1741-ci il, Nadir şahın Dərbənd yaxınlığındakı düşərgəsi. Şahın əmri ilə boynuna kəndir salınmış bir şəkili edama aparılır. Lakin o, qorxmadan şaha deyir ki, Şəki hakimi məlik Nəcəf şahın vergilərini özbaşına artırır və xalqı şahdan narazı salır. Nadir onu bağışlayır, hətta səlahiyyətlərini artırır, amma əyanlarına bu adamın hələ «bir iş törədəcəyini» deyir. Şah yanılmamışdı: iki il sonra Hacı Çələbi Azərbaycanda ilk müstəqil xanlığın əsasını qoydu.
Şəki üsyanı və ilk müstəqil xanlıq
Nadir şahın fasiləsiz müharibələri və yerli hakimlərin özbaşınalığı xalqı taqətdən salmışdı (bax: «Əfşarlar imperiyası: Nadir şahın siyasəti və imperiyanın süqutu»). 1741-ci ildə şəkililər məlik Nəcəfdən şikayət etdilər və Nadir əhalini sakitləşdirmək üçün Şəkidə böyük nüfuzu olan Hacı Çələbini mahal üzrə vəkil təyin etdi. Məlik Nəcəf ilə mübarizə davam etdi; Hacı Çələbi şahın yanına ikinci dəfə çağırıldıqda bu dəfə edamdan qurtulmayacağını anladı və getmədi. 1743-cü ildə o, tərəfdarlarını toplayıb məlik Nəcəfi öldürdü, özünü xan elan etdi və Şəkidə hakimiyyəti ələ aldı.
Bu zaman Dərbənddə, Carda, Qarabağda, İrəvanda və cənubda da çıxışlar gedirdi, Nadir qoşununu parçalaya bilmirdi. Hacı Çələbi şahın yürüşünü gözləyərək Şəki əhalisini ərzaq və sursat toplanmış «Gələsən-görəsən» qalasına köçürdü. Şəkililər uzun müddət müqavimət göstərdi; yalnız 1746-cı ildə, qalada ərzaq qıtlığı başlayanda Hacı Çələbi Nadirin hakimiyyətini tanıdığını bildirdi, şah da güzəştə gedib onu yenidən vəkil təyin etdi. 1747-ci ildə Nadirin öldürülməsi ilə Şəki tam müstəqil oldu — Azərbaycanda ilk müstəqil xanlıq yarandı. Rus tarixçisi P. Butkov Hacı Çələbini xalqın içindən çıxmış və hakimiyyətə xalqın köməyi ilə gəlmiş şəxs kimi qiymətləndirirdi.
VəkilTərif
Nadir şahın dövründə mahalın işlərinə baxan, əhalinin mənafeyini təmsil edən nüfuzlu şəxs.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Hacı Çələbi xanın birləşdirmə siyasəti
Nadirin ölümündən sonra Hacı Çələbi xanlığın müstəqilliyini möhkəmləndirdi və Azərbaycan torpaqlarını vahid dövlətdə birləşdirmək siyasətinə başladı. İlk addım qonşu Qəbələ, Qutqaşın və Ərəş sultanlıqlarının xanlığa birləşdirilməsi oldu. Sonra o, Təbrizə yürüş etdi, lakin uğursuz oldu. 1748-ci ildə Şamaxı xanı ilə birləşib Qarabağa yürüş etdi və Qarabağ xanlığının ilk mərkəzi olan Bayat qalasını mühasirəyə aldı. Tarixdə «Bayat savaşı» adlanan bu yürüş də uğursuz oldu və əksinə, Qarabağ xanlığının nüfuzunu artırdı (bax: «Qarabağ xanlığı: Pənahəli xan və İbrahimxəlil xan»).
Kartli-Kaxetiya ilə mübarizə və «Qızılqaya xəyanəti»
Vahid Azərbaycan dövlətinin olmamasından istifadə edən gürcü çarı II İrakli Azərbaycanın qərb torpaqlarını tutmaq üçün tez-tez yürüşlər edirdi, onun yolunda əsas maneə isə Şəki xanlığı idi. XVIII əsr gürcü xronikasına görə, 1751-ci ildə çarlar Teymuraz və İrakli Hacı Çələbini məğlub etmək üçün Cara yürüş etdilər, lakin qoşunlarının çoxluğuna baxmayaraq ağır məğlubiyyətə uğradılar. Şəki ilə təkbaşına bacarmayacağını anlayan İrakli «parçala, hökm sür» yolunu seçdi: əvvəlcə Qarabağ xanı Pənahəli xanla ittifaq bağladı, sonra bu ittifaqa Gəncə, Qaradağ, İrəvan və Naxçıvan xanları da qoşuldu.
