8 noyabr 2020. Prezident Şuşanın azad edildiyini elan etdi: 8 may 1992-ci ildə itirilən şəhər 8 noyabr 2020-ci ildə geri alındı. Bu dərs həmin günə aparan yolu izləyir: iyul döyüşləri, 44 günlük müharibə və 10 noyabr bəyanatı. Əvvəlki dövr üçün «Atəşkəs dövrü və Aprel döyüşləri (2016)» dərsinə, müharibədən sonrakı hadisələr üçün «Zəfərdən sonra: «Qisas», antiterror əməliyyatı və Böyük Qayıdış» dərsinə bax.
Müharibənin ərəfəsi
12 may 1994-cü il atəşkəsindən sonra danışıqlar ATƏT-in Minsk qrupu (həmsədrlər: Rusiya, ABŞ, Fransa) vasitəsilə aparıldı, lakin nəticə vermədi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi dörd qətnamə (822, 853, 874, 884) Ermənistan qüvvələrinin işğal olunmuş ərazilərdən çıxarılmasını tələb edirdi; 2008-ci ildə BMT Baş Assambleyası da eyni tələbi təsdiqlədi. Bu qərarlar yerinə yetirilmədi.
2019-cu ildə Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan Xankəndində «Qarabağ Ermənistandır və nöqtə» (avqust), müdafiə naziri David Tonoyan isə «yeni ərazilər uğrunda yeni müharibə» (mart) mənasında bəyanatlar verdi; Azərbaycan bunları danışıqlara zərbə saydı, danışıqlar praktiki olaraq dalana dirənmişdi. Azərbaycan isə Aprel döyüşlərindən sonra ordunun silahlanmasını və döyüş hazırlığını gücləndirirdi.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Tovuz döyüşləri (12–16 iyul 2020)
12 iyul 2020-ci ildə, Azərbaycanın məlumatına görə, Ermənistan silahlı qüvvələri Azərbaycan–Ermənistan dövlət sərhədinin Tovuz istiqamətində Azərbaycan mövqelərinə hücum etdi. Döyüşlər 16 iyuladək davam etdi, hücum dəf olundu. Rəsmi məlumata görə, Azərbaycan 12 hərbçi itirdi; onların arasında general-mayor Polad Həşimov da vardı. Azərbaycan tərəfi Tovuz istiqamətinin Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəməri və Cənub Qaz Dəhlizinə yaxın olduğunu göstərərək hücumu enerji təhlükəsizliyinə təhdid hesab etdi. Ermənistan tərəfi isə hücumda Azərbaycanı günahlandırdı və öz itkilərini dörd hərbçi kimi açıqladı.
Tovuz hadisələrindən sonra, iyul–avqustda Türkiyə ilə Azərbaycanın birgə hərbi təlimləri keçirildi. İki ay sonra cəbhə boyu geniş miqyaslı döyüşlər başladı.
44 gün: 27 sentyabr – 10 noyabr
27 sentyabr 2020-ci il səhərindən Ermənistan silahlı qüvvələri, Azərbaycanın rəsmi mövqeyinə görə, cəbhə boyu Azərbaycan mövqelərini və yaşayış məntəqələrini atəşə tutdu (Ermənistan tərəfi isə hücumun Azərbaycandan gəldiyini bildirirdi). Cavab olaraq Azərbaycan Ordusu Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə əks-hücum əməliyyatına başladı; ölkədə hərbi vəziyyət və qismən səfərbərlik elan olundu. Azərbaycan bunu BMT Nizamnaməsində nəzərdə tutulan özünümüdafiə hüququ və 1993-cü il qətnamələrinin icrası kimi izah etdi.
