1920-ci il, aprelin 27-si, axşam. Bakıda parlament binasında fövqəladə iclas gedir. Şimaldan XI Qırmızı Ordunun zirehli qatarları şəhərə yaxınlaşır, ordunun əsas qüvvələri isə uzaqda — Qarabağdadır. Deputatların qarşısında bolşeviklərin ultimatumu var: hakimiyyəti on iki saat ərzində təhvil verin. Cəmi 23 ay yaşamış Cümhuriyyət necə bu vəziyyətə düşdü?
1920-ci ilin əvvəlində beynəlxalq vəziyyət
1920-ci ilin əvvəlində Qırmızı Ordu Denikini məğlub edib Şimali Qafqaza çıxdı, martın sonunda isə XI Qırmızı Ordu Dağıstana — Azərbaycanın şimal sərhədlərinə çatdı. Antanta AXC-ni 11 yanvar 1920-də de-fakto tanımışdı, lakin hərbi yardım vəd etmirdi; ingilis qoşunları hələ 1919-cu ilin avqustunda getmişdi. Türkiyə özü ağır müharibə şəraitində idi və kömək göstərə bilməzdi. Sovet Rusiyası isə Çiçerinin notalarında AXC-nin müstəqilliyi məsələsindən yan keçmişdi (bax: «AXC-nin xarici siyasəti və Paris sülh konfransı»): ona ilk növbədə Bakı nefti lazım idi.
Bakını almaq bizə son dərəcə, son dərəcə zəruridir.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Yeni daşnak–bolşevik ittifaqı və daxildən zəifləmə
1918-ci ilin martında olduğu kimi (bax: «Bakı Sovetinin soyqırımı siyasəti: 1918-ci il mart soyqırımı»), daşnakların və bolşeviklərin maraqları yenidən üst-üstə düşdü: daşnak Ermənistanı Qarabağ, Zəngəzur və Naxçıvanı ələ keçirmək, bolşeviklər isə Bakını tutmaq istəyirdi. 1920-ci ilin martında, Novruz günlərində erməni silahlı dəstələri Qarabağda qiyam qaldırdılar. Əsgəran yaxınlığındakı döyüşlərdə qiyam yatırıldı, lakin ordunun əsas qüvvələri Qarabağa və Zəngəzura göndərildi; şimal sərhədini yalnız kiçik hissələr qoruyurdu (bax: «Ərazi bütövlüyü uğrunda: Bakı zəfəri, Qarabağ və Naxçıvan general-qubernatorluqları»).
Ölkənin daxilində də bolşeviklər fəallaşdı. 1920-ci ilin fevralında «Hümmət», «Ədalət» və Bakı bolşevik təşkilatı əsasında Azərbaycan Kommunist (bolşeviklər) Partiyası — AK(b)P yarandı. Demokratik azadlıqlardan istifadə edən partiya fəhlələr və əsgərlər arasında təbliğat aparır, silahlı çıxışa hazırlaşırdı. Həll olunmamış torpaq məsələsi, neft ixracının çətinlikləri və işsizlik də əhalinin bir hissəsində narazılıq yaradırdı.
Hökumət böhranı
Ən təhlükəli anda hakimiyyətin özü zəiflədi. Parlamentdə «Müsavat» ilə «İttihad» və sosialistlər arasında mübarizə kəskinləşdi; sonuncular Sovet Rusiyası ilə yaxınlaşmanı tələb edirdilər. 1 aprel 1920-ci ildə Nəsib bəy Yusifbəylinin hökuməti istefa verdi. Yeni hökuməti qurmaq Məmmədhəsən Hacınskiyə tapşırıldı, lakin o, bunu bacarmadı. Beləliklə, işğal ərəfəsində ölkə təxminən bir ay hökumətsiz qaldı.
27–28 aprel 1920: Aprel işğalı
27 aprel 1920-ci ildə XI Qırmızı Ordu Samur çayı üzərindən Azərbaycan sərhədini keçdi; zirehli qatarlar dəmir yolu ilə sürətlə Bakıya doğru irəlilədi. Həmin gün AK(b)P parlamentə ultimatum verdi: hakimiyyət on iki saat ərzində kommunistlərə təhvil verilməlidir.
Axşam parlamentin son iclası açıldı. M. Ə. Rəsulzadə və Şəfi bəy Rüstəmbəyov hakimiyyətin ultimatum altında təhvil verilməsinə etiraz etdilər. Lakin çoxluq qan tökülməsinin qarşısını almaq üçün hakimiyyəti şərtlərlə təhvil verməyə səs verdi; şərtlərin birincisi Azərbaycanın müstəqilliyinin saxlanılması idi. 28 aprel 1920-ci ildə Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası elan olundu, hakimiyyət N. Nərimanovun başçılıq etdiyi Azərbaycan İnqilab Komitəsinə keçdi. Xalq Cümhuriyyəti süqut etdi.
