26 fevral 1992-ci ilin səhəri Xocalıda yüzlərlə dinc sakin artıq həyatda deyildi. Üç ay sonra Şuşa və Laçın düşmən əlinə keçdi. Bir il sonra, 1993-cü ildə isə Azərbaycan altı rayonunu itirdi — halbuki 1992-ci ilin yayında ordumuz irəliləyirdi. Hücum necə geriçəkilməyə çevrildi? Dərs müharibənin başlanğıcını, gedişini və atəşkəslə sonunu izləyir (əvvəli «Yenidənqurma, Qarabağ münaqişəsinin başlanması və Xalq hərəkatı» dərsindədir).
Müharibənin başlanması (1991–1992)
Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti (DQMV) 1923-cü ildən Azərbaycan SSR-in tərkibində idi. Müstəqilliyini bərpa edən Azərbaycan 26 noyabr 1991-ci ildə Ali Sovetin qanunu ilə DQMV-ni ləğv etdi. 10 dekabrda vilayətdəki erməni əhalisi azərbaycanlıların iştirak etmədiyi «müstəqillik referendumu» keçirdi. Bu addımı nə Azərbaycan, nə də beynəlxalq birlik tanıdı: Dağlıq Qarabağ Azərbaycanın ərazisi sayılırdı.
Qüvvələr bərabər deyildi. Erməni silahlı birləşmələrinə Ermənistan dəstək verirdi; silah-sursatı keçmiş sovet ordusunun arsenalından alırdılar, Xankəndidəki 366-cı motoatıcı alay da onların tərəfində döyüşürdü. Azərbaycanın isə nizami ordusu yox idi: Müdafiə Nazirliyi və ordu 1991-ci ilin payızından yaradılırdı, könüllü dəstələr vahid komandanlığa tabe deyildi.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Xocalı soyqırımı
Xocalı Xankəndi–Əsgəran–Ağdam yolunun üstündə yerləşirdi, Dağlıq Qarabağın hava limanı da burada idi. Şəhər aylarla mühasirədə qalmışdı. 25 fevralı 26-na keçən gecə erməni silahlı birləşmələri 366-cı alayın iştirakı ilə Xocalıya hücum etdi. Sakinlər meşə ilə Ağdam istiqamətinə çıxmağa çalışarkən atəşə tutuldu.
Azərbaycanın rəsmi məlumatına görə, 613 nəfər həlak oldu: onların 106-sı qadın, 63-ü uşaq, 70-i qoca idi; 1275 nəfər girov götürüldü, 150 nəfərin taleyi məlum deyil. Rəqəmlər mənbələrə görə fərqlənir: Human Rights Watch kimi beynəlxalq təşkilatlar daha aşağı say (ən azı 200 dinc sakin) göstərir, lakin onlar da dinc əhaliyə qarşı kütləvi qırğının baş verdiyini təsdiq edir. Azərbaycan hadisəni soyqırımı kimi qiymətləndirir (Milli Məclis, 1994) və bir sıra dövlətlər bu qiyməti dəstəkləyir; hər il 26 fevralda anılır. Hadisə Bakıda hakimiyyətin gücsüzlüyünü üzə çıxardı: prezident Ayaz Mütəllibov martda istefa verdi.
Şuşa, Laçın və 1992-ci ilin yayı
8 mayda Şuşa işğal olundu. Qarabağ xanlığının keçmiş mərkəzi, Azərbaycan musiqisi və poeziyasının beşiyi olan şəhərin itirilməsi (bax «Qarabağ xanlığı: Pənahəli xan və İbrahimxəlil xan») cəmiyyəti sarsıtdı. 18 mayda Laçın da işğal edildi və Ermənistanı Xankəndi ilə birləşdirən Laçın dəhlizi açıldı: bundan sonra erməni birləşmələri Ermənistandan sərbəst təchiz olunurdu. İyunda Əbülfəz Elçibəy prezident seçildi («Dövlət müstəqilliyinin bərpası və hakimiyyət uğrunda çəkişmələr (1991–1993)» dərsinə bax).
Yayda Azərbaycan ordusu Ağdərə istiqamətində əks-hücuma keçdi və bir sıra yaşayış məntəqələri azad olundu. Amma uğur davamlı olmadı: komandanlıq parçalanmışdı, təchizat zəif idi, siyasi çəkişmələr cəbhəyə də təsir edirdi.
