1920-ci ilin yazında Təbrizin küçələrində «Təcəddüd» qəzetinin yeni sayını əldən-ələ ötürürdülər. Qəzet yazırdı ki, Tehran hökuməti ölkənin taleyini əcnəbilərə tapşırıb, Məşrutənin qanunlarını isə unudub. Bir neçə gün sonra şəhərdə idarə Azərbaycan Demokrat Firqəsinin əlinə keçdi, vilayət isə «Azadıstan» — «azadlıq ölkəsi» adlandırıldı. Bu hərəkatın başında kim dururdu və o, nə üçün cəmi beş ay yaşadı?
Müharibədən sonra Cənubi Azərbaycan: narazılığın səbəbləri
Birinci dünya müharibəsi illərində İran rəsmən bitərəf olsa da, Cənubi Azərbaycan rus və Osmanlı qoşunlarının döyüş meydanına çevrilmişdi («Cənubi Azərbaycan XX əsrin əvvəllərində: Məşrutə inqilabı və Birinci dünya müharibəsi» dərsinə bax). 1917-ci ildən sonra rus qoşunları ölkədən çıxdı, 1918-ci ildə Təbrizə Osmanlı qoşunları daxil oldu, Mudros barışığından sonra isə onlar da geri çəkildi. Bölgədə İngiltərənin təsiri sürətlə artdı.
Müharibə təsərrüfatı dağıtmışdı: ticarət pozulmuş, qiymətlər qalxmış, 1917–1918-ci illərdə aclıq minlərlə insanın həyatına son qoymuşdu. Əhməd şah Qacarın Tehran hökuməti zəif idi, vilayətə göndərilən məmurlar özbaşınalıq edir, Məşrutənin vəd etdiyi qaydalara əməl olunmurdu. Ən böyük narazılığı 1919-cu il 9 avqust İngiltərə–İran müqaviləsi doğurdu: baş nazir Vüsuqüddövlənin hökuməti İran ordusuna və maliyyəsinə ingilis müşavirləri gətirməyə, ingilis borcu almağa razılaşdı. Bu, İranı faktiki olaraq İngiltərədən asılı vəziyyətə salırdı; buna görə müqavilə ölkədə geniş etiraz doğurdu və İran məclisi onu təsdiq etmədi.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Şeyx Məhəmməd Xiyabani və Azərbaycan Demokrat Firqəsi
Narazılığı Şeyx Məhəmməd Xiyabani təşkilatlandırdı. O, Məşrutə inqilabının fəal iştirakçısı, İran məclisinin (II çağırış) Təbrizdən seçilmiş deputatı idi. 1917-ci ildə Təbrizdə İran Demokrat Partiyasının Azərbaycan təşkilatı bərpa edildi və tezliklə Azərbaycan Demokrat Firqəsi adlandı. Firqənin mətbu orqanı «Təcəddüd» («Yenilik») qəzeti oldu. Firqə Məşrutə qaydalarının həyata keçirilməsini, vilayətdə xalqın etimad etdiyi idarəni, əcnəbi təsirinə son qoyulmasını tələb edirdi və 1919-cu il müqaviləsinə qəti etiraz etdi.
1920-ci il üsyanı və Milli hökumət
1920-ci il aprelin 7-də Xiyabaninin başçılığı ilə Təbrizdə üsyan başladı. Demokratlar şəhərdə idarəni ələ aldılar, hərəkat Azərbaycanın başqa şəhərlərinə də yayıldı. Vilayət «Azadıstan» adlandırıldı; tarixçilər bu adın seçilməsini Tehranın siyasətinə etiraz və azadlıq ideyasının ifadəsi kimi izah edirlər, lakin onun səbəbləri barədə fikirlər eyni deyil. 1920-ci ilin iyununda Xiyabaninin rəhbərliyi ilə Milli hökumət yaradıldı.
Xiyabani İrandan ayrılmağı tələb etmirdi: o, bütün İranda demokratik qaydaların qurulmasını Azərbaycandan başlamaq istəyirdi. Milli hökumət vilayətin idarəsini öz əlinə aldı, asayişi qorumaq üçün milli dəstələr yaratdı, məmurların özbaşınalığına qarşı çıxdı, maarif, səhiyyə və təsərrüfat sahəsində tədbirlər planlaşdırdı. Xiyabani həm İngiltərənin, həm də Sovet Rusiyasının təsirindən uzaq durmağa çalışırdı.
Eyni vaxtda İranın şimalında başqa bir hərəkat da var idi: Gilanda Mirzə Kuçik xanın başçılıq etdiyi cəngəlilər hərəkatı. Sovet qoşunlarının Ənzəliyə çıxarılmasından sonra 1920-ci ilin iyununda Rəştdə Gilan Sovet Respublikası elan olundu. Xiyabanidən fərqli olaraq bu hərəkat Sovet Rusiyasının dəstəyinə arxalanırdı; 1921-ci ildə o da yatırıldı.
