1993-cü ilin iyunu. Cəbhədə Kəlbəcər itirilib, Gəncədə hərbi hissə paytaxta tabe olmur, prezident Əbülfəz Elçibəy ölkəni idarə etməkdə çətinlik çəkir. Bu günlərdə ölkə rəhbərliyi Naxçıvanda yaşayan sabiq rəhbəri – Heydər Əliyevi – Bakıya dəvət edir. Üç ilə yaxın Naxçıvanda yaşamış adam necə oldu ki, ölkənin ən ağır günlərində paytaxta çağırıldı? Cavabı Naxçıvan dövründə, Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranmasında və 1993-cü il böhranında axtaracağıq.
Naxçıvan: yeni siyasi mərkəz (1990–1992)
Heydər Əliyev 1923-cü ildə Naxçıvanda anadan olmuşdu. 1969–1982-ci illərdə Azərbaycan SSR-ə rəhbərlik etmiş (bax: «1970–1980-ci illərdə sosial-iqtisadi yüksəliş: Heydər Əliyevin rəhbərliyi»), 1982-ci ildə SSRİ Kommunist Partiyası MK Siyasi Bürosunun üzvü və SSRİ Nazirlər Sovetinin sədrinin birinci müavini olmuş, 1987-ci ilin oktyabrında isə vəzifələrindən getmişdi. 20 Yanvar faciəsindən sonra Moskvada Azərbaycan SSR-in daimi nümayəndəliyinə gəlib bəyanat verdi (bax: «20 Yanvar 1990: Qan yaddaşımız, qürur yerimiz»).
1990-cı ilin yayında Bakıya qayıtdı, payızda isə Naxçıvana köçdü və orada deputat seçildi. 17 noyabr 1990-cı ildə onun sədrlik etdiyi sessiyada Naxçıvan Ali Soveti (sonralar Ali Məclis) muxtar respublikanın adından «Sovet Sosialist» sözlərini çıxardı və 1918-ci ilin üçrəngli bayrağını qəbul etdi. Bu addım Bakıdan əvvəl atıldı: eyni qərar bütün respublika üçün 5 fevral 1991-ci ildə qəbul olundu (bax: «Dövlət müstəqilliyinin bərpası və hakimiyyət uğrunda çəkişmələr (1991–1993)»).
1991-ci ilin yayında SSRİ Kommunist Partiyasından çıxdı, həmin il Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədri seçildi. Beləliklə, partiya vəzifələrindən uzaqlaşmış, lakin xalq arasında nüfuzunu itirməmiş siyasətçi muxtar respublikanın başçısına çevrildi.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Naxçıvanın müdafiəsi və Yeni Azərbaycan Partiyası
1991–1992-ci illərdə Naxçıvan blokada şəraitində yaşayırdı: yollar, enerji və ərzaq xətləri kəsilmişdi, sərhəd kəndləri Ermənistan silahlı qüvvələrinin atəşinə məruz qalırdı. Müdafiənin təşkili ilə yanaşı, Qars müqaviləsinin zamini olan Türkiyə ilə əlaqələr də muxtar respublika üçün həyati əhəmiyyət daşıyırdı. Naxçıvan Ermənistanın hücumlarına qarşı müdafiə olundu, muxtar respublikanın əsas ərazisi işğal edilmədi, daxili sabitlik saxlanıldı.
21 noyabr 1992-ci ildə Naxçıvanda Yeni Azərbaycan Partiyasının (YAP) təsis konfransı keçirildi, Heydər Əliyev partiyanın sədri seçildi. Partiyanın ideologiyası azərbaycançılıq idi: dövlət müstəqilliyi, ərazi bütövlüyü və bütün vətəndaşların birliyi. YAP hakimiyyətin siyasətindən narazı olan qüvvələri bir araya gətirdi.
| Şəxs | Rolu | İllər |
|---|---|---|
| Heydər Əliyev | Naxçıvan Ali Məclisinin sədri (1991–1993); YAP-ın sədri (21 noyabr 1992-dən); Ali Sovetin sədri (15 iyun 1993); prezident (3 oktyabr 1993-dən) | 1991–1993 |
| Əbülfəz Elçibəy | Xalq Cəbhəsinin lideri, prezident (7 iyun 1992-də seçildi); 1993-cü ilin iyununda paytaxtı tərk etdi | 1992–1993 |
| Surət Hüseynov | Gəncədəki hərbi hissənin komandiri (polkovnik); Gəncə hadisələri (4 iyun 1993); sonralar baş nazir | 1993–1994 |
1993-cü il böhranı: hakimiyyətə qayıdış
1993-cü ilin yazında cəbhədə vəziyyət ağırlaşdı: aprelin əvvəlində Kəlbəcər işğal olundu (bax: «Birinci Qarabağ müharibəsi və Xocalı soyqırımı»). Silahlı birləşmələr vahid komandanlığa tam tabe deyildi, hakimiyyət orqanları arasında ziddiyyətlər dərinləşmişdi, iqtisadiyyat böhran içində idi.
