1795-ci ilin yayı. Böyük Qacar ordusu Şuşanın ətəyində dayanıb. Qalanın bir tərəfi uçurum, o biri tərəfi sıldırım qayalardır; divarların arxasında İbrahimxəlil xanın döyüşçüləri və şəhər əhalisi. Otuz üç gün sonra ərzaq qıtlığına davam gətirməyən Qacar ordusu mühasirəni dayandırıb Tiflisə yönəlir. Bu qalanı kim, nə vaxt və niyə məhz bu dağlarda tikmişdi?
Xanlığın yaranması: bəylərbəyilikdən xanlığa
Səfəvilər dövründə mərkəzi Gəncə olan Qarabağ bəylərbəyiliyi XVIII əsrin ortalarında xanlığa çevrildi. Xanlığın əsasını Cavanşir tayfasının başçısı, vaxtilə Nadir şahın sərkərdələrindən olmuş Pənahəli xan (1748–1763) qoydu. Əhalinin əsasını Cavanşir, İyirmidördlər, Otuzikilər, Kəbirli, Baharlı və Kolanı türk tayfaları təşkil edirdi; xanlıqda az sayda xristian-albanlar da yaşayırdı. 1736-cı ildə Muğan qurultayında Qarabağ bəylərbəyi və tayfaları Nadirin şah seçilməsinə qarşı çıxmışdı, buna görə Nadir onları Xorasana və Əfqanıstana sürgün etmişdi (bax: «Əfşarlar imperiyası: Nadir şahın siyasəti və imperiyanın süqutu»). Xanlıq yarandıqdan sonra tayfalar vətənə qayıtdı və bu, xanlığın hərbi və iqtisadi gücünü artırdı.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Bayatdan Şuşaya: qalalar və mərkəzləşdirmə
Pənahəli xan ilk növbədə xanlığı xarici hücumlardan qorumağa çalışdı: 1748-ci ildə Kəbirli mahalında Bayat qalasının tikintisinə başlandı. Xanlığın güclənməsi qonşuları narahat edirdi; öz mülklərini itirməkdən qorxan məliklər də onları Qarabağa yürüşə təhrik edirdi. Şəki xanı Hacı Çələbi Şamaxı xanı və məliklərlə birlikdə Bayatı mühasirəyə alsa da, qalanı ala bilmədi (bax: «Şəki xanlığı: Hacı Çələbi və Kartli-Kaxetiya ilə mübarizə»). «Bayat savaşı» Qarabağın müstəqilliyini möhkəmləndirdi və nüfuzunu artırdı. Lakin Bayat əlverişli yerdə deyildi; əvvəlcə Ağdam yaxınlığında Şahbulaq qalası tikildi və cəmi üç-dörd il paytaxt oldu. Aramsız hücumlar Pənahəli xanı daha etibarlı, düşmən üçün əlçatmaz paytaxt-qala axtarmağa məcbur etdi: 1752-ci ildə dağların arasında Şuşa qalası salındı və xanın adı ilə Pənahabad adlandırıldı.
Bayat savaşından sonra Pənahəli xan ərazini genişləndirdi: Gəncə, İrəvan, Naxçıvan və Ərdəbil Qarabağdan asılı vəziyyətə salındı (bax: «Qərbi Azərbaycan xanlıqları: İrəvan və Naxçıvan»). Mərkəzləşdirməyə qarşı çıxan beş xristian-alban məlikliyi də tabe edildi: əvvəlcə Vərəndə məliki Pənahəli xanın hakimiyyətini qəbul etdi, Xaçın məliki Ballıqaya döyüşündə məğlub edildi, sonra Dizaq, Çiləbörd və Gülüstan (Talış) məlikləri də asılılığı qəbul etdilər. Buna baxmayaraq, məliklər gizli olaraq xarici qüvvələrlə, xüsusən Rusiya ilə əlaqə saxlayırdılar.
Xəmsə məlikləriTərif
Qarabağ xanlığının ərazisindəki beş məlikliyin (Xaçın, Vərəndə, Dizaq, Gülüstan, Çiləbörd) xandan asılı hakimləri. Azərbaycan dərsliklərində xristian-alban məlikləri adlanır; ədəbiyyatda onlara erməni məlikləri də deyilir.
