şıxlinski. Hansı fikirlər iki dairənin kəsişməsinə yazılmalıdır?
1. Port-Artur müdafiəsinin iştirakçısı
2. brilyantlarla bəzədilmiş Georgi silahı ilə təltif olunub
3. «üçbucaq» atəş üsulunun müəllifi
4. AXC ordusunun qurucularından
5. artilleriya generalı
A) 2, 3 B) 1, 4, 5 C) 1, 2 D) 3, 4 E) 2, 4, 5
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Yalnız Şıxlinskiyə aid olanı tap: 3 → D atılır.
3) Hər ikisinə aid qalır: 1, 4, 5 (hər ikisi Port-Arturda vuruşub, hər ikisi artilleriya generalı, AXC-də nazir və müavin).
Cavab: B (1, 4, 5).
2. «Aid deyil»
Məsələ
Birinci dünya müharibəsi illərində Şimali Azərbaycan üçün səciyyəvi deyil:
A) neft hasilatının azalması
B) azərbaycanlıların orduya kütləvi məcburi çağırılması
C) ordu üçün atların rekvizisiyası
D) Bakıda çörək çatışmazlığı
E) Tatar süvari alayının cəbhədə vuruşması
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) E — könüllülərin iştirakıdır, səciyyəvidir.
3) B — Qafqaz müsəlmanları məcburi hərbi xidmətdən azad idilər; bu, tələ variantdır.
Cavab: B.
3. Xronologiya
Məsələ
Ardıcıllığı müəyyən edin:
1. Brest-Litovsk sülhü
2. Sarıqamış əməliyyatı
3. «Açıq söz» qəzetinin çıxması
4. Mudros barışığı
A) 2, 3, 1, 4 B) 3, 2, 1, 4 C) 2, 1, 3, 4 D) 2, 3, 4, 1 E) 3, 2, 4, 1
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Sarıqamış birincidir → B və E atılır.
3) Brest (mart) Mudrosdan (oktyabr) əvvəldir → D atılır; 1915 1918-dən əvvəldir → C atılır.
Cavab: A (2, 3, 1, 4).
Yadda saxla
- Osmanlı dövləti 1914-cü ilin noyabrında müharibəyə girdi, Qafqaz cəbhəsi açıldı; Bakı nefti Almaniya, İngiltərə və Rusiyanın hədəfi idi.
- Qafqaz müsəlmanları məcburi çağırılmırdı; könüllülər «Vəhşi diviziya»nın Tatar süvari alayında Cənub-Qərb cəbhəsində vuruşdular.
- Şıxlinski — «artilleriya allahı», paytaxtın artilleriya müdafiəsi; Mehmandarov — brilyantlı Georgi silahı; Naxçıvanski — çarın yeganə müsəlman general-adyutantı; Qayıbov — ilk hərbi təyyarəçi.
- Müharibə neft hasilatını azaltdı, bahalıq və ərzaq qıtlığı yaratdı; xeyriyyə cəmiyyətləri qaçqınlara kömək edirdi.
- Brest-Litovsk sülhü (3 mart 1918) Qars, Ərdahan və Batumu Osmanlı dövlətinə verdi; Mudros barışığı (30 oktyabr 1918) Osmanlı üçün müharibəni bitirdi.