1752-ci ildə müttəfiqlər Gəncə yaxınlığında Qızılqaya adlanan yerdə məşvərətə toplaşdılar. Lakin gürcü çarı müttəfiqlərinə xəyanət edərək danışıqlara gəlmiş Azərbaycan xanlarını mühasirəyə alıb əsir götürdü. Bu hadisə tarixdə «Qızılqaya xəyanəti» adlanır. Xəbəri eşidən Hacı Çələbi xan — ona qarşı ittifaq bağlamış xanları xilas etmək üçün — gürcü qoşununa hücum etdi; onun başçılıq etdiyi süvarilər düşməni ağır məğlubiyyətə uğratdı, xanlar azad edildi. Bu qələbədən sonra Hacı Çələbi Qazax, Şəmşəddil və Borçalı mahallarını azad edib xanlığına qatdı, həmin il gürcü çarının Car-Balakənə yürüşünü də dəf edib bu bölgəni himayəsinə aldı. 1755-ci ildə Şirvana yürüşü isə Quba xanı Hüseynəli xanın Şamaxıya köməyi üzündən uğursuz oldu.
Hacı Çələbinin dövründə Şəki xanlığı Azərbaycanda ən güclü siyasi qurum idi və şimal-qərb torpaqlarının gürcü çarları tərəfindən işğalının qarşısını aldı. Hacı Çələbi Osmanlı dövləti ilə diplomatik əlaqə saxlamış ilk Azərbaycan xanlarındandır; o, Şəkidə məscid, mədrəsə və başqa ictimai binalar tikdirdi, vergi sistemini nizama saldı. Lakin xanlar arasındakı çəkişmələr, xarici müdaxilə və iqtisadi zəiflik onun birləşdirmə planlarını da gerçəkləşməyə qoymadı.
Hacı Çələbidən sonra: zəifləmə dövrü
Hacı Çələbidən sonra hakimiyyətə oğlu Ağakişi xan gəldi, lakin sui-qəsd nəticəsində öldürüldü və xanlıqda hakimiyyət uğrunda mübarizə başladı. Əvvəlcə Hacı Çələbinin nəvəsi Hüseyn xan hakimiyyətə gəldi; ona yerli əhali və Quba xanı Fətəli xan kömək etmişdi. Şeirlərini «Müştaq» təxəllüsü ilə yazan Hüseyn xan bir müddət Fətəli xanla müttəfiq oldu: 1767-ci ildə onlar Şamaxı xanlığını bölüşdürdülər, lakin 1768-ci ildə Fətəli xan Hüseyn xanı məğlub edib Şamaxının o biri hissəsini də Qubaya qatdı (bax: «Quba xanlığı: Fətəli xanın birləşdirmə siyasəti»). XVIII əsrin 80-ci illərində hakimiyyətə gələn Məhəmmədhəsən xanın dövründə xüsusi «Qanunnamə» qəbul edildi: vergilər, feodal münasibətləri, təbəqələrin hüquq və vəzifələri nizama salındı. XVIII əsrin sonunda hakimiyyətə Səlim xan gəldi.
Hakimiyyət uğrunda çəkişmələr və qonşu xanlıqlarla mübarizə Şəki xanlığını zəiflətdi. Buna baxmayaraq, Şəki öz təsir dairəsini saxlayırdı: Qəbələ və Qutqaşın sultanlıqları bilavasitə ona tabe idi, Ərəş sultanlığı 1795-ci ildə ləğv edilib mahal kimi Şəkiyə qatıldı. 1805-ci ildə Şəki xanlığı Rusiyanın himayəsini qəbul etməyə məcbur oldu, 1819-cu ildə isə ləğv edildi. Xanlığın ən məşhur abidəsi Şəki xan sarayıdır (şəbəkə pəncərələri ilə); onun tikilmə tarixi mübahisəlidir: ənənəvi olaraq 1762-ci il və Hüseyn xan göstərilir, bir sıra tədqiqatçılar isə sarayı XVIII əsrin sonuna, Məhəmmədhəsən xanın dövrünə aid edir (bax: «Xanlıqlar dövründə mədəniyyət»).