Xarici təhlükələr və İbrahimxəlil xan
Qarabağ İranda taxt uğrunda vuruşanların da hədəfi oldu. 1757-ci ildə Məhəmmədhəsən xan Qacarın qoşunu «Xatın arxı» adlı yerə çatdı, lakin rəqibi Kərim xan Zəndin fəallaşması xəbərini alıb geri qayıtdı. 1759-cu ildə Urmiya xanı Fətəli xan Əfşar Şuşanı mühasirəyə aldı; uzun mühasirədən sonra Pənahəli xan asılılığı qəbul etməyə məcbur oldu, lakin tezliklə Kərim xan Zəndin ittifaq təklifini qəbul etdi. 1763-cü ildə müttəfiqlər Urmiyanı aldılar, Kərim xan isə Pənahəli xana xəyanət edib onu Şirazda saxladı (bax: «Xanlıqların yaranması və cənub xanlıqları»).
Hakimiyyətə Pənahəli xanın oğlu İbrahimxəlil xan (1763–1806) gəldi. 1768–1774-cü illərdə Rusiyanın Osmanlı dövləti üzərində qələbəsindən ruhlanan məliklər Rusiyanı gizlicə Qarabağa yürüşə çağırdılar, lakin Rusiyanın hələ buna gücü çatmırdı və xan məlikləri yenidən tabe etdi. İbrahimxəlil xan Naxçıvan, Gəncə və Təbriz xanlarını özündən asılı vəziyyətə saldı, 1780–1781-ci illərdə Quba xanı Fətəli xanın yürüşlərini dəf etdi (bax: «Quba xanlığı: Fətəli xanın birləşdirmə siyasəti»). Onun vəziri böyük şair Molla Pənah Vaqif idi. Qarabağ xanlığı Cənubi Qafqazın ən güclü siyasi qurumlarından birinə çevrildi.
1783-cü ildə Kartli-Kaxetiya çarı II İrakli Georgiyevsk müqaviləsi ilə Rusiyanın himayəsini qəbul etdi. Bundan sonra İraklinin Azərbaycan torpaqlarına qarşı işğalçılıq siyasəti fəallaşdı, Qarabağ və Gəncə üzərinə Rusiyanın təhlükəsi artdı. 1795-ci ildə Ağa Məhəmməd xan Qacar şimala yürüş edəndə İbrahimxəlil xan Lənkəran xanı Mir Mustafa xanla ittifaq bağladı, Araz üzərindəki Xudafərin körpüsünü dağıtdırdı; Şuşa 33 gün müdafiə olundu və Qacar ordusu onu ala bilmədi. 1797-ci ildə ikinci yürüş zamanı xan qaladan çıxıb mühasirədə qaldı və geri qayıda bilmədi, ağsaqqallar şəhəri təslim etdilər; həmin yay Ağa Məhəmməd şah Şuşada sui-qəsd nəticəsində öldürüldü. Sonra İbrahimxəlil xan Şuşaya qayıtdı, Vaqif isə 1797-ci ilin qarışıqlığında qətlə yetirildi (bax: «Birləşdirmədə son təşəbbüs: Ağa Məhəmməd şah Qacar»).
XIX əsrin əvvəlində Rusiya Qarabağı da işğal etməyə başladı. İbrahimxəlil xan bəylərdən ibarət şura çağırdı; bəylər tabe olmaq tələbini rədd etdilər, lakin xan daxili müstəqilliyin saxlanacağı vədinə inanıb general Sisianovla görüşdü. 1805-ci il mayın 14-də Gəncə yaxınlığında Kürəkçay müqaviləsi imzalandı: xan, varisləri və bütün əhali Rusiya təbəəliyinə keçirdi, çar xan sülaləsinin hakimiyyətini təsdiq edir, lakin hər yeni xan çar tərəfindən təsdiq olunmalı idi. Bir il sonra İbrahimxəlil xan ailəsi ilə birlikdə rus hərbçiləri tərəfindən öldürüldü (bax: «Birinci Rusiya–Qacar müharibəsi (1804–1813) və Gülüstan sülhü»).
