1774-cü ilin yayı, Dərbənd. Qala divarları üzərində müdafiəyə qadın başçılıq edir — Quba xanı Fətəli xanın həyat yoldaşı Tuti Bikə. Qalanı mühasirəyə alan Dağıstan qoşununun başında isə onun öz qardaşı, Qaraqaytaq hakimi Əmir Həmzə dayanır. Bir neçə gün əvvəl Fətəli xan Gavduşan çölündə məğlub olub yaralı halda Salyana çəkilmişdi. Şimal-şərqi Azərbaycanı bir dövlətdə birləşdirən hökmdar necə bu vəziyyətə düşdü?
Xanlığın yaranması və güclənməsi
Quba xanlığının əsasını Hüseynəli xan qoymuşdu; xanlığın mərkəzi əvvəlcə Xudat, sonra Quba idi. Nadir şahın ölümündən sonra Hüseynəli xan müstəqil siyasət yeritməyə başladı (bax: «Xanlıqların yaranması və cənub xanlıqları»). Xanlığın mövqeyi çox əlverişli idi: dağlıq ərazi və çoxlu müdafiə qalaları onu xarici hücumlardan qoruyur, ərazidən keçən ticarət yolları isə iqtisadiyyatı canlandırırdı. Ara müharibələrindən zərər çəkmiş qonşu bölgələrin əhalisi Qubaya köçür, bu da xanlığın iqtisadi və hərbi gücünü artırırdı. Ona görə Hüseynəli xan fəal xarici siyasətə keçdi: 1757-ci ildə iqtisadi və strateji əhəmiyyətli Salyan Quba xanlığına birləşdirildi.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Fətəli xanın daxili siyasəti
Hüseynəli xandan sonra hakimiyyətə oğlu Fətəli xan (1758–1789) gəldi. Rus, fars və türk dillərini bilən bu bacarıqlı diplomat xanlığı möhkəmləndirmək üçün iki mühüm tədbir gördü:
- Vergi islahatı: mahal naiblərinin vergi toplaması qadağan edildi; hər kəndxuda kəndlilərdən yığdığı vergini şəxsən xan xəzinəsinə və ya anbarına təhvil verməli idi; bəzi mükəlləfiyyətlər yalnız xan yasavullarının tələbi ilə yerinə yetirilirdi. Bu tədbir yerli hakimlərin özbaşınalığına son qoydu, xəzinəni möhkəmləndirdi.
- Köçürmə siyasəti: Azərbaycanın cənubundan köçürülən xeyli əhali Şabranda və ətrafında yerləşdirildi; sərhədləri möhkəmləndirmək üçün Muğanda yaşayan döyüşkən Şahsevən tayfalarının bir hissəsi Qubaya köçürüldü; Dərbənd əhalisinin bir hissəsi də Quba torpaqlarına köçürüldü. Əhalinin artması həm vergi gəlirlərini, həm də qoşunu çoxaldırdı.
YasavulTərif
Xanın əmrlərini çatdıran və onların icrasını tələb edən saray məmuru.
Birləşdirmənin birinci mərhələsi
Fətəli xan atasının başladığı birləşdirmə siyasətini davam etdirdi. Böyük strateji əhəmiyyəti olan Dərbənd xanlığı kiçik və zəif idi, əhalisi isə ağır vergilər alan xanından narazı idi və Fətəli xandan kömək istədi: 1759-cu ildə Dərbənd Quba xanlığına birləşdirildi. Xəzərin başlıca limanı olan Bakı isə zəngin, lakin hərbi cəhətdən zəif idi; əhali Qubaya birləşməklə həm müdafiəni, həm də Fətəli xanın himayə etdiyi sənətkarlıq və ticarətin inkişafını gözləyirdi. Fətəli xan «nikah diplomatiyası»ndan istifadə edib Bakı xanı ilə qohum oldu və 1767-ci ildə Bakı da birləşdirildi. Rəsmi sənədlərdə o, «Qubanın, Dərbəndin, Bakının və Salyanın hakimi» adlanırdı. Salyan, Dərbənd və Bakı ilə birinci mərhələ başa çatdı.