Hərəkatın süqutu və əhəmiyyəti
Tehran hökuməti Mehdiqulu xan Müxbirüssəltənəni Azərbaycana vali təyin etdi. O, Təbrizə gəldikdən sonra kazak dəstələrinin köməyi ilə demokratlara hücum etdi. 1920-ci ilin sentyabrında Milli hökumət devrildi, Şeyx Məhəmməd Xiyabani öldürüldü, hərəkatın iştirakçıları təqib olundu.
Məğlubiyyətin səbəbləri arasında tarixçilər bunları göstərirlər: hərəkat əsasən şəhərlərlə məhdudlaşdı və kəndliləri geniş cəlb edə bilmədi, güclü silahlı qüvvəsi yox idi, İranın başqa vilayətləri onu dəstəkləmədi, rəhbərlikdə fikir ayrılıqları vardı. Buna baxmayaraq, Xiyabani hərəkatı Cənubi Azərbaycanda milli-demokratik mübarizənin mühüm mərhələsi oldu və sonrakı hərəkatlar üçün nümunəyə çevrildi. 1921-ci il 21 fevralda Rza xanın dövlət çevrilişi ilə İranda yeni dövr başladı («Cənubi Azərbaycan XX əsrin 20–40-cı illərində: Rza şah, Pişəvəri və Milli hökumət» dərsinə bax).
- 1917
Təbrizdə Demokrat Firqəsinin Azərbaycan təşkilatı bərpa olunur
Başçısı Şeyx Məhəmməd Xiyabani; qəzeti «Təcəddüd».
- 1918
Osmanlı qoşunları Təbrizə daxil olur
- 30 oktyabr 1918
Mudros barışığı; Osmanlı qoşunları geri çəkilir
- 9 avqust 1919
İngiltərə–İran müqaviləsi
- 7 aprel 1920
Xiyabaninin başçılığı ilə Təbriz üsyanı
- İyun 1920
Təbrizdə Milli hökumət yaradılır
- İyun 1920
Rəştdə Gilan Sovet Respublikası elan olunur
- Sentyabr 1920
Milli hökumət devrilir; Xiyabani öldürülür
- 21 fevral 1921
Rza xanın dövlət çevrilişi
- 1921
Gilan hərəkatı yatırılır
İnteraktiv
| Şəxs | Kim idi | Tarix |
|---|---|---|
| Şeyx Məhəmməd Xiyabani | Azərbaycan Demokrat Firqəsinin rəhbəri, Milli hökumətin başçısı | 1917–1920 |
| Əhməd şah Qacar | İran şahı | 1909–1925 |
| Vüsuqüddövlə | 1919-cu il müqaviləsini imzalayan hökumətin başçısı | 1919 |
| Müxbirüssəltənə | hərəkatı yatıran Azərbaycan valisi | 1920 |
| Mirzə Kuçik xan | Gilan hərəkatının rəhbəri | 1920–1921 |
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Müharibə dağıntısı, aclıq, bahalıq | kütləvi narazılıq |
| 1919-cu il İngiltərə–İran müqaviləsi | Demokrat Firqəsinin etirazı; 7 aprel 1920 üsyanı |
| Üsyanın qələbəsi | «Azadıstan»; iyunda Milli hökumət |
| Tehranın valisi və kazak dəstələri | sentyabr 1920: hökumət devrilir, Xiyabani öldürülür |
| Kəndlilərin cəlb edilməməsi, silahlı qüvvənin zəifliyi, başqa vilayətlərin dəstəyinin olmaması | hərəkatın məğlubiyyəti |
| Əlamət | Təbriz üsyanı (1908–1909) | Xiyabani hərəkatı (1920) | Gilan hərəkatı (1920–1921) |
|---|---|---|---|
| Rəhbər | Səttar xan, Bağır xan | Şeyx Məhəmməd Xiyabani | Mirzə Kuçik xan |
| Mərkəz | Təbriz | Təbriz | Rəşt |
| Əsas məqsəd | Məşrutəni Məhəmmədəli şahdan qorumaq | Məşrutə qaydaları, xalqın etimad etdiyi idarə, 1919 müqaviləsinə etiraz | Tehran hökumətinə və ingilislərə qarşı mübarizə; Sovet respublikası |
| Xarici qüvvə | rus qoşunları Təbrizə daxil oldu (1909) | xarici dəstəyə arxalanmadı | Sovet Rusiyasının dəstəyi |
Biz İrandan ayrılmaq istəmirik. Biz istəyirik ki, xalqın qanla qazandığı Məşrutə qanunları kağız üzərində qalmasın, xalqın seçdiyi məclis toplansın və vilayəti xalqın etimad etdiyi adamlar idarə etsin.