1993: altı rayonun itirilməsi
1993-cü ilin yazında Ermənistanla həmsərhəd Kəlbəcər 2 aprel tarixində işğal olundu. İyunun əvvəlində Gəncədə Surət Hüseynovun silahlı çıxışı (Gəncə hadisələri) dövləti iflic etdi; 15 iyunda Heydər Əliyev Ali Sovetin sədri oldu, Elçibəy isə bir neçə gündən sonra paytaxtı tərk etdi («Milli Qurtuluş hərəkatı: Heydər Əliyevin Naxçıvan dövrü və hakimiyyətə qayıdışı» dərsinə bax). Cəbhədəki zəiflikdən istifadə edən düşmən 23 iyulda Ağdamı, avqustda Füzulini və Cəbrayılı, 31 avqustda Qubadlını, 29 oktyabrda Zəngilanı tutdu və Araz boyu İran sərhədinə çıxdı.
Hər işğaldan sonra Azərbaycan məsələni BMT Təhlükəsizlik Şurasına çıxardı. 1993-cü ildə Şura 822 (30 aprel), 853 (29 iyul), 874 (14 oktyabr) və 884 (12 noyabr) saylı qətnamələri qəbul etdi. Onlar atəşin dayandırılmasını, işğalçı qüvvələrin Kəlbəcərdən, Ağdamdan və digər rayonlardan çıxarılmasını, Azərbaycanın suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün təsdiqini tələb edirdi. Qətnamələr yerinə yetirilmədi.
Atəşkəsə doğru (1993–1994)
Prezident seçilən (3 oktyabr 1993) Heydər Əliyev ordunun bərpasına başladı: intizam gücləndirildi, silahlı dəstələr vahid komandanlığa tabe edildi. 1993-cü ilin dekabrından 1994-cü ilin yanvarınadək Horadiz istiqamətində düşmənin hücumu dəf olundu və Araz boyu irəliləyiş dayandırıldı. Rusiyanın vasitəçiliyi və MDB Parlamentlərarası Assambleyasının iştirakı ilə hazırlanmış Bişkek protokolu (5 may 1994) əsasında 12 may 1994-cü ildə atəşkəs qüvvəyə mindi.
Nəticələr
Qaçqın və məcburi köçkünTərif
Qaçqın başqa ölkədən (məsələn, Ermənistandan) çıxarılan və Azərbaycana sığınan şəxsdir; məcburi köçkün isə öz ölkəsi daxilində, işğal olunmuş ərazilərdən yurdunu tərk etməyə məcbur olan şəxsdir.
Müharibənin nəticəsi ağır oldu: beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazimizin rəsmi hesablamaya görə təxminən 20 faizi — Dağlıq Qarabağ və ətrafdakı yeddi rayon (tam və ya qismən) işğal altında qaldı. Yüz minlərlə insan qaçqın və məcburi köçkün oldu: Azərbaycanın rəsmi məlumatına görə təxminən 1 milyon, BMT-nin 1990-cı illərin ortalarındakı hesablamalarına görə isə təxminən 800 min – 1 milyon (məcburi köçkünlər və Ermənistandan olan qaçqınlar birlikdə). Şəhər və kəndlər dağıdıldı; Ermənistandan azərbaycanlılar da, Azərbaycandan ermənilər də yurdlarını tərk etdi. Atəşkəs sülh demək deyildi: danışıqlar ATƏT-in Minsk qrupunun (1992) vasitəçiliyi ilə uzun illər davam etdi, qətnamələr icra olunmadı. İşğal altındakı torpaqların azad edilməsi 2020-ci ildə baş verdi («Böyük Zəfər: Tovuz döyüşləri və Vətən müharibəsi (2020)» dərsinə bax).
- 7 iyul 1923
DQMV yaradıldı
- 26 noyabr 1991
DQMV-nin ləğvi
Ali Sovet qanun qəbul etdi.
- 10 dekabr 1991
«Müstəqillik referendumu»
Azərbaycanlılar iştirak etmədi; heç bir dövlət tanımadı.
- 25–26 fevral 1992
Xocalı faciəsi
Rəsmi məlumata görə 613 dinc sakin həlak oldu.
- 8 may 1992
Şuşanın işğalı
- 18 may 1992
Laçının işğalı
Laçın dəhlizi açıldı.
- iyun 1992
Ağdərə istiqamətində əks-hücum
- 2 aprel 1993
Kəlbəcərin işğalı
- 15 iyun 1993
Heydər Əliyev Ali Sovetin sədri
- 23 iyul 1993
Ağdamın işğalı
- 23 avqust 1993
Füzuli və Cəbrayılın işğalı
- 31 avqust 1993
Qubadlının işğalı
- 29 oktyabr 1993
Zəngilanın işğalı
- 1993
BMT TŞ-nin 822, 853, 874, 884 saylı qətnamələri
Aprel, iyul, oktyabr və noyabr aylarında qəbul olundu.