Əməliyyat cəbhənin bir neçə hissəsində eyni vaxtda aparıldı. Ordu pilotsuz uçuş aparatlarından (o cümlədən milli istehsal olunanlardan), yüksək dəqiqlikli artilleriyadan və dağlıq-meşəlik ərazidə hərəkət edən xüsusi təyinatlılardan geniş istifadə etdi; düşmənin hava hücumundan müdafiə sistemlərini üzə çıxarmaq üçün yem (aldadıcı hədəf) taktikası tətbiq olundu. Cənubda əməliyyatlar Araz boyunca paralel davam etdi. Hadrut qəsəbəsinin 9 oktyabrda azad edilməsi Şuşa istiqamətinə yol açdı.
Ermənistan cəbhədən uzaq şəhərləri — Gəncəni, Bərdəni, Tərtəri — raket və topla atəşə tutdu; onlarla dinc sakin həlak oldu (Azərbaycanın məlumatına görə). Qarabağın erməni əhalisi də atəş altında qaldı və mülki itkilər verdi; Human Rights Watch və Amnesty International hər iki tərəfin yaşayış sahələrində kasetli sursatdan istifadə etdiyini sənədləşdirdi. Oktyabrda razılaşdırılan humanitar atəşkəslər (ilk dəfə 10 oktyabrda Moskvada) tərəflərin qarşılıqlı ittihamları ilə pozuldu. Noyabrın əvvəlində xüsusi təyinatlılar Şuşa ətrafındakı sıldırım meşəlikli qayalıqlarla irəliləyərək şəhərə girdi; 8 noyabrda Prezident Şuşanın azad olunduğunu elan etdi. Strateji yüksəklikdəki Şuşa Qarabağın tarixi mədəniyyət mərkəzidir; onun azad edilməsindən iki gün sonra üçtərəfli bəyanat imzalandı.
| Yer | Tarix (2020) | Necə |
|---|---|---|
| Cəbrayıl şəhəri | 4 oktyabr | döyüşlə |
| Hadrut qəsəbəsi | 9 oktyabr | döyüşlə |
| Füzuli şəhəri | 17 oktyabr | döyüşlə |
| Zəngilan şəhəri | 20 oktyabr | döyüşlə |
| Qubadlı şəhəri | 25 oktyabr | döyüşlə |
| Şuşa şəhəri | 8 noyabr | döyüşlə |
| Ağdam rayonu | 20 noyabr | bəyanata əsasən |
| Kəlbəcər rayonu | 25 noyabr (əvvəl 15 noyabr) | bəyanata əsasən |
| Laçın rayonu | 1 dekabr | bəyanata əsasən |
İnteraktiv
10 noyabr bəyanatı və nəticələr
10 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Prezidenti, Ermənistanın Baş naziri və Rusiya Prezidenti üçtərəfli bəyanat imzaladı. Moskva vaxtı ilə həmin gün saat 00:00-dan atəşkəs qüvvəyə mindi. Əsas müddəalar bunlardır:
- Ağdam (20 noyabr), Kəlbəcər (15 noyabr, faktiki olaraq 25 noyabr) və Laçın (1 dekabr) rayonları Azərbaycana qaytarılır
- 1960 nəfərlik Rusiya sülhməramlı kontingenti təmas xətti boyunca və Laçın dəhlizində beş il müddətinə (avtomatik uzadılma ehtimalı ilə) yerləşdirilir
- Məcburi köçkünlər və qaçqınlar BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığının nəzarəti ilə Qarabağa və ona bitişik rayonlara qayıdır, hərbi əsirlər mübadilə olunur
- Azərbaycanın qərb rayonları ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında nəqliyyat əlaqələri açılır
Sonuncu müddəa Azərbaycanın qərb rayonları ilə Naxçıvan arasındakı nəqliyyat əlaqəsinə aiddir; o, «Zəngəzur dəhlizi» adı ilə də tanınır. Bəyanata görə, bu əlaqə üzərində nəzarəti Rusiya FSB-nin Sərhəd Xidmətinin orqanları həyata keçirir. Bəyanatın mətnində «dəhliz» sözü yoxdur; bu ad Azərbaycan tərəfindən işlədilir, Ermənistan isə onu qəbul etmir.
