Şimali Azərbaycanın işğalı: Gülüstan və Türkmənçay

1804–1813 və 1826–1828-ci illərin Rusiya–İran müharibələri, xanlıqların bir-bir işğalı, Gülüstan və Türkmənçay müqavilələrinin şərtləri və yeni inzibati bölgü.

  • 8-ci sinif
  • 17 dəq
  • 10 sual
  • 72 dərsdən 31-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Xanlıqların Rusiyaya keçməsinin tarixlərini və üsullarını sadalamaq
  • Gülüstan və Türkmənçay müqavilələrinin şərtlərini müqayisə etmək
  • 1840–1868-ci illərin inzibati islahatlarını xronoloji ardıcıllıqla izah etmək

1813-cü ilin oktyabrında Qarabağın kiçik Gülüstan kəndində iki diplomat Qafqazın xəritəsini dəyişən müqavilə imzaladı. On beş il sonra Türkmənçay kəndində imzalanan ikinci müqavilə bu işi başa çatdırdı. Onların arasında iki müharibə, qalaların hücumla alınması və xanlıqların bir-birinin ardınca süqutu dayanır.

İşğalın başlanması (1801–1806)

1801-ci ildə Kartli-Kaxetiyanı ilhaq edən Rusiya Azərbaycan torpaqlarına yönəldi. 1803-cü ildə Car-Balakən camaatlıqları tabe edildi. 1804-cü ilin yanvarında general Pavel Sisianov Gəncə qalasına hücum etdi; qalanı müdafiə edən Cavad xan həlak oldu, şəhərin adı dəyişdirilərək Yelizavetpol qoyuldu. Həmin il birinci Rusiya–İran müharibəsi (1804–1813) başladı.

1805-ci ildə Qarabağ xanı İbrahimxəlil xan (Kürəkçay müqaviləsi) və Şəki xanı, ilin sonunda isə Şirvan xanı müqavilə ilə Rusiyanın ali hakimiyyətini qəbul etdilər. 1806-cı ilin fevralında Sisianov şəhərin açarlarını qəbul etməyə gəldiyi Bakının darvazaları önündə öldürüldü. Həmin ilin payızında rus qoşunları Bakını və Qubanı tutdular.

Kürəkçay müqaviləsiTərif

1805-ci il 14 mayda Qarabağ xanı ilə Rusiya arasında bağlanmış müqavilə: xan Rusiyanın ali hakimiyyətini tanıyır, illik xərac ödəyir, daxili idarəni saxlayır, Şuşada isə rus qarnizonu yerləşirdi.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Birinci müharibə və Gülüstan müqaviləsi

Müharibə illərlə davam etdi. Həlledici döyüşlər sonda baş verdi: 1812-ci ilin oktyabrında general Pyotr Kotlyarevski Araz sahilindəki Aslandüzdə Abbas Mirzənin ordusunu məğlub etdi, 1813-cü ilin yanvarında isə Lənkəran qalasını hücumla aldı. İran sülhə razılaşdı.

Gülüstan müqaviləsi 1813-cü il 12 (24) oktyabrda imzalandı. İran Qarabağ, Gəncə, Şəki, Şirvan, Dərbənd, Quba, Bakı və Talış xanlıqları üzərində Rusiyanın hakimiyyətini tanıdı. Xəzər dənizində hərbi donanma saxlamaq hüququ yalnız Rusiyaya verildi.

İkinci müharibə və Türkmənçay müqaviləsi

1826-cı ilin iyulunda itirilmiş torpaqları qaytarmaq istəyən Abbas Mirzənin ordusu sərhədi keçdi; mühasirəyə alınan Şuşa təslim olmadı. Sentyabrda rus qoşunları Şəmkir və Gəncə yaxınlığında qələbə qazandılar. 1827-ci ildə general İvan Paskeviç Naxçıvanı, Abbasabadı və İrəvanı tutdu, oktyabrda isə hətta Təbriz işğal olundu.

Türkmənçay müqaviləsi 1828-ci il 10 (22) fevralda imzalandı: İrəvan və Naxçıvan xanlıqları Rusiyaya keçdi, sərhəd Araz çayı, Talış bölgəsində isə Astara çayı boyunca müəyyən edildi. İran 20 milyon rubl təzminat ödədi və Rusiyanın Xəzərdə donanma saxlamaq üzrə müstəsna hüququnu təsdiqlədi. Köçməyə icazə verən maddə İrandan, 1829-cu ildən sonra isə Osmanlı dövlətindən ermənilərin Cənubi Qafqaza kütləvi köçürülməsinə yol açdı. Azərbaycan torpaqları Araz boyunca iki imperiya arasında bölündü.