- yanvar 1994
Horadiz uğrunda döyüşlər
- 5 may 1994
Bişkek protokolu
- 12 may 1994
Atəşkəs
| Şəxs | Vəzifə | Müharibədəki rolu |
|---|---|---|
| Ayaz Mütəllibov | Prezident (1991 – 1992-ci ilin mart) | Müharibənin başlanğıcında dövləti idarə etdi; Xocalı faciəsindən sonra istefa verdi |
| Əbülfəz Elçibəy | Prezident (iyun 1992 – iyun 1993) | Ordu quruculuğu, yay əks-hücumu; Kəlbəcərin itirilməsi, Gəncə üsyanından sonra paytaxtı tərk etdi |
| Heydər Əliyev | Ali Sovetin sədri (15 iyun 1993), prezident (3 oktyabr 1993-dən) | Dağılmanı dayandırdı, ordunu bərpa etdi, Horadiz döyüşləri, atəşkəs |
| Dövr | Bakıda vəziyyət | Cəbhədə |
|---|---|---|
| dekabr 1991 – may 1992 | Mütəllibov dövrünün sonu, ordu yenicə yaranır | Xocalı, Şuşa, Laçın itirilir |
| iyun – dekabr 1992 | Elçibəy hakimiyyəti, ordu quruculuğu | Ağdərə istiqamətində əks-hücum, sonra dayanma |
| yanvar – noyabr 1993 | Hakimiyyət böhranı, Gəncə üsyanı; iyunda Heydər Əliyev | Kəlbəcər, Ağdam və Araz boyu rayonlar itirilir; BMT qətnamələri |
| dekabr 1993 – may 1994 | Prezident Heydər Əliyev, ordunun bərpası | Horadiz uğrunda döyüşlər; Bişkek protokolu, atəşkəs |
| Şəhər / rayon | Tarix | Qeyd |
|---|---|---|
| Xocalı | 26 fevral 1992 | Soyqırımı; Dağlıq Qarabağın hava limanı |
| Şuşa | 8 may 1992 | Qarabağ xanlığının mərkəzi |
| Laçın | 18 may 1992 | Laçın dəhlizi açıldı |
| Kəlbəcər | 2 aprel 1993 | Ermənistanla həmsərhəd; BMT-nin 822 saylı qətnaməsi |
| Ağdam | 23 iyul 1993 | Böyük şəhər; BMT-nin 853 saylı qətnaməsi |
| Füzuli | 23 avqust 1993 | Araz sahili |
| Cəbrayıl | 23 avqust 1993 | Araz sahili |
| Qubadlı | 31 avqust 1993 | Araz sahili |
| Zəngilan | 29 oktyabr 1993 | İran sərhədinə çıxış |
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| SSRİ-nin dağılması, silah-sursat boşluğu, Ermənistanın dəstəyi | Erməni birləşmələrinin ilkin hərbi üstünlüyü |
| Nizami ordunun gec yaranması, vahid komandanlığın olmaması | Xocalı, Şuşa və Laçının itirilməsi |
| Hakimiyyət böhranı (1992–1993) | Yay hücumunun dayanması, 1993-cü ildə altı rayonun itirilməsi |
| Hərbi əməliyyatların Dağlıq Qarabağdan kənara çıxması | BMT TŞ-nin dörd qətnaməsi (1993) |
| Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı, ordunun bərpası | Horadizdə hücumun dəf edilməsi, atəşkəs (12 may 1994) |
İnteraktiv
Mənbə: Təhlükəsizlik Şurasının qətnaməsi
Şura bölgədəki vəziyyətin pisləşməsindən və beynəlxalq sülhə təhlükə yarandığından narahatdır. O, bu respublikanın rayonlarının işğalını pisləyir, atəşin dərhal dayandırılmasını və işğalçı qüvvələrin həmin rayonlardan çıxarılmasını tələb edir.
Şura bölgədəki bütün dövlətlərin suverenliyini, ərazi bütövlüyünü və sərhədlərin toxunulmazlığını təsdiq edir, güc yolu ilə ərazi əldə edilməsinin yolverilməz olduğunu bildirir. Qaçqınların və köçkünlərin öz evlərinə qayıtması üçün şərait yaradılmalı, humanitar yardım çatdırılmalıdır.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə adı çəkilməyən təşkilatı, 1993-cü ildə bu mövzuda qəbul edilmiş qətnamələrin sayını və işğala məruz qalan respublikanı müəyyən edin.