- 1741
Hacı Çələbi Şəkidə vəkil təyin olunur
- 1743
Hacı Çələbinin üsyanı və Şəki xanlığı
Məlik Nəcəf öldürüldü, Hacı Çələbi özünü xan elan etdi.
- 1746
Gələsən-görəsən qalasında aclıq; Hacı Çələbi Nadiri tanıyır
- 1747
Nadirin ölümü; Şəki tam müstəqil olur
- 1748
Bayat savaşı: Şəki və Şamaxı qoşunları Bayat qalasını ala bilmir
- 1751
Teymuraz və İraklinin Cara yürüşü məğlubiyyətlə bitir
- 1752
«Qızılqaya xəyanəti»; Hacı Çələbi xanları azad edir
Qazax, Şəmşəddil və Borçalı Şəkiyə qatıldı.
- 1755
Hacı Çələbinin Şirvana uğursuz yürüşü
- 1767
Hüseyn xan və Fətəli xan Şamaxını bölüşdürür
- 1768
Fətəli xan Hüseyn xanı məğlub edir
- 1780-ci illər
Məhəmmədhəsən xanın «Qanunnaməsi»
- 1795
Ərəş sultanlığı ləğv edilib Şəkiyə qatılır
- 1819
Şəki xanlığı ləğv edilir
| Xan | İllər | Əsas hadisələr |
|---|---|---|
| Hacı Çələbi xan | 1743–1755 | Üsyan, ilk müstəqil xanlıq; sultanlıqlar birləşdirildi; Bayat (1748), Qızılqaya (1752) |
| Ağakişi xan | 1755–1759 | Sui-qəsdlə öldürüldü; hakimiyyət uğrunda mübarizə başladı |
| Hüseyn xan (Müştaq) | 1759–1780 | Fətəli xanla Şamaxının bölüşdürülməsi (1767), məğlubiyyət (1768) |
| Məhəmmədhəsən xan | 1783–1795, 1797–1805 | «Qanunnamə»: vergilər və təbəqələrin hüquqları nizama salındı |
| Səlim xan | 1795–1797, 1805–1806 | Xanlığın son müstəqil hökmdarlarından; 1805-də Rusiyanın himayəsi |
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Məlik Nəcəfin özbaşınalığı, vergilərin artırılması | 1743-cü il Şəki üsyanı, Hacı Çələbinin xan elan olunması |
| 1751-ci ildə Carda gürcü çarlarının məğlubiyyəti | II İrakli xanları Şəkiyə qarşı ittifaqa topladı |
| Qızılqayada Hacı Çələbinin qələbəsi (1752) | Qazax, Şəmşəddil, Borçalı azad edildi; Car-Balakən Şəkinin himayəsinə keçdi |
| Quba xanının Şamaxıya köməyi (1755) | Hacı Çələbinin Şirvan yürüşü uğursuz oldu |
| Hakimiyyət uğrunda çəkişmələr, qonşularla müharibələr | XVIII əsrin sonunda xanlıq zəiflədi |
| Əlamət | Hacı Çələbi (Şəki) | Fətəli xan (Quba) |
|---|---|---|
| Hakimiyyətə gəlişi | Nadirə qarşı üsyanla (1743) | Atası Hüseynəli xandan irsən (1758) |
| Əsas xarici rəqib | Kartli-Kaxetiya (II İrakli) | Dağıstan hakimləri (Əmir Həmzə) |
| Böyük dövlətlərlə əlaqə | Osmanlı dövləti ilə diplomatik əlaqə | Rusiyadan kömək istədi (1774–1775) |
| Oxşar cəhət | Birləşdirmə siyasəti | Birləşdirmə siyasəti |
İnteraktiv
Mənbə: Qızılqaya hadisəsi
Gürcü çarları Şəki xanına qarşı birlikdə vuruşmaq üçün qonşu xanları Gəncə yaxınlığındakı qayalıq bir yerə məşvərətə çağırdılar. Xanlar onlara etibar edib az adamla gəldilər. Lakin danışıqlar zamanı gürcü qoşunu onların çadırlarını mühasirəyə aldı və xanları əsir götürdü.