Şərtlərə əməl olunmadı: Cümhuriyyətin bir çox xadimi və zabiti həbs edildi, güllələndi; Fətəli xan Xoyski 1920-ci ildə Tiflisdə qətlə yetirildi, Rəsulzadə mühacirətə getdi və mübarizəni xaricdə davam etdirdi, Topçubaşov Parisdə qaldı. İşğala qarşı müqavimət haqqında «Azərbaycan SSR-in təşkili və sovet rejiminə qarşı müqavimət» dərsində oxuyacaqsan. Cümhuriyyətin irsi isə yaşadı: 18 oktyabr 1991-ci il Konstitusiya Aktı Azərbaycan Respublikasını Xalq Cümhuriyyətinin varisi elan etdi.
| Daxili səbəblər | Xarici səbəblər |
|---|---|
| Hökumət böhranı: 1 aprel 1920 istefa, yeni hökumət qurulmadı | Sovet Rusiyasının Bakı neftinə marağı |
| Partiyalar arasında kəskin mübarizə | Denikinin məğlubiyyəti, XI Qırmızı Ordunun sərhədə çatması |
| AK(b)P-nin təbliğatı və silahlı çıxışa hazırlığı | Daşnak–bolşevik ittifaqı, Qarabağ qiyamı (mart 1920) |
| Torpaq məsələsinin həll olunmaması, iqtisadi çətinliklər | Antantanın hərbi yardım göstərməməsi |
| Şəxs | Rolu |
|---|---|
| Nəsib bəy Yusifbəyli | Hökumət başçısı; 1 aprel 1920-də istefa verdi |
| Məmmədhəsən Hacınski | Yeni hökuməti qura bilmədi (aprel 1920) |
| M. Ə. Rəsulzadə, Şəfi bəy Rüstəmbəyov | 27 aprel 1920-də hakimiyyətin təhvilinə etiraz etdilər |
| Nəriman Nərimanov | Azərbaycan İnqilab Komitəsinin sədri (aprel 1920) |
| V. İ. Lenin | Sovet Rusiyasının rəhbəri; 17 mart 1920 teleqramı |
| Əlamət | 1918-ci ilin martı | 1920-ci ilin aprel işğalı |
|---|---|---|
| Əsas qüvvə | Bakı Soveti (S. Şaumyan), daşnak dəstələri | Sovet Rusiyasının XI Qırmızı Ordusu, AK(b)P |
| Daşnakların rolu | Bakıda və qəzalarda qırğınlar | Qarabağda qiyam, ordunun şimaldan uzaqlaşdırılması |
| Nəticə | Milli hakimiyyət Bakıda qurula bilmədi | AXC süqut etdi, Azərbaycan SSR yarandı |
| Oxşar cəhət | Azərbaycanın milli dövlətçiliyinə qarşı birgə çıxış | Azərbaycanın milli dövlətçiliyinə qarşı birgə çıxış |
İnteraktiv
- 28 may 1918
İstiqlal Bəyannaməsi
23 aylıq Cümhuriyyətin başlanğıcı.
- 11 yanvar 1920
De-fakto tanınma
Tanınma hərbi yardım gətirmədi.
- Fevral 1920
AK(b)P yarandı
- 17 mart 1920
Leninin Bakı haqqında teleqramı
- Mart 1920
Qarabağda erməni qiyamı
Ordunun əsas qüvvələri qərbə çəkildi.
- 1 aprel 1920
Yusifbəyli hökuməti istefa verdi
Hacınski yeni hökuməti qura bilmədi.
- 27 aprel 1920
XI Qırmızı Ordu sərhədi keçdi; ultimatum
- 27 aprel 1920
Parlamentin son iclası
Hakimiyyət şərtlərlə təhvil verildi.
- 28 aprel 1920
Cümhuriyyətin süqutu
Azərbaycan SSR elan olundu.
- 19 iyun 1920
F. X. Xoyski Tiflisdə qətlə yetirildi
- 18 oktyabr 1991
Konstitusiya Aktı: AXC-nin varisi
Axşam açılan fövqəladə iclasda kommunistlərin ultimatumu oxundu: hakimiyyət on iki saat ərzində onlara verilməlidir. Şimaldan Qırmızı Ordunun hissələri sərhədi keçib paytaxta yaxınlaşırdı, ordunun əsas qüvvələri isə Qarabağda idi; ölkədə artıq bir neçə həftə idi ki, hökumət yox idi.