- 1748
Bayat qalası tikilir; «Bayat savaşı»
- 1752
Şuşa qalasının salınması
Pənahəli xanın adı ilə Pənahabad adlandırıldı.
- 1757
Məhəmmədhəsən xan Qacar «Xatın arxı»ndan geri qayıdır
- 1759
Fətəli xan Əfşar Şuşanı mühasirəyə alır
- 1763
Pənahəli xan Şirazda saxlanılır; İbrahimxəlil xan hakimiyyətə gəlir
- 1780–1781
Fətəli xanın Qarabağa uğursuz yürüşləri
- 1783
Georgiyevsk müqaviləsi
Kartli-Kaxetiya Rusiyanın himayəsini qəbul etdi.
- 1795
Şuşanın mühasirəsi
Qala Ağa Məhəmməd xan Qacara qarşı 33 gün müdafiə olundu.
- 1797
Ağa Məhəmməd şah Şuşada öldürülür
- 14 may 1805
Kürəkçay müqaviləsi
- 1806
İbrahimxəlil xan rus hərbçiləri tərəfindən öldürülür
| Şəxs | Tarix | Qarabağ tarixində rolu |
|---|---|---|
| Pənahəli xan | 1748–1763 | Banisi; Bayat, Şahbulaq, Şuşa qalaları; məlikləri tabe etdi |
| İbrahimxəlil xan | 1763–1806 | Naxçıvan, Gəncə, Təbriz asılı oldu; Şuşanın müdafiəsi; Kürəkçay müqaviləsi |
| Molla Pənah Vaqif | 1797-də öldürüldü | İbrahimxəlil xanın vəziri, böyük şair |
| Fətəli xan Əfşar | 1759 | Şuşanı mühasirəyə aldı, Pənahəli xanı asılılığa məcbur etdi |
| Kərim xan Zənd | 1763 | Pənahəli xanın müttəfiqi; sonra onu Şirazda saxladı |
| Ağa Məhəmməd şah Qacar | 1795, 1797 | Şuşanı iki dəfə mühasirəyə aldı; 1797-də Şuşada öldürüldü |
| Əlamət | Pənahəli xan | İbrahimxəlil xan |
|---|---|---|
| Əsas işi | Xanlığı yaratdı, qalalar tikdi, məlikləri tabe etdi | Xanlığı Cənubi Qafqazın ən güclülərindən birinə çevirdi |
| Əsas rəqiblər | Hacı Çələbi, Fətəli xan Əfşar, Məhəmmədhəsən xan Qacar | Qubalı Fətəli xan, II İrakli, Ağa Məhəmməd xan, Rusiya |
| Asılı xanlıqlar | Gəncə, İrəvan, Naxçıvan, Ərdəbil | Naxçıvan, Gəncə, Təbriz |
| Sonu | Kərim xan Zənd onu Şirazda saxladı | Kürəkçaydan bir il sonra rus hərbçiləri öldürdü |
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Bayat qalasının əlverişsiz yerdə olması, aramsız hücumlar | Paytaxt Şahbulağa, sonra Şuşaya köçürüldü |
| Bayat savaşında qələbə | Gəncə, İrəvan, Naxçıvan, Ərdəbil Qarabağdan asılı oldu |
| Məliklərin separatçılığı və xarici qüvvələrlə əlaqəsi | Xan məlikləri güclə tabe etdi (Ballıqaya döyüşü) |
| Georgiyevsk müqaviləsi (1783) | II İraklinin və Rusiyanın Azərbaycan torpaqlarına təhlükəsi artdı |
| Kürəkçay müqaviləsi (1805) | Qarabağ Rusiyanın tabeliyinə keçdi, müstəqillik itirildi |
İnteraktiv
Mənbə: Şuşanın salınması
Aramsız basqınlardan sonra xan əyanlarını məşvərətə topladı. O dedi ki, düzənlikdəki qalalar bizi qorumur; dağların içində elə möhkəm və keçilməz yer seçməliyik ki, ən güclü düşmən də onu mühasirə edə bilməsin. Qalanın bir tərəfi dağlardakı ellərin üzünə həmişə açıq qalmalı, mahallarla əlaqəmiz bir an da kəsilməməlidir.