XanlıqİlRusiyaya necə keçdi
Gəncə1804Hücumla alındı; Cavad xan həlak oldu
Qarabağ1805Kürəkçay müqaviləsi
Şəki, Şirvan1805Müqavilə ilə
Bakı, Quba1806Rus qoşunları tərəfindən tutuldu
Talış1813Lənkəran hücumla alındı; Gülüstan müqaviləsi
İrəvan, Naxçıvan1827–1828Tutuldu; Türkmənçay müqaviləsi
Şimali Azərbaycan xanlıqlarının Rusiyaya keçməsi.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Qırmızı qırıq xətt 1828-ci ildə Araz və Astara çayları boyunca çəkilmiş sərhədi sadələşdirilmiş şəkildə göstərir. Hər iki müqavilənin imzalandığı yerləri və 1804–1827-ci illərin əsas döyüş nöqtələrini tap.
GülüstanTürkmənçay
Tarix12 (24) oktyabr 181310 (22) fevral 1828
Hansı müharibəni bitirdi1804–18131826–1828
Rusiyaya keçən xanlıqlarQarabağ, Gəncə, Şəki, Şirvan, Dərbənd, Quba, Bakı, Talışİrəvan, Naxçıvan
XəzərHərbi donanma yalnız RusiyadaBu hüquq təsdiqlənir
DigərAraz sərhədi; 20 mln rubl təzminat; köçürmə maddəsi
İki müqavilənin müqayisəsi. Mötərizədə yeni üslubla tarix verilib.

Yeni idarəçilik və yeni bölgü

Xanlıqlar bir-bir ləğv edildi və onların yerində rus hərbi komendantlarının idarə etdiyi əyalətlər yaradıldı — bu, komendant üsul-idarəsi adlanır. Özbaşınalıq və ağır vergilər üsyanlara səbəb oldu: 1830-cu il Car-Balakən üsyanı, 1837-ci il Quba üsyanı bunlardandır.

1840-cı il islahatı mülki idarəçilik tətbiq etdi: Şimali Azərbaycan torpaqlarının çoxu mərkəzi Şamaxı olan Kaspi vilayətinə daxil edildi. 1846-cı ildə Şamaxı və Dərbənd quberniyaları, 1849-cu ildə isə Naxçıvan və Ordubad qəzalarını da əhatə edən İrəvan quberniyası yaradıldı. 1859-cu il Şamaxı zəlzələsindən sonra quberniya mərkəzi Bakıya köçürüldü (Bakı quberniyası), 1868-ci ildə isə Yelizavetpol quberniyası təşkil olundu. Bu bölgü 1917-ci ilə qədər qaldı.

  1. 1801

    Kartli-Kaxetiyanın ilhakı

  2. 1804

    Gəncənin hücumla alınması

  3. 1805

    Kürəkçay müqaviləsi

  4. 1806

    Bakı və Quba tutulur

  5. 1812–1813

    Aslandüz və Lənkəran

  6. 1813

    Gülüstan müqaviləsi

  7. 1826

    İkinci müharibə başlayır

  8. 1828

    Türkmənçay müqaviləsi

  9. 1840

    Kaspi vilayəti

  10. 1846

    Şamaxı və Dərbənd quberniyaları

  11. 1859

    Bakı quberniyası

  12. 1868

    Yelizavetpol quberniyası

Boşluqları doldur
  1. 1.1804-cü ildə Gəncənin adı dəyişdirilərək qoyuldu.
  2. 2.Gülüstan müqaviləsinin imzalandığı il: .
  3. 3.Türkmənçay müqaviləsinə görə sərhəd çayı boyunca keçdi.
  4. 4.Türkmənçay müqaviləsi ilə İrəvan və xanlıqları Rusiyaya keçdi.
  5. 5.1859-cu il zəlzələsindən sonra quberniya mərkəzi Şamaxıdan şəhərinə köçürüldü.
1 / 5

Yadda saxla

  • 1804-cü ildə Gəncə hücumla alındı, Cavad xan həlak oldu; bununla birinci Rusiya–İran müharibəsi başladı.
  • Gülüstan müqaviləsi (1813) səkkiz xanlığı Rusiyaya verdi və Xəzərdə donanmanı yalnız Rusiyaya saxlatdı.
  • Türkmənçay müqaviləsi (1828) İrəvan və Naxçıvanı Rusiyaya verdi, sərhədi Araz boyunca müəyyən etdi.
  • Azərbaycan xalqı iki imperiya arasında bölündü: şimal Rusiyaya, cənub Qacarlar İranına düşdü.
  • İnzibati bölgü: 1840 Kaspi vilayəti, 1846 Şamaxı quberniyası, 1859 Bakı quberniyası, 1868 Yelizavetpol quberniyası.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 10

Sual 1 / 10. Hansı xanlıq 1804-cü ildə hücumla alındı?