4 iyun 1993-cü ildə Gəncədə polkovnik Surət Hüseynovun komandanlıq etdiyi hərbi hissə ilə hökumət qüvvələri arasında silahlı toqquşma baş verdi (Gəncə hadisələri; bəzən «Gəncə üsyanı» da deyilir). Hakimiyyətə sadiq qüvvələr məğlub oldu, Surət Hüseynovun dəstələri isə Bakıya doğru hərəkətə keçdi. Ölkə vətəndaş müharibəsi və dövlətin dağılması təhlükəsi ilə üz-üzə qaldı. Bu şəraitdə ölkə rəhbərliyi Heydər Əliyevi Bakıya dəvət etdi.
İnteraktiv
15 iyun 1993-cü ildə Heydər Əliyev Ali Sovetin sədri seçildi (o, 9 iyunda Bakıya gəlmişdi; mənbələrdə bu vəzifə bəzən «Milli Məclisin sədri» adlanır, dərsliklərdə isə «Ali Sovetin sədri» işlədilir). Bir neçə gün sonra Elçibəy paytaxtı tərk edib Naxçıvandakı doğma kəndinə (Kələki) getdi; 24 iyunda prezidentin səlahiyyətləri Heydər Əliyevə verildi. Bu hadisə Milli Qurtuluş adlanır, 15 iyun isə Milli Qurtuluş Günü kimi qeyd olunur. 29 avqust 1993-cü ildə keçirilən referendumda seçicilərin böyük əksəriyyəti Elçibəyə etimadsızlıq bildirdi. 3 oktyabr 1993-cü ildə ümumxalq seçkisində Heydər Əliyev prezident seçildi (səslərin 98 faizindən çoxu).
Siyasi qüvvələr 1993-cü il hadisələrini fərqli qiymətləndirir: Xalq Cəbhəsinin tərəfdarları bu hadisələri seçilmiş prezidentin hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması hesab edir; dərsliklər isə onları dövləti vətəndaş müharibəsindən və süqutdan xilas edən Milli Qurtuluş adlandırır.
Nəticələr
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Xalq Cəbhəsi hakimiyyətinin cəbhədəki məğlubiyyətləri və daxili ziddiyyətlər | Gəncə hadisələri və vətəndaş müharibəsi təhlükəsi |
| Heydər Əliyevin Naxçıvan dövrü və YAP-ın yaranması | Heydər Əliyevin Bakıya dəvət olunması, 15 iyun 1993: Milli Qurtuluş |
| Etimadsızlıq referendumu (29 avqust) və ümumxalq seçkisi (3 oktyabr) | hakimiyyətin leqallaşdırılması, siyasi sabitliyə doğru ilk addımlar |
| Mərkəzi hakimiyyətin bərpası | sonrakı illərdə dövlət quruculuğu (bax: «Hüquqi-demokratik dövlət quruculuğu: 1995 Konstitusiyası və islahatlar (1993–2003)») |
Gəncə hadisələrindən və Milli Qurtuluşdan sonra mərkəzi hakimiyyət bərpa olundu. Sonrakı hadisələr – 1994 və 1995-ci illərdə çevriliş cəhdlərinin qarşısının alınması, 1995-ci il Konstitusiyası və islahatlar – «Hüquqi-demokratik dövlət quruculuğu: 1995 Konstitusiyası və islahatlar (1993–2003)» dərsində, atəşkəs (12 may 1994) isə «Birinci Qarabağ müharibəsi və Xocalı soyqırımı» dərsində öyrənilir.
| Əlamət | 15 iyun 1993 | 3 oktyabr 1993 |
|---|---|---|
| Vəzifə | Ali Sovetin sədri | Azərbaycan Respublikasının prezidenti |
| Seçmə üsulu | parlamentdə səsvermə | ümumxalq seçkisi |
| Mənası | Milli Qurtuluş (bayram: 15 iyun) | hakimiyyətin xalqın səsi ilə möhkəmlənməsi |
İnteraktiv
- 1969–1982
Heydər Əliyev Azərbaycan SSR-ə rəhbərlik edir
- 1987
Vəzifələrindən gedir (oktyabr)
- 21 yanvar 1990
Moskvada Azərbaycan SSR-in daimi nümayəndəliyində bəyanat
- 17 noyabr 1990
Naxçıvanda üçrəngli bayraq
Naxçıvan Ali Soveti adından «Sovet Sosialist» sözlərini çıxarır.
- 1991
Naxçıvan Ali Məclisinin sədri
- 21 noyabr 1992
Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransı (Naxçıvan)
- aprel 1993
Kəlbəcərin işğalı
- 4 iyun 1993
Gəncə hadisələri
- 9 iyun 1993
Heydər Əliyev Bakıya gəlir
- 15 iyun 1993
Milli Qurtuluş
Heydər Əliyev Ali Sovetin sədri seçilir.