Bu xəbər Şəkiyə çatanda xan dərhal süvarilərini topladı və sürətlə Gəncə tərəfə yollandı. Gecə-gündüz yol gedən süvarilər gürcü düşərgəsinə qəfil hücum etdilər. Gürcü qoşunu ağır məğlubiyyətə uğrayıb qaçdı, əsir xanlar isə azad olunaraq öz məmləkətlərinə qayıtdılar.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə hansı hadisədən bəhs olunur? Onun ilini və xanları xilas edən Şəki xanının adını yazın.
2) Gürcü çarlarının xanları Şəkiyə qarşı ittifaqa toplamasının bir siyasi və bir hərbi səbəbini izah edin.
3) Bu hadisənin mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Siyasi: Şəki xanlığı II İraklinin Azərbaycanın qərb torpaqlarını tutmaq planlarının əsas maneəsi idi. Hərbi: 1751-ci ildə Carda məğlub olan çarlar Şəkini təkbaşına yenə bilməyəcəklərini anlamışdılar. Bal: hər ikisi — 1; biri — ½.
3) Hacı Çələbi Qazax, Şəmşəddil və Borçalını azad edib xanlığına qatdı; Car-Balakəni himayəsinə aldı; Şəki Azərbaycanın ən güclü siyasi qurumuna çevrildi, gürcü işğalının qarşısı alındı. Bal: iki nəticə — 1; biri — ½; xanların azad edilməsi mətndə var, bal vermir.
DİM tipli tapşırıqlar
DİM tapşırığı: xronologiya
Məsələ
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. «Qızılqaya xəyanəti»
2. Hacı Çələbinin Nadirin hakimiyyətini tanıması
3. Bayat savaşı
4. Hacı Çələbinin vəkil təyin olunması
5. Şirvana yürüş
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: Nadirdən sonrakıları düz: 3 (1748), 1 (1752), 5 (1755).
Addım 3: Yoxla: Bayat (40-cı illərin sonu) Qızılqayadan (50-ci illərin əvvəli) əvvəldir.
Cavab: 4, 2, 3, 1, 5.
DİM tapşırığı: səbəb və nəticənin uyğunlaşdırılması
Məsələ
Səbəbi nəticə ilə uyğunlaşdırın:
1. Carda gürcü çarlarının məğlubiyyəti (1751)
2. Qızılqayada Hacı Çələbinin qələbəsi (1752)
3. Quba xanının Şamaxıya köməyi (1755)
a. Hacı Çələbinin Şirvan yürüşü uğursuz oldu
b. Qazax, Şəmşəddil və Borçalı Şəkiyə qatıldı
c. II İrakli Şəkiyə qarşı xanların ittifaqını yaratdı
d. Şamaxı xanlığı bölüşdürüldü
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: «d» artıqdır: Şamaxı 1767-də, Hüseyn xanın dövründə bölüşdürülüb.
Cavab: 1-c, 2-b, 3-a.
Növbəti dərs — «Qarabağ xanlığı: Pənahəli xan və İbrahimxəlil xan»: Hacı Çələbinin uğursuz Bayat yürüşü məhz orada Qarabağ xanlığının tarixində dönüş nöqtəsi kimi görünəcək.
Yadda saxla
- 1743-cü ildə Hacı Çələbi məlik Nəcəfi öldürüb özünü xan elan etdi; Şəki Azərbaycanda ilk müstəqil xanlıq oldu.
- Hacı Çələbi Qəbələ, Qutqaşın və Ərəş sultanlıqlarını birləşdirdi, lakin Təbriz yürüşü və 1748-ci il Bayat savaşı uğursuz oldu.
- 1752-ci ildə «Qızılqaya xəyanəti»ndə II İraklinin əsir aldığı xanları Hacı Çələbi azad etdi, sonra Qazax, Şəmşəddil, Borçalını xanlığına qatdı.
- Hacı Çələbidən sonra çəkişmələr başladı: Hüseyn xan (Müştaq) 1767-də Şamaxını Fətəli xanla bölüşdürdü, Məhəmmədhəsən xan «Qanunnamə» qəbul etdi, sonra Səlim xan hakimiyyətə gəldi.
- Daxili çəkişmələr və qonşularla müharibələr xanlığı zəiflətdi; 1805-də Şəki Rusiyanın himayəsini qəbul etdi, 1819-da ləğv edildi.