Müharibə nəticəsində beş şəhər, qəsəbələr və yüzlərlə kənd işğaldan azad edildi, rüb əsrdən çox davam edən işğala son qoyuldu. Hər iki tərəf ağır itkilər verdi: Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi 2020-ci il dekabrın 3-də 2783 hərbçinin həlak olduğunu açıqladı (həmçinin yüzə yaxın mülki şəxs həlak oldu); Ermənistanda isə rəsmi hesablamalara görə təxminən 3800 nəfər (hərbçilər və mülki şəxslər) həlak oldu. BMT Təhlükəsizlik Şurası Azərbaycana qarşı heç bir qətnamə qəbul etmədi. Azad edilmiş ərazilərdə minatəmizləmə və yenidənqurma başladı, köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışı üçün Böyük Qayıdış proqramı həyata keçirilməyə başlandı. 10 dekabr 2020-ci ildə Bakıda Zəfər paradı keçirildi; 8 noyabr Zəfər Günü kimi qeyd olunur.
- 2019
Ermənistan rəhbərliyinin «Qarabağ Ermənistandır» bəyanatları
- 12–16 iyul 2020
Tovuz döyüşləri
- 27 sentyabr 2020
Əks-hücum əməliyyatının başlanması; hərbi vəziyyət
- 4 oktyabr 2020
Cəbrayıl şəhəri azad edilir
- 9 oktyabr 2020
Hadrut qəsəbəsi azad edilir
- 17 oktyabr 2020
Füzuli şəhəri azad edilir
- 20 oktyabr 2020
Zəngilan şəhəri azad edilir
- 25 oktyabr 2020
Qubadlı şəhəri azad edilir
- 8 noyabr 2020
Şuşa azad edilir (Zəfər Günü)
- 10 noyabr 2020
Üçtərəfli bəyanat; atəşkəs
- 20 noyabr 2020
Ağdam rayonu qaytarılır
- 25 noyabr 2020
Kəlbəcər rayonu qaytarılır
- 1 dekabr 2020
Laçın rayonu qaytarılır
- 10 dekabr 2020
Bakıda Zəfər paradı
| Şəxs | Rol |
|---|---|
| İlham Əliyev | Prezident, Ali Baş Komandan; bəyanatı imzaladı |
| Zakir Həsənov | müdafiə naziri |
| Polad Həşimov | general-mayor; Tovuz döyüşlərində şəhid oldu |
| Nikol Paşinyan | Ermənistanın Baş naziri; bəyanatı imzaladı |
| Vladimir Putin | Rusiya Prezidenti; bəyanatı imzaladı |
| Rəcəb Tayyib Ərdoğan | Türkiyə Prezidenti; Azərbaycana siyasi dəstək verdi, Zəfər paradında iştirak etdi |
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| BMT qətnamələrinin icra olunmaması, danışıqların nəticəsizliyi | Azərbaycan hərbi yolla ərazi bütövlüyünü bərpa etməyə başladı |
| Hadrutun azad edilməsi (9 oktyabr) | Şuşa istiqamətinə yol açıldı |
| Şuşanın azad edilməsi (8 noyabr) | Ermənistan atəşkəsə razılaşdı, 10 noyabr bəyanatı imzalandı |
| 10 noyabr bəyanatı | Ağdam, Kəlbəcər, Laçın qaytarıldı; Qarabağda Rusiya sülhməramlıları yerləşdi |
| Əlamət | Aprel döyüşləri | Vətən müharibəsi |
|---|---|---|
| Müddət | 2–5 aprel 2016 | 27 sentyabr – 10 noyabr 2020 (44 gün) |
| Nəticə | Lələtəpə və Cocuq Mərcanlı azad edildi | Beş şəhər, qəsəbələr və yüzlərlə kənd azad edildi |
| Sənəd | atəşkəs, ərazilərin əksəriyyəti işğal altında | üçtərəfli bəyanat (10 noyabr) |
Mənbə və DİM tapşırıqları
Üç dövlət başçısı birgə bəyanat imzaladı. Bəyanata görə, bölgədə bütün hərbi əməliyyatlar saat 00:00-dan dayandırılır, tərəflər tutduqları mövqelərdə qalır. Bir neçə rayon müəyyən tarixlərdə geri qaytarılmalıdır.
