1813-cü ilin oktyabrında Qarabağın kiçik Gülüstan kəndində iki diplomat Qafqazın xəritəsini dəyişən müqavilə imzaladı. On beş il sonra Türkmənçay kəndində imzalanan ikinci müqavilə bu işi başa çatdırdı. Onların arasında iki müharibə, qalaların hücumla alınması və xanlıqların bir-birinin ardınca süqutu dayanır.
İşğalın başlanması (1801–1806)
1801-ci ildə Kartli-Kaxetiyanı ilhaq edən Rusiya Azərbaycan torpaqlarına yönəldi. 1803-cü ildə Car-Balakən camaatlıqları tabe edildi. 1804-cü ilin yanvarında general Pavel Sisianov Gəncə qalasına hücum etdi; qalanı müdafiə edən Cavad xan həlak oldu, şəhərin adı dəyişdirilərək Yelizavetpol qoyuldu. Həmin il birinci Rusiya–İran müharibəsi (1804–1813) başladı.
1805-ci ildə Qarabağ xanı İbrahimxəlil xan (Kürəkçay müqaviləsi) və Şəki xanı, ilin sonunda isə Şirvan xanı müqavilə ilə Rusiyanın ali hakimiyyətini qəbul etdilər. 1806-cı ilin fevralında Sisianov şəhərin açarlarını qəbul etməyə gəldiyi Bakının darvazaları önündə öldürüldü. Həmin ilin payızında rus qoşunları Bakını və Qubanı tutdular.
Kürəkçay müqaviləsiTərif
1805-ci il 14 mayda Qarabağ xanı ilə Rusiya arasında bağlanmış müqavilə: xan Rusiyanın ali hakimiyyətini tanıyır, illik xərac ödəyir, daxili idarəni saxlayır, Şuşada isə rus qarnizonu yerləşirdi.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Birinci müharibə və Gülüstan müqaviləsi
Müharibə illərlə davam etdi. Həlledici döyüşlər sonda baş verdi: 1812-ci ilin oktyabrında general Pyotr Kotlyarevski Araz sahilindəki Aslandüzdə Abbas Mirzənin ordusunu məğlub etdi, 1813-cü ilin yanvarında isə Lənkəran qalasını hücumla aldı. İran sülhə razılaşdı.
Gülüstan müqaviləsi 1813-cü il 12 (24) oktyabrda imzalandı. İran Qarabağ, Gəncə, Şəki, Şirvan, Dərbənd, Quba, Bakı və Talış xanlıqları üzərində Rusiyanın hakimiyyətini tanıdı. Xəzər dənizində hərbi donanma saxlamaq hüququ yalnız Rusiyaya verildi.
İkinci müharibə və Türkmənçay müqaviləsi
1826-cı ilin iyulunda itirilmiş torpaqları qaytarmaq istəyən Abbas Mirzənin ordusu sərhədi keçdi; mühasirəyə alınan Şuşa təslim olmadı. Sentyabrda rus qoşunları Şəmkir və Gəncə yaxınlığında qələbə qazandılar. 1827-ci ildə general İvan Paskeviç Naxçıvanı, Abbasabadı və İrəvanı tutdu, oktyabrda isə hətta Təbriz işğal olundu.
Türkmənçay müqaviləsi 1828-ci il 10 (22) fevralda imzalandı: İrəvan və Naxçıvan xanlıqları Rusiyaya keçdi, sərhəd Araz çayı, Talış bölgəsində isə Astara çayı boyunca müəyyən edildi. İran 20 milyon rubl təzminat ödədi və Rusiyanın Xəzərdə donanma saxlamaq üzrə müstəsna hüququnu təsdiqlədi. Köçməyə icazə verən maddə İrandan, 1829-cu ildən sonra isə Osmanlı dövlətindən ermənilərin Cənubi Qafqaza kütləvi köçürülməsinə yol açdı. Azərbaycan torpaqları Araz boyunca iki imperiya arasında bölündü.