İkinci mərhələ: Şamaxı, Cavad və müqavimət
İndi Fətəli xan Şamaxını dövlətinin paytaxtı etmək istəyirdi: şəhər şimal torpaqlarının, demək olar ki, mərkəzində yerləşirdi, qədim Şirvanşahlar dövlətinin paytaxtı olmuşdu, onun tutulması isə gələcəkdə Qarabağa, Şəkiyə və cənuba yol açardı. Əvvəlcə dinc razılaşma əldə olundu: Quba Şamaxını xarici hücumlardan qoruyacaq, Şamaxı isə hər il xərac verəcəkdi. Lakin Şəkiyə arxalanan Şamaxı xanı razılaşmadan imtina etdi. Onda Fətəli xan Şəki xanı ilə anlaşdı: 1767-ci ildə Şamaxı xanlığı iki xanlıq arasında bölüşdürüldü, 1768-ci ildə isə Fətəli xan onu tamamilə Qubaya birləşdirdi. Elə həmin il Muğandakı Cavad xanlığı könüllü olaraq Qubanın himayəsini qəbul etdi. Bu, XVIII əsrin ikinci yarısında Azərbaycan torpaqlarını birləşdirmək üçün ən uğurlu təşəbbüs idi; kəndlilər, sənətkarlar, tacirlər onu rəğbətlə qarşılayırdı, iri feodallar isə hakimiyyətlərini itirməkdən qorxurdu.
Birləşdirməyə qarşı iki ittifaq yarandı: birinə Qarabağ, Şəki xanları və keçmiş Şamaxı hakimi daxil oldu, sonra onlara gürcü çarı II İrakli qoşuldu; digərini Dağıstan hakimləri təşkil etdi. 1774-cü ildə Qaraqaytaq hakimi Əmir Həmzənin başçılığı ilə Dağıstan qüvvələri Qubaya hücum etdi və Xudat yaxınlığındakı Gavduşan çölündə Fətəli xanı məğlub etdi. Yaralı xan Salyana çəkildi, düşmən Dərbəndi mühasirəyə aldı. Fətəli xan dəniz yolu ilə qalaya qayıtdı; Dərbənd doqquz ay müdafiə olundu. Təkbaşına mübarizənin çətin olduğunu görən Fətəli xan II Yekaterinaya elçi göndərdi. 1775-ci ildə Əmir Həmzə rus qoşunu ilə döyüşdə məğlub oldu və rus qoşunu Dərbəndə daxil oldu. Osmanlı dövləti etiraz etdi və yeni müharibə istəməyən Rusiya qoşununu geri çəkdi.
Cənuba yürüş və birləşdirmənin sonu
Fətəli xan Qarabağı əvvəlcə diplomatik yolla birləşdirmək istədi, 1780–1781-ci illərdə isə Qarabağa hərbi yürüşlər etdi, lakin uğur qazanmadı (bax: «Qarabağ xanlığı: Pənahəli xan və İbrahimxəlil xan»). Onun planlarından biri keçmiş Səfəvi dövlətinin sərhədlərini bərpa etmək idi: 1784-cü ildə o, Ərdəbili və Meşkini tutdu. Gələcəkdə Azərbaycanı işğal etmək niyyətində olan Rusiya Fətəli xandan cənub torpaqlarını tərk etməyi tələb etdi. Rusiya ilə münasibətləri korlamaq istəməyən xan geri çəkildi. 1789-cu ildə Fətəli xan vəfat etdi; Quba xanlığı zəiflədi, birləşdirilmiş xanlıqlar yenidən müstəqil oldu. Ondan sonra Əhməd xan (1789–1791) və Şeyxəli xan (1791–1806) hakimiyyətdə oldu, 1806-cı ildə isə Quba Rusiya tərəfindən işğal edildi (bax: «Birinci Rusiya–Qacar müharibəsi (1804–1813) və Gülüstan sülhü»).
- 1757
Salyan Quba xanlığına birləşdirilir
- 1758
Fətəli xan Qubada hakimiyyətə gəlir
- 1759
Dərbənd Quba xanlığına birləşdirilir
- 1767
Bakı birləşdirilir; Şamaxı Quba və Şəki arasında bölüşdürülür
- 1768
Şamaxı tamamilə birləşdirilir; Cavad Qubanın himayəsini qəbul edir
- 1774
Gavduşan döyüşü: Fətəli xan məğlub olur
- 1774–1775
Dərbəndin doqquz aylıq müdafiəsi
Müdafiəyə Tuti Bikə başçılıq edirdi.
