XX əsrin əvvəlində dünyada hasil edilən neftin yarıdan çoxu Bakının payına düşürdü. Xəzər sahilindəki bu şəhər necə dünyanın neft paytaxtına çevrildi? Və nə üçün həmin dövrdə Azərbaycanın şimalı Rusiya imperiyasının tərkibində idi? Bu dərsdə hər iki suala cavab tapacaqsan.
İşğal və Azərbaycanın bölünməsi
XIX əsrin əvvəlində Rusiya imperiyası Cənubi Qafqaza doğru irəlilədi. 1804-cü ildə rus qoşunları Gəncə qalasını hücumla aldı; qalanı müdafiə edən Cavad xan həlak oldu. Gəncənin adı dəyişdirilərək Yelizavetpol qoyuldu. 1805-ci ildə Qarabağ və Şəki xanları Kürəkçay müqaviləsi ilə Rusiyanın himayəsini qəbul etdilər.
1804–1813-cü illərin Rusiya–İran müharibəsi Gülüstan müqaviləsi (oktyabr 1813) ilə başa çatdı: Qarabağ, Gəncə, Şəki, Şirvan, Quba, Bakı, Dərbənd və Talış xanlıqları Rusiyaya keçdi. 1826–1828-ci illərin yeni müharibəsindən sonra imzalanan Türkmənçay müqaviləsi (fevral 1828) ilə İrəvan və Naxçıvan xanlıqları da Rusiyaya verildi. Sərhəd Araz çayı boyunca müəyyənləşdi və Azərbaycan xalqı iki yerə bölündü: şimal Rusiya imperiyasının, cənub isə Qacarlar İranının tərkibində qaldı.
Türkmənçay müqaviləsindən sonra İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının ərazisində «Erməni vilayəti» yaradıldı. İran və Osmanlı dövlətindən çoxlu erməni ailəsi Cənubi Qafqaza, o cümlədən Qarabağa köçürüldü və bu, bölgənin etnik tərkibini xeyli dəyişdirdi. Xanlıqlar ləğv edildi, onların yerində Rusiya quberniyaları yaradıldı; 1859-cu il Şamaxı zəlzələsindən sonra quberniya mərkəzi Bakıya köçürüldü.
QuberniyaTərif
Rusiya imperiyasında ən iri inzibati-ərazi vahidi. Onu çar tərəfindən təyin edilən qubernator idarə edirdi. Şimali Azərbaycanda Bakı və Yelizavetpol quberniyaları var idi.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Bakı neft bumu
Abşeronun nefti qədimdən məlum idi və əl ilə qazılmış quyulardan çıxarılırdı. 1840-cı illərdə Bibiheybətdə dünyanın ilk qazma neft quyularından biri qazıldı. 1872-ci ildə iltizam sistemi ləğv olundu: neftli torpaqlar hərracda icarəyə verilməyə başladı. Bu, sahibkarları və sərmayəni Bakıya cəlb etdi və əsl neft bumu başladı.
1879-cu ildə Nobel qardaşlarının şirkəti yaradıldı; 1878-ci ildə Xəzərdə dünyanın ilk neft tankerlərindən biri olan «Zoroastr» işə düşmüşdü. Şəhərin kənarında neft emalı zavodlarının toplandığı «Qara şəhər» salındı. Azərbaycanlı sahibkarlar — Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Musa Nağıyev, Şəmsi Əsədullayev, Murtuza Muxtarov — həm də xeyriyyəçi idilər. Tağıyev 1901-ci ildə Bakıda Rusiya imperiyasında müsəlman qızları üçün ilk dünyəvi məktəblərdən birini açdı.
Maarifçilik və milli oyanış
| Şəxsiyyət | Xidməti |
|---|---|
| Abbasqulu ağa Bakıxanov | Şirvan və Dağıstanın tarixinə dair «Gülüstani-İrəm» əsərini yazıb (1841). |
| Mirzə Fətəli Axundzadə | Azərbaycan dramaturgiyasının banisi; altı komediyanın müəllifi, əlifba islahatı ideyasını irəli sürüb. |
| Həsən bəy Zərdabi | 1875-ci ildə ilk Azərbaycan dilli qəzet olan «Əkinçi»ni nəşr edib. |
| Cəlil Məmmədquluzadə | 1906-cı ildə satirik «Molla Nəsrəddin» jurnalını təsis edib. |
| Üzeyir Hacıbəyli | 1908-ci ildə müsəlman Şərqinin ilk operası olan «Leyli və Məcnun»u yazıb. |
10 mart 1873-cü ildə Bakıda Axundzadənin «Lənkəran xanının vəziri» komediyası tamaşaya qoyuldu — bu gün milli teatrımızın doğum günü sayılır. 22 iyul 1875-ci ildə isə «Əkinçi» qəzetinin ilk nömrəsi çıxdı; bu tarix indi Azərbaycanda Milli Mətbuat Günü kimi qeyd olunur. Maarifçilər xalqı elmə, təhsilə və ana dilində oxumağa çağırırdılar.
- 1804
Gəncənin işğalı, Cavad xanın həlakı
- 1813
Gülüstan müqaviləsi
- 1828
Türkmənçay müqaviləsi
Sərhəd Araz boyunca müəyyənləşir.
- 1840-cı illər
Bibiheybətdə qazma neft quyusu
- 1872
İltizam sisteminin ləğvi
- 1873
Milli teatrın yaranması
- 1875
«Əkinçi» qəzeti
- 1879
Nobel qardaşlarının şirkəti
- 1901
Tağıyevin qızlar məktəbi
- 1908
«Leyli və Məcnun» operası
Yadda saxla
- Gülüstan (1813) və Türkmənçay (1828) müqavilələri ilə Azərbaycan Araz boyunca ikiyə bölündü.
- 1872-ci ildə iltizam sisteminin ləğvi Bakı neft bumuna yol açdı.
- XX əsrin əvvəlində Bakı dünya neftinin yarıdan çoxunu hasil edirdi.
- M. F. Axundzadə milli dramaturgiyanın, H. Zərdabi isə milli mətbuatın («Əkinçi», 1875) banisidir.