2) Bu qətnamələrin qəbul olunmasının bir siyasi və bir hərbi səbəbini izah edin.
3) Bu qətnamələrin mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Siyasi: Azərbaycan BMT-nin üzvü (2 mart 1992) idi, ərazi bütövlüyü beynəlxalq hüquqla qorunurdu. Hərbi: 1993-cü ildə döyüşlər Dağlıq Qarabağdan kənara çıxdı, Kəlbəcər, Ağdam kimi rayonlar tutuldu. Bal: ikisi — 1; biri — ½.
3) Qətnamələr yerinə yetirilmədi, işğal davam etdi (853-dən sonra Füzuli, Cəbrayıl, Qubadlı, Zəngilan tutuldu); Azərbaycan sonrakı danışıqlarda ərazi bütövlüyünü beynəlxalq hüquqi əsasla müdafiə etdi. Bal: iki nəticə — 1; biri — ½; «qüvvələrin çıxarılması tələb olundu» mətndə var, bal vermir.
DİM tipli tapşırıqlar
DİM tapşırığı: xronologiya
Məsələ
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. Ağdamın işğalı
2. Bişkek protokolu
3. Şuşanın işğalı
4. DQMV-nin ləğvi haqqında qanun
5. Zəngilanın işğalı
A) 3, 4, 1, 5, 2 B) 4, 3, 1, 5, 2 C) 4, 3, 5, 1, 2 D) 4, 1, 3, 5, 2 E) 3, 4, 5, 1, 2
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: A və E 3-cü hadisədən başlayır, amma DQMV 1991-də ləğv olunub (4 birinci). D-də Ağdam (1993) Şuşadan (1992) əvvəldir, C-də Zəngilan (oktyabr) Ağdamdan (iyul) əvvəldir — səhvdir.
Cavab: B — 4, 3, 1, 5, 2.
DİM tapşırığı: «aid deyil»
Məsələ
Birinci Qarabağ müharibəsinin səbəblərinə aid deyil:
A) Ermənistanın Azərbaycana ərazi iddiaları
B) SSRİ-nin dağılması ilə yaranmış hərbi-siyasi boşluq
C) Azərbaycanın nizami ordusunun gec yaranması
D) hakimiyyət uğrunda daxili çəkişmələr
E) BMT Təhlükəsizlik Şurasının Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü təsdiq edən qətnamələri
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: A, B, C və D dərsdəki səbəblərdir (cədvələ bax).
Addım 3: E isə 1993-cü ildə verilən beynəlxalq reaksiyadır — nəticədir, səbəb deyil.
Cavab: E.
DİM tapşırığı: uyğunluq
Məsələ
Rayonları işğal tarixləri ilə uyğunlaşdırın:
1. Laçın 2. Kəlbəcər 3. Qubadlı 4. Şuşa
a) 31 avqust 1993 b) 8 may 1992 c) 2 aprel 1993 d) 18 may 1992
A) 1-d, 2-c, 3-a, 4-b B) 1-b, 2-c, 3-a, 4-d C) 1-d, 2-a, 3-c, 4-b D) 1-c, 2-d, 3-a, 4-b E) 1-d, 2-c, 3-b, 4-a
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: Şuşa 8 may, Laçın 18 may: 4-b, 1-d. Kəlbəcər aprel (c), Qubadlı avqustun sonu (a): 2-c, 3-a.
Addım 3: yalnız A bütün cütləri uyğun verir; B Şuşa ilə Laçını dəyişir, C, D və E isə 1992 və 1993-cü il tarixlərini qarışdırır.
Cavab: A.
Yadda saxla
- 26 noyabr 1991: DQMV ləğv edildi; 25–26 fevral 1992: Xocalı soyqırımı (rəsmi məlumata görə 613 həlak olan).
- 8 may 1992 — Şuşa, 18 may 1992 — Laçın (Laçın dəhlizi).
- 1992-ci ilin yayında Ağdərə istiqamətində əks-hücum oldu, lakin hakimiyyət böhranı və komandanlığın parçalanması onu dayandırdı.
- 1993: Kəlbəcər (2 aprel), Ağdam (23 iyul), Füzuli və Cəbrayıl (23 avqust), Qubadlı (31 avqust), Zəngilan (29 oktyabr); BMT TŞ-nin 822, 853, 874, 884 saylı qətnamələri.
- Bişkek protokolu (5 may 1994) əsasında 12 may 1994-cü ildə atəşkəs başladı; ərazinin rəsmi hesablamaya görə ~20 faizi işğal altında qaldı, ~800 min – 1 milyon insan qaçqın və köçkün oldu.