- 1775
Rus qoşunu Əmir Həmzəni məğlub edir, Dərbəndə daxil olur
Osmanlı etirazından sonra Rusiya qoşununu geri çəkdi.
- 1780–1781
Fətəli xanın Qarabağa uğursuz yürüşləri
- 1784
Ərdəbil və Meşkin tutulur
Rusiyanın tələbi ilə Fətəli xan geri çəkildi.
- 1789
Fətəli xanın ölümü; birləşdirilmiş xanlıqlar ayrılır
| Şəxs | Tarix | Rolu |
|---|---|---|
| Hüseynəli xan | 1758-ə qədər | Xanlığın banisi; mərkəzi Xudatdan Qubaya keçirdi, Salyanı birləşdirdi (1757) |
| Fətəli xan | 1758–1789 | Vergi islahatı, köçürmə siyasəti, şimal-şərq torpaqlarının birləşdirilməsi |
| Tuti Bikə | 1774–1775 | Fətəli xanın həyat yoldaşı; Dərbəndin müdafiəsinə başçılıq etdi |
| Əmir Həmzə | 1774–1775 | Qaraqaytaq hakimi; Gavduşanda qalib gəldi, Dərbəndi mühasirəyə aldı |
| II İrakli | XVIII əsrin 70-ci illəri | Kartli-Kaxetiya çarı; Fətəli xana qarşı ittifaqa qoşuldu |
| Əhməd xan, Şeyxəli xan | 1789–1791, 1791–1806 | Fətəli xanın varisləri; xanlıq zəiflədi |
| Əlamət | I mərhələ | II mərhələ |
|---|---|---|
| Ərazilər və illər | Salyan (1757), Dərbənd (1759), Bakı (1767) | Şamaxı (1767–1768), Cavad (1768); Qarabağa yürüşlər (1780–1781), Ərdəbil (1784) |
| Üsul | Əsasən dinc yol: əhalinin müraciəti, nikah diplomatiyası | Danışıqlar uğursuz oldu — bölüşdürmə və silah gücü |
| Rəqiblər | Ciddi müqavimət olmadı | Qarabağ, Şəki, II İrakli, Dağıstan hakimləri, Rusiya |
| Nəticə | Şimal-şərq torpaqlarının nüvəsi birləşdi | Ən geniş ərazi, lakin Qarabağ və cənub tutulmadı; 1789-dan sonra dağıldı |
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Vergi islahatı və köçürmə | Xəzinə və qoşun gücləndi, yerli hakimlərin özbaşınalığına son qoyuldu |
| Birləşdirmə iri feodalların hakimiyyətini təhdid edirdi | Qarabağ–Şəki və Dağıstan ittifaqları yarandı |
| Gavduşan məğlubiyyəti (1774) | Dərbənd mühasirəyə alındı, Fətəli xan Rusiyadan kömək istədi |
| Osmanlı dövlətinin etirazı (1775) | Rusiya qoşununu Dərbənddən geri çəkdi |
| Fətəli xanın ölümü (1789) | Birləşdirilmiş xanlıqlar yenidən müstəqil oldu |
İnteraktiv
Mənbə: Dərbəndin müdafiəsi
Xudat yaxınlığındakı düzənlikdə dağlıların birləşmiş qoşunu xanın ordusunu darmadağın etdi. Yaralanmış xan qalaya qayıda bilmədi və Kür sahilindəki Salyana çəkildi. Qaliblər Dərbəndə yaxınlaşıb şəhərə xəbər göndərdilər ki, xan həlak olub, onun cənazəsini də özləri ilə gətiriblər.
Lakin xanın xanımı bu sözlərə inanmadı. O, qala qapılarını bağlatdı, divarlarda topları düzdürdü və müdafiəçilərə özü başçılıq etdi. Xan bir müddət sonra dəniz yolu ilə qalaya daxil oldu. Mühasirə aylarla davam etdi; yalnız şimaldan gələn rus dəstəsi hücumçuları məğlub etdikdən sonra Dərbəndin ətrafı azad olundu.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə adı çəkilməyən xanı, xanımı və döyüşü müəyyən edin; döyüşün ilini yazın.