Tehranda oturanlar ölkənin ordusunu və xəzinəsini əcnəbi müşavirlərə tapşıran müqavilə imzaladılar. Azərbaycan buna razı ola bilməz. Bizim hərəkatımız azadlıq hərəkatıdır; ona görə də bu ölkəni Azadıstan adlandırırıq. Azadlıq Təbrizdən başlayıb bütün İrana yayılmalıdır.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1. Mətnin müəllifini, hərəkatın mərkəzini və ilini müəyyən edin.
2. Mətndə adı çəkilməyən müqaviləni adlandırın və hərəkatın bir siyasi, bir sosial-iqtisadi səbəbini izah edin.
3. Mətndə deyilməyən iki nəticə göstərin.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2. Müqavilə — 1919-cu il 9 avqust İngiltərə–İran müqaviləsi. Siyasi: Tehran hökuməti zəif idi və Məşrutə qaydalarına əməl etmirdi, müqavilə ölkəni İngiltərədən asılı edirdi. Sosial-iqtisadi: müharibə dağıntısı, 1917–1918 aclığı, bahalıq. Bal: müqavilə + iki səbəb — 1; müqavilə + bir səbəb və ya yalnız iki səbəb — ½.
3. Məsələn: a) iyunda Milli hökumət yaradıldı; b) Tehranın valisi Müxbirüssəltənə kazak dəstələri ilə hərəkatı yatırdı, sentyabrda Xiyabani öldürüldü; c) hərəkat Cənubi Azərbaycanda sonrakı milli hərəkatlar üçün nümunə oldu. Bal: iki əsaslı nəticə — 1; bir — ½; mətnin təkrarı — 0.
1. «X ilə oxşar, Y ilə fərqli»
Məsələ
Xiyabani hərəkatını 1908–1909-cu illər Təbriz üsyanı ilə oxşar (1), Gilan hərəkatından fərqli (2) edən cəhətlər:
A) 1 — mərkəzi Təbriz idi; 2 — Sovet Rusiyasının dəstəyinə arxalanmırdı
B) 1 — Məhəmmədəli şaha qarşı yönəlmişdi; 2 — 1920-ci ildə baş vermişdi
C) 1 — Səttar xan başçılıq edirdi; 2 — Təbrizdə baş vermişdi
D) 1 — Sovet respublikası elan etmişdi; 2 — mərkəzi Rəşt idi
E) 1 — 1919-cu il müqaviləsinə qarşı çıxmışdı; 2 — Mirzə Kuçik xan başçılıq edirdi
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) A-nı yoxla: hər iki Təbriz hərəkatının mərkəzi Təbriz idi; Gilan hərəkatı Sovet dəstəyinə arxalanırdı, Xiyabani isə yox.
Cavab: A.
2. Xronologiya
Məsələ
1. Xiyabani hökumətinin süqutu
2. İngiltərə–İran müqaviləsi
3. Rza xanın dövlət çevrilişi
4. Təbrizdə 7 aprel üsyanı
A) 2, 1, 4, 3 B) 4, 2, 1, 3 C) 2, 4, 1, 3 D) 2, 4, 3, 1 E) 4, 1, 2, 3
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Müqavilə üsyanın səbəbidir, birincidir → B və E atılır.
3) Üsyan süqutdan əvvəldir → A atılır; çevriliş 1921-dədir, sonuncudur → D atılır.
Cavab: C (2, 4, 1, 3).
3. «Aid deyil»
Məsələ
Xiyabani hərəkatının məğlubiyyətinin səbəblərinə aid deyil:
A) hərəkatın əsasən şəhərlərlə məhdudlaşması
B) güclü silahlı qüvvənin olmaması
C) İranın başqa vilayətlərinin dəstəyinin olmaması
D) Tehran hökumətinin kazak dəstələrindən istifadə etməsi
E) 1919-cu il müqaviləsinin İran məclisi tərəfindən təsdiqlənməsi
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) E faktiki olaraq səhvdir: İran məclisi müqaviləni təsdiq etmədi.
Cavab: E.
Yadda saxla
- Müharibə dağıntısı, 1917–1918 aclığı, zəif Tehran hökuməti və 1919-cu il 9 avqust İngiltərə–İran müqaviləsi Cənubi Azərbaycanda narazılığı artırdı.
- Azərbaycan Demokrat Firqəsinə Şeyx Məhəmməd Xiyabani başçılıq edirdi; mətbu orqanı «Təcəddüd» qəzeti idi.
- 7 aprel 1920-də Təbrizdə üsyan başladı, vilayət «Azadıstan» adlandırıldı, iyunda Milli hökumət yarandı; Xiyabani İrandan ayrılmağı deyil, Məşrutə qaydalarını tələb edirdi.
- 1920-ci ilin sentyabrında vali Müxbirüssəltənə kazak dəstələri ilə hərəkatı yatırdı, Xiyabani öldürüldü; Gilan hərəkatından fərqli olaraq Xiyabani Sovet dəstəyinə arxalanmırdı.