Rusiya işğalı, neft bumu və maarifçilik

Gülüstan (1813) və Türkmənçay (1828) müqavilələri ilə Azərbaycanın bölünməsi, XIX əsrdə Bakı neft bumu və Axundzadədən «Əkinçi» qəzetinə qədər milli maarifçilik hərəkatı.

  • 8 və 9-cu siniflər
  • 17 dəq
  • 10 sual
  • 72 dərsdən 32-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Gülüstan və Türkmənçay müqavilələrinin nəticələrini izah etmək
  • Bakı neft bumunun səbəblərini və nəticələrini təsvir etmək
  • Maarifçilik hərəkatının əsas nümayəndələrini və onların xidmətlərini tanımaq

XX əsrin əvvəlində dünyada hasil edilən neftin yarıdan çoxu Bakının payına düşürdü. Xəzər sahilindəki bu şəhər necə dünyanın neft paytaxtına çevrildi? Və nə üçün həmin dövrdə Azərbaycanın şimalı Rusiya imperiyasının tərkibində idi? Bu dərsdə hər iki suala cavab tapacaqsan.

İşğal və Azərbaycanın bölünməsi

XIX əsrin əvvəlində Rusiya imperiyası Cənubi Qafqaza doğru irəlilədi. 1804-cü ildə rus qoşunları Gəncə qalasını hücumla aldı; qalanı müdafiə edən Cavad xan həlak oldu. Gəncənin adı dəyişdirilərək Yelizavetpol qoyuldu. 1805-ci ildə Qarabağ və Şəki xanları Kürəkçay müqaviləsi ilə Rusiyanın himayəsini qəbul etdilər.

1804–1813-cü illərin Rusiya–İran müharibəsi Gülüstan müqaviləsi (oktyabr 1813) ilə başa çatdı: Qarabağ, Gəncə, Şəki, Şirvan, Quba, Bakı, Dərbənd və Talış xanlıqları Rusiyaya keçdi. 1826–1828-ci illərin yeni müharibəsindən sonra imzalanan Türkmənçay müqaviləsi (fevral 1828) ilə İrəvan və Naxçıvan xanlıqları da Rusiyaya verildi. Sərhəd Araz çayı boyunca müəyyənləşdi və Azərbaycan xalqı iki yerə bölündü: şimal Rusiya imperiyasının, cənub isə Qacarlar İranının tərkibində qaldı.

Türkmənçay müqaviləsindən sonra İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının ərazisində «Erməni vilayəti» yaradıldı. İran və Osmanlı dövlətindən çoxlu erməni ailəsi Cənubi Qafqaza, o cümlədən Qarabağa köçürüldü və bu, bölgənin etnik tərkibini xeyli dəyişdirdi. Xanlıqlar ləğv edildi, onların yerində Rusiya quberniyaları yaradıldı; 1859-cu il Şamaxı zəlzələsindən sonra quberniya mərkəzi Bakıya köçürüldü.

QuberniyaTərif

Rusiya imperiyasında ən iri inzibati-ərazi vahidi. Onu çar tərəfindən təyin edilən qubernator idarə edirdi. Şimali Azərbaycanda Bakı və Yelizavetpol quberniyaları var idi.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Bakı neft bumu

Abşeronun nefti qədimdən məlum idi və əl ilə qazılmış quyulardan çıxarılırdı. 1840-cı illərdə Bibiheybətdə dünyanın ilk qazma neft quyularından biri qazıldı. 1872-ci ildə iltizam sistemi ləğv olundu: neftli torpaqlar hərracda icarəyə verilməyə başladı. Bu, sahibkarları və sərmayəni Bakıya cəlb etdi və əsl neft bumu başladı.

1879-cu ildə Nobel qardaşlarının şirkəti yaradıldı; 1878-ci ildə Xəzərdə dünyanın ilk neft tankerlərindən biri olan «Zoroastr» işə düşmüşdü. Şəhərin kənarında neft emalı zavodlarının toplandığı «Qara şəhər» salındı. Azərbaycanlı sahibkarlar — Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Musa Nağıyev, Şəmsi Əsədullayev, Murtuza Muxtarov — həm də xeyriyyəçi idilər. Tağıyev 1901-ci ildə Bakıda Rusiya imperiyasında müsəlman qızları üçün ilk dünyəvi məktəblərdən birini açdı.

Maarifçilik və milli oyanış

ŞəxsiyyətXidməti
Abbasqulu ağa BakıxanovŞirvan və Dağıstanın tarixinə dair «Gülüstani-İrəm» əsərini yazıb (1841).
Mirzə Fətəli AxundzadəAzərbaycan dramaturgiyasının banisi; altı komediyanın müəllifi, əlifba islahatı ideyasını irəli sürüb.
Həsən bəy Zərdabi1875-ci ildə ilk Azərbaycan dilli qəzet olan «Əkinçi»ni nəşr edib.
Cəlil Məmmədquluzadə1906-cı ildə satirik «Molla Nəsrəddin» jurnalını təsis edib.
Üzeyir Hacıbəyli1908-ci ildə müsəlman Şərqinin ilk operası olan «Leyli və Məcnun»u yazıb.
XIX əsr – XX əsrin əvvəllərində maarifçilik və milli mədəniyyət.

10 mart 1873-cü ildə Bakıda Axundzadənin «Lənkəran xanının vəziri» komediyası tamaşaya qoyuldu — bu gün milli teatrımızın doğum günü sayılır. 22 iyul 1875-ci ildə isə «Əkinçi» qəzetinin ilk nömrəsi çıxdı; bu tarix indi Azərbaycanda Milli Mətbuat Günü kimi qeyd olunur. Maarifçilər xalqı elmə, təhsilə və ana dilində oxumağa çağırırdılar.

  1. 1804

    Gəncənin işğalı, Cavad xanın həlakı

  2. 1813

    Gülüstan müqaviləsi

  3. 1828

    Türkmənçay müqaviləsi

    Sərhəd Araz boyunca müəyyənləşir.

  4. 1840-cı illər

    Bibiheybətdə qazma neft quyusu

  5. 1872

    İltizam sisteminin ləğvi

  6. 1873

    Milli teatrın yaranması

  7. 1875

    «Əkinçi» qəzeti

  8. 1879

    Nobel qardaşlarının şirkəti

  9. 1901

    Tağıyevin qızlar məktəbi

  10. 1908

    «Leyli və Məcnun» operası

1 / 5

Yadda saxla

  • Gülüstan (1813) və Türkmənçay (1828) müqavilələri ilə Azərbaycan Araz boyunca ikiyə bölündü.
  • 1872-ci ildə iltizam sisteminin ləğvi Bakı neft bumuna yol açdı.
  • XX əsrin əvvəlində Bakı dünya neftinin yarıdan çoxunu hasil edirdi.
  • M. F. Axundzadə milli dramaturgiyanın, H. Zərdabi isə milli mətbuatın («Əkinçi», 1875) banisidir.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 10

Sual 1 / 10. Hansı müqavilə ilə İrəvan və Naxçıvan xanlıqları Rusiyaya keçdi?