Münaqişə zonasında və iki ərazini birləşdirən yolun boyunda xarici sülhməramlı qüvvələr beş il müddətinə yerləşdirilir. Məcburi köçkünlər öz yurdlarına qayıdacaq, hərbi əsirlər mübadilə olunacaq. Azərbaycanın qərb bölgələri ilə onun ayrıca muxtar hissəsi arasında nəqliyyat əlaqələri açılacaq.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə adı çəkilməyən sənədi, onu imzalayan üç dövləti və sənədin tarixini müəyyən edin.
2) Ermənistanın bu sənədə razılaşmasının bir hərbi və bir siyasi səbəbini izah edin.
3) Sənədin mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Hərbi: Şuşa, Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan və Qubadlı azad edilmişdi, ordunun irəliləyişi davam edirdi. Siyasi: 1993-cü il BMT qətnamələri hələ də yerinə yetirilməmişdi və BMT Təhlükəsizlik Şurası Azərbaycana qarşı heç bir qətnamə qəbul etməmişdi. Bal: hər ikisi — 1; biri — ½.
3) Məsələn: azad edilmiş ərazilərdə minatəmizləmə və bərpa-quruculuq işləri, Böyük Qayıdış proqramı başladı; Cənubi Qafqazda yeni regional nəqliyyat və təhlükəsizlik vəziyyəti yarandı; Şuşa və cənub rayonları üzərində Azərbaycanın nəzarəti bərpa olundu. Bal: iki nəticə — 1; biri — ½; mətndə olan müddəa (sülhməramlılar, köçkünlərin qayıdışı, Naxçıvanla nəqliyyat əlaqəsi, rayonların qaytarılması) bal vermir.
Xronoloji ardıcıllıq
Məsələ
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. Şuşanın azad edilməsi
2. Tovuz döyüşləri
3. Üçtərəfli bəyanatın imzalanması
4. Zəngilanın azad edilməsi
A) 2, 4, 1, 3 B) 2, 1, 4, 3 C) 4, 2, 1, 3 D) 2, 4, 3, 1 E) 1, 2, 4, 3
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Kodlaşdırılmış tapşırıq
Məsələ
Vətən müharibəsi nəticəsində azad edilmişdir:
1. Hadrut
2. Lələtəpə
3. Zəngilan
4. Xankəndi
5. Qubadlı
A) 1, 2, 3 B) 2, 3, 4 C) 1, 3, 5 D) 2, 4, 5 E) 3, 4, 5
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Yadda saxla
- Tovuz döyüşləri 12–16 iyul 2020-ci ildə dövlət sərhədində baş verdi, hücum dəf edildi; general-mayor Polad Həşimov şəhid oldu.
- 27 sentyabr 2020-ci ildə Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə əks-hücum başladı; müharibə 44 gün davam etdi.
- Azad edilmə tarixləri: Cəbrayıl 4, Hadrut 9, Füzuli 17, Zəngilan 20, Qubadlı 25 oktyabr, Şuşa 8 noyabr (Zəfər Günü).
- 10 noyabr 2020-ci il bəyanatı atəşkəs gətirdi; Ağdam (20 noyabr), Kəlbəcər (25 noyabr), Laçın (1 dekabr) qaytarıldı, 1960 Rusiya sülhməramlısı beş il üçün yerləşdi.
- BMT Təhlükəsizlik Şurası Azərbaycana qarşı heç bir qətnamə qəbul etmədi; Ermənistan 1993-cü il qətnamələrini yerinə yetirməmişdi.