«Müsavat»ın lideri kəskin etiraz etdi: hakimiyyəti ultimatum altında vermək müstəqillikdən imtina deməkdir. Onu daha bir deputat dəstəklədi. Lakin çoxluq qan tökülməsinin qarşısını almaq üçün hakimiyyəti şərtlərlə təhvil verməyə səs verdi. Birinci şərt bu idi: Azərbaycanın tam müstəqilliyi sovet hakimiyyəti altında da saxlanılır. Bundan başqa, idarə formasını xarici təzyiq olmadan Azərbaycanın öz qanunverici orqanı müəyyən edəcək, dövlət qulluqçuları vəzifələrində qalacaq, deputatların və nazirlərin həyatı və əmlakı toxunulmaz olacaqdı.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə hansı hadisədən bəhs olunur? Onun tarixini göstərin və etiraz edən «Müsavat» liderinin adını yazın.
2) Çoxluğun hakimiyyəti təhvil verməyə razılaşmasının bir hərbi və bir siyasi səbəbini izah edin.
3) Bu qərarın mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Hərbi: XI Qırmızı Ordu sərhədi keçmişdi, ordunun əsas qüvvələri isə 1920-ci ilin martındakı erməni qiyamı səbəbindən Qarabağda idi — paytaxtı müdafiə edəcək qüvvə yox idi. Siyasi: 1 apreldən hökumət yox idi (Yusifbəyli istefa vermiş, Hacınski yeni hökuməti qura bilməmişdi), Antanta kömək göstərmirdi. Bal: iki səbəb izahla — 1; biri — ½.
3) 28 aprel 1920-də Azərbaycan SSR elan olundu, hakimiyyət Nərimanovun başçılıq etdiyi İnqilab Komitəsinə keçdi; şərtlərə əməl olunmadı — həbslər və güllələnmələr başladı, Xoyski 1920-də Tiflisdə öldürüldü; müstəqillik itirildi, Rəsulzadə mühacirətə getdi. Bal: iki nəticə — 1; biri — ½; mətndəki şərtləri təkrarlamaq bal vermir.
DİM tapşırığı: xronologiya
Məsələ
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. Yusifbəyli hökumətinin istefası
2. AK(b)P-nin yaranması
3. Qarabağda erməni qiyamı
4. XI Qırmızı Ordunun sərhədi keçməsi
5. Azərbaycan SSR-in elan edilməsi
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: Aprelin üç hadisəsini günlərə görə düz: 1 → 27 → 28.
Addım 3: Qiyamın (mart) istefadan (aprel) əvvəl olduğunu yoxla.
Cavab: 2, 3, 1, 4, 5.
DİM tapşırığı: daxili və xarici səbəblər
Məsələ
AXC-nin süqutunun səbəblərini qruplaşdırın: a) daxili; b) xarici.
1. hökumət böhranı
2. Sovet Rusiyasının Bakı neftinə marağı
3. torpaq məsələsinin həll olunmaması
4. Antantanın hərbi yardım göstərməməsi
5. partiyalar arasında kəskin mübarizə
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: Başqa dövlətlərin siyasəti — Sovet Rusiyası və Antanta: b.
Cavab: a — 1, 3, 5; b — 2, 4.
Yadda saxla
- 1920-ci ilin əvvəlində Denikin məğlub oldu, XI Qırmızı Ordu sərhədə çatdı; Antanta de-fakto tanısa da, kömək göstərmədi; Sovet Rusiyasına Bakı nefti lazım idi.
- Yeni daşnak–bolşevik ittifaqı: martda Qarabağda erməni qiyamı ordunun əsas qüvvələrini şimal sərhədindən uzaqlaşdırdı; fevralda AK(b)P yarandı.
- 1 aprel 1920-də Yusifbəyli hökuməti istefa verdi, Hacınski yeni hökuməti qura bilmədi — ölkə hökumətsiz qaldı.
- 27 aprel 1920: XI Qırmızı Ordu sərhədi keçdi, AK(b)P ultimatum verdi; son iclasda Rəsulzadə və Rüstəmbəyov etiraz etdi, çoxluq hakimiyyəti şərtlərlə (ilk növbədə müstəqilliyin saxlanılması) təhvil verdi.
- 28 aprel 1920 — Azərbaycan SSR elan olundu; şərtlərə əməl edilmədi. 1991-ci il Konstitusiya Aktı Azərbaycan Respublikasını AXC-nin varisi elan etdi.