2) Xanın Rusiyadan kömək istəməsinin bir hərbi və bir siyasi səbəbini izah edin.
3) Bu hadisələrin mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Hərbi: Dağıstan hakimlərinin birləşmiş qoşunu ilə təkbaşına vuruşmaq mümkün deyildi, Dərbənd aylarla mühasirədə idi. Siyasi: qonşu xanlar (Qarabağ, Şəki) və II İrakli də ona qarşı ittifaqda idi — regionda müttəfiqi yox idi. Bal: hər ikisi — 1; biri — ½.
3) Rus qoşunu Dərbəndə daxil oldu, lakin Osmanlı etirazından sonra geri çəkildi; Fətəli xan hakimiyyətini bərpa edib birləşdirmə siyasətini davam etdirdi (1780–1781 Qarabağ yürüşləri, 1784 Ərdəbil); Rusiyanın regiona təsiri artdı. Bal: iki nəticə — 1; biri — ½; mühasirənin götürülməsi mətndə var, bal vermir.
DİM tipli tapşırıqlar
DİM tapşırığı: mərhələlər üzrə qruplaşdırma
Məsələ
Əraziləri qruplaşdırın: a) birinci mərhələ; b) ikinci mərhələ.
1. Bakı
2. Cavad
3. Dərbənd
4. Şamaxı
5. Salyan
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: Şamaxı danışıqlar pozulduqdan sonra bölüşdürmə və güclə (1767–1768), Cavad isə ondan sonra (1768) birləşdi — ikinci mərhələ.
Addım 3: Bakı ilə Şamaxının bölüşdürülməsi eyni ildədir (1767) — ili yox, üsulu yoxla.
Cavab: a — 1, 3, 5; b — 2, 4.
DİM tapşırığı: «aid deyil»
Məsələ
Fətəli xanın daxili siyasətinə aid deyil:
A) mahal naiblərinin vergi toplamasının qadağan edilməsi
B) Şahsevən tayfalarının bir hissəsinin Qubaya köçürülməsi
C) Qarabağ tayfalarının Xorasana sürgün edilməsi
D) kəndxudaların vergini xan xəzinəsinə şəxsən təhvil verməsi
E) cənubdan gələnlərin Şabranda yerləşdirilməsi
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: C də köçürməyə bənzəyir, lakin bu, Nadir şahın tədbiridir: Muğan qurultayında (1736) ona qarşı çıxan Qarabağ tayfalarını Xorasana və Əfqanıstana sürgün etmişdi.
Cavab: C.
Çağdaşlar Fətəli xanı ağıllı, cəsur, yorulmaz və təşəbbüskar hökmdar kimi təsvir edirdilər; səyyah alim S. Qmelin onun məzhəb ayrı-seçkiliyinə yol vermədiyini qeyd edirdi. Birləşdirmə isə dövrün şəraiti üzündən baş tutmadı: iri feodallar müqavimət göstərir, qonşu dövlətlər güclü Azərbaycan dövləti istəmirdi. Növbəti dərs — «Şəki xanlığı: Hacı Çələbi və Kartli-Kaxetiya ilə mübarizə».
Yadda saxla
- Quba xanlığını Hüseynəli xan yaratdı; mərkəz Xudatdan Qubaya keçirildi; 1757-ci ildə Salyan birləşdirildi.
- Fətəli xan (1758–1789) vergi islahatı keçirdi (vergini kəndxuda şəxsən xan xəzinəsinə təhvil verirdi) və köçürmə siyasəti yeritdi (Şabran, Şahsevənlər, Dərbənd əhalisi).
- Birinci mərhələ: Salyan (1757), Dərbənd (1759), Bakı (1767); ikinci: Şamaxı (1767–1768), Cavad (1768).
- 1774-cü ildə Gavduşanda Fətəli xan Əmir Həmzənin Dağıstan qüvvələrinə məğlub oldu; Dərbənd Tuti Bikənin başçılığı ilə doqquz ay müdafiə olundu, 1775-də rus qoşunu gəldi və sonra geri çəkildi.
- 1780–1781-də Qarabağa yürüşlər uğursuz oldu, 1784-də tutulan Ərdəbil Rusiyanın tələbi ilə tərk edildi; 1789-da Fətəli xanın ölümü ilə birləşmə dağıldı.