- 24 iyun 1993
Prezidentin səlahiyyətləri Heydər Əliyevə verilir
- 29 avqust 1993
Elçibəyə etimadsızlıq referendumu
- 3 oktyabr 1993
Heydər Əliyev prezident seçilir
1993-cü il iyunun 15-də Bakıda parlamentin iclası keçirildi. Ölkənin vəziyyəti ağır idi: qərbdə bir rayon artıq düşmən əlində idi, ölkənin ikinci böyük şəhərində polkovnikin komandanlıq etdiyi hərbi hissə paytaxtın əmrlərinə tabe olmurdu, dövlət başçısı ilə hakimiyyətin digər qolları arasında anlaşma yox idi. Bu şəraitdə əsas məsələ vətəndaşlar bir-birinə silah çevirməzdən əvvəl ölkənin saxlanması idi.
İclasda parlamentin sədri seçkisi keçirildi. Səsvermənin nəticəsində uzun illər respublikaya rəhbərlik etmiş, bir neçə gün əvvəl paytaxta gəlmiş və o vaxta qədər doğma diyarında – Naxçıvanda – yaşamış təcrübəli siyasətçi bu vəzifəyə seçildi.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə adı çəkilməyən şəhəri və siyasətçini müəyyən edin; həmin siyasətçinin 15 iyun 1993-cü ildə seçildiyi vəzifəni göstərin.
2) Mətndə təsvir olunan böhranın bir siyasi və bir hərbi səbəbini izah edin.
3) Bu hadisələrin mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Siyasi səbəb: dövlət başçısı ilə hakimiyyətin digər qolları arasında ziddiyyətlər, anlaşmanın olmaması. Hərbi səbəb: cəbhədəki itkilər (Kəlbəcərin işğalı) və silahlı birləşmələrin vahid komandanlığa tabe olmaması. Bal: hər ikisi düzgün izah olunub – 1; yalnız biri – ½; səbəblər adı çəkilib, izah yoxdur – ⅓.
3) Mümkün nəticələr: prezidentin səlahiyyətlərinin Heydər Əliyevə verilməsi (24 iyun 1993); Elçibəyə etimadsızlıq referendumu (29 avqust 1993); ümumxalq seçkisi ilə prezident seçilməsi (3 oktyabr 1993); mərkəzi hakimiyyətin bərpası. Bal: iki nəticə – 1; biri – ½; mətndəki məlumatın təkrarı – 0.
Kodlaşdırılmış tapşırıq
Məsələ
Heydər Əliyevin Naxçıvan dövrünə (1990–1992) aid olanlar:
1. üçrəngli bayrağın muxtar respublikada qəbulu (17 noyabr 1990)
2. Gəncə hadisələri
3. Ali Məclisin sədri seçilməsi (1991)
4. Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransı (21 noyabr 1992)
5. ümumxalq seçkisində prezident seçilməsi
A) 1, 2, 3 B) 1, 3, 4 C) 2, 3, 5 D) 3, 4, 5 E) 1, 2, 4
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Uyğunluq tapşırığı
Məsələ
Tarixi hadisəni onun mənası ilə uyğunlaşdırın:
1) 17 noyabr 1990
2) 21 noyabr 1992
3) 15 iyun 1993
a) YAP-ın yaranması
b) Milli Qurtuluş
c) Naxçıvanda üçrəngli bayrağın qəbulu
A) 1-a, 2-b, 3-c B) 1-c, 2-a, 3-b C) 1-b, 2-c, 3-a D) 1-c, 2-b, 3-a E) 1-a, 2-c, 3-b
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
«Aid deyil» tapşırığı
Məsələ
Milli Qurtuluşa (1993) aid deyil:
A) Gəncə hadisələri
B) Heydər Əliyevin Ali Sovetin sədri seçilməsi
C) Elçibəyə etimadsızlıq referendumu
D) ümumxalq seçkisində prezident seçilmə
E) Konstitusiya Aktının qəbulu (18 oktyabr 1991)
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Yadda saxla
- 17 noyabr 1990: Heydər Əliyevin sədrlik etdiyi sessiyada Naxçıvanda «Sovet Sosialist» sözləri çıxarıldı və üçrəngli bayraq qəbul olundu.
- 1991-ci ildə Heydər Əliyev Naxçıvan Ali Məclisinin sədri seçildi; blokada şəraitində muxtar respublikanın müdafiəsi təşkil olundu, sabitlik saxlanıldı.
- 21 noyabr 1992: Naxçıvanda Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransı; sədr – Heydər Əliyev, ideologiya – azərbaycançılıq.
- 4 iyun 1993: Gəncə hadisələri; 15 iyun 1993: Heydər Əliyev Ali Sovetin sədri seçildi – Milli Qurtuluş.
- 29 avqust 1993: Elçibəyə etimadsızlıq referendumu; 3 oktyabr 1993: ümumxalq seçkisində Heydər Əliyev prezident seçildi.