Axtarışdan sonra bir tərəfi uçurum, o biri tərəfi sıldırım qayalarla əhatə olunmuş geniş bir yayla seçildi. Burada divarlar ucaldıldı, xanın ailəsi və əyanlar köçüb gəldi, bazarlar və məhəllələr salındı. Yeni qala xanın adı ilə adlandırıldı.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə adı çəkilməyən xanı və qalanı müəyyən edin; qalanın salındığı ili və onun ikinci adını yazın.
2) Paytaxtın yeni yerə köçürülməsinin bir hərbi və bir siyasi səbəbini izah edin.
3) Yeni qalanın salınmasının mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Hərbi: Bayat və Şahbulaq əlverişsiz yerdə idi, qonşu xanların və məliklərin aramsız hücumlarına davam gətirmirdi. Siyasi: xanlığın müstəqilliyini və mərkəzi hakimiyyəti möhkəmləndirmək, məlikləri və mahalları nəzarətdə saxlamaq lazım idi. Bal: hər ikisi — 1; biri — ½.
3) Şuşa Azərbaycanın siyasi və iqtisadi mərkəzlərindən birinə çevrildi; qala 1795-ci ildə Ağa Məhəmməd xanın 33 günlük mühasirəsinə tab gətirdi; Qarabağ xanlığı Cənubi Qafqazın ən güclü qurumlarından birinə çevrildi. Bal: iki nəticə — 1; biri — ½; divarların tikilməsi mətndə var, bal vermir.
DİM tipli tapşırıqlar
DİM tapşırığı: xronologiya
Məsələ
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. Şuşanın 33 günlük müdafiəsi
2. Bayat savaşı
3. Kürəkçay müqaviləsi
4. Fətəli xan Əfşarın Şuşanı mühasirəyə alması
5. Georgiyevsk müqaviləsi
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: İbrahimxəlil xanın dövrü: 5 (1783), 1 (1795), 3 (1805).
Addım 3: Yoxla: 4-cü hadisədə mühasirəyə alınan qala 1752-də salınmışdı, deməli, Bayatdan sonradır.
Cavab: 2, 4, 5, 1, 3.
DİM tapşırığı: «aid deyil»
Məsələ
Pənahəli xanın fəaliyyətinə aid deyil:
A) Bayat qalasının tikilməsi
B) Xaçın məlikinin Ballıqayada məğlub edilməsi
C) Kürəkçay müqaviləsinin imzalanması
D) Şuşa qalasının salınması
E) Kərim xan Zəndlə ittifaq bağlanması
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: Kürəkçay müqaviləsi 1805-ci ildə onun oğlu İbrahimxəlil xan tərəfindən imzalanıb.
Cavab: C.
Növbəti dərs — «Qərbi Azərbaycan xanlıqları: İrəvan və Naxçıvan»: Pənahəli xanın dövründə Qarabağdan asılı olan İrəvan və Naxçıvan xanlıqları.
Yadda saxla
- Qarabağ xanlığının əsasını Cavanşir tayfasının başçısı Pənahəli xan (1748–1763) qoydu; əhalinin əsasını türk tayfaları təşkil edirdi.
- Paytaxtlar: Bayat (1748) → Şahbulaq → Şuşa–Pənahabad (1752); 1748-ci il Bayat savaşında Hacı Çələbinin uğursuzluğu xanlığın nüfuzunu artırdı.
- Pənahəli xan beş məlikliyi tabe etdi, Gəncə, İrəvan, Naxçıvan və Ərdəbili asılı vəziyyətə saldı; 1759-da Fətəli xan Əfşarın asılılığını qəbul etdi, 1763-də Kərim xan onu Şirazda saxladı.
- İbrahimxəlil xan (1763–1806) dövründə vəzir Molla Pənah Vaqif idi; xanlıq Naxçıvan, Gəncə və Təbrizi asılı saxladı, 1780–1781-də Quba yürüşlərini dəf etdi.
- 1783 — Georgiyevsk müqaviləsi; 1795 — Şuşa 33 gün müdafiə olundu; 1797 — Ağa Məhəmməd şah Şuşada öldürüldü; 14 may 1805 — Kürəkçay müqaviləsi ilə Qarabağ Rusiyanın tabeliyinə keçdi.