| Xanlıq | İl | Rusiyaya necə keçdi |
|---|---|---|
| Gəncə | 1804 | Hücumla alındı; Cavad xan həlak oldu |
| Qarabağ | 1805 | Kürəkçay müqaviləsi |
| Şəki, Şirvan | 1805 | Müqavilə ilə |
| Bakı, Quba | 1806 | Rus qoşunları tərəfindən tutuldu |
| Talış | 1813 | Lənkəran hücumla alındı; Gülüstan müqaviləsi |
| İrəvan, Naxçıvan | 1827–1828 | Tutuldu; Türkmənçay müqaviləsi |
İnteraktiv
| Gülüstan | Türkmənçay | |
|---|---|---|
| Tarix | 12 (24) oktyabr 1813 | 10 (22) fevral 1828 |
| Hansı müharibəni bitirdi | 1804–1813 | 1826–1828 |
| Rusiyaya keçən xanlıqlar | Qarabağ, Gəncə, Şəki, Şirvan, Dərbənd, Quba, Bakı, Talış | İrəvan, Naxçıvan |
| Xəzər | Hərbi donanma yalnız Rusiyada | Bu hüquq təsdiqlənir |
| Digər | Araz sərhədi; 20 mln rubl təzminat; köçürmə maddəsi |
Yeni idarəçilik və yeni bölgü
Xanlıqlar bir-bir ləğv edildi və onların yerində rus hərbi komendantlarının idarə etdiyi əyalətlər yaradıldı — bu, komendant üsul-idarəsi adlanır. Özbaşınalıq və ağır vergilər üsyanlara səbəb oldu: 1830-cu il Car-Balakən üsyanı, 1837-ci il Quba üsyanı bunlardandır.
1840-cı il islahatı mülki idarəçilik tətbiq etdi: Şimali Azərbaycan torpaqlarının çoxu mərkəzi Şamaxı olan Kaspi vilayətinə daxil edildi. 1846-cı ildə Şamaxı və Dərbənd quberniyaları, 1849-cu ildə isə Naxçıvan və Ordubad qəzalarını da əhatə edən İrəvan quberniyası yaradıldı. 1859-cu il Şamaxı zəlzələsindən sonra quberniya mərkəzi Bakıya köçürüldü (Bakı quberniyası), 1868-ci ildə isə Yelizavetpol quberniyası təşkil olundu. Bu bölgü 1917-ci ilə qədər qaldı.
- 1801
Kartli-Kaxetiyanın ilhakı
- 1804
Gəncənin hücumla alınması
- 1805
Kürəkçay müqaviləsi
- 1806
Bakı və Quba tutulur
- 1812–1813
Aslandüz və Lənkəran
- 1813
Gülüstan müqaviləsi
- 1826
İkinci müharibə başlayır
- 1828
Türkmənçay müqaviləsi
- 1840
Kaspi vilayəti
- 1846
Şamaxı və Dərbənd quberniyaları
- 1859
Bakı quberniyası
- 1868
Yelizavetpol quberniyası
- 1.1804-cü ildə Gəncənin adı dəyişdirilərək qoyuldu.
- 2.Gülüstan müqaviləsinin imzalandığı il: .
- 3.Türkmənçay müqaviləsinə görə sərhəd çayı boyunca keçdi.
- 4.Türkmənçay müqaviləsi ilə İrəvan və xanlıqları Rusiyaya keçdi.
- 5.1859-cu il zəlzələsindən sonra quberniya mərkəzi Şamaxıdan şəhərinə köçürüldü.
Yadda saxla
- 1804-cü ildə Gəncə hücumla alındı, Cavad xan həlak oldu; bununla birinci Rusiya–İran müharibəsi başladı.
- Gülüstan müqaviləsi (1813) səkkiz xanlığı Rusiyaya verdi və Xəzərdə donanmanı yalnız Rusiyaya saxlatdı.
- Türkmənçay müqaviləsi (1828) İrəvan və Naxçıvanı Rusiyaya verdi, sərhədi Araz boyunca müəyyən etdi.
- Azərbaycan xalqı iki imperiya arasında bölündü: şimal Rusiyaya, cənub Qacarlar İranına düşdü.
- İnzibati bölgü: 1840 Kaspi vilayəti, 1846 Şamaxı quberniyası, 1859 Bakı quberniyası, 1868 Yelizavetpol quberniyası.