Bir ilin içində Təbriz iki fərqli idarə üsulu gördü. 1945-ci ilin dekabrında şəhərin öz parlamenti və öz hökuməti var idi, Azərbaycan dili dövlət dili elan edilir, məktəbə qayıdırdı; 1946-cı ilin dekabrında isə Tehranın ordusu şəhərə daxil oldu və bu qurumların çoxu bir neçə gündə dağıldı. Bu qısa, lakin ağır sınaq nə üçün başladı, nələr etdi və nə üçün baş tutmadı? Əvvəlki illər üçün «Cənubi Azərbaycan 1917–1920-ci illərdə: Şeyx Məhəmməd Xiyabani» dərsinə bax.
Rza şah və paniranizm
1921-ci ilin fevralında kazak briqadasının komandiri Rza xan Tehranda dövlət çevrilişi etdi və tezliklə ölkənin əsl hakiminə çevrildi. 1925-ci ildə Məclis Qacarlar sülaləsini taxtdan saldı, Rza xan Rza şah Pəhləvi adı ilə şah elan edildi və Pəhləvilər sülaləsi hakimiyyətə gəldi. O, parçalanmış, zəif ölkəni güclü mərkəzləşdirilmiş dövlətə çevirmək istəyirdi: ordu və idarəetmə aparatı möhkəmləndirildi. Lakin bu mərkəzləşmə çoxmillətli ölkədə yalnız bir xalqın — farsların — dilinə və mədəniyyətinə söykənirdi.
PaniranizmTərif
Çoxmillətli İran əhalisini vahid «İran milləti»nə çevirmək, bunun üçün fars dilini və fars mədəniyyətini hakim etmək, qeyri-fars xalqların dilini və mədəniyyətini sıxışdırmaq siyasəti.
Azərbaycanlılar İranın ən böyük qeyri-fars xalqı idi və əsasən Cənubi Azərbaycanda yaşayırdılar. 1920-ci il hərəkatının yatırılmasından sonra təzyiq daha da artdı: məktəblərdə, idarələrdə, mətbuatda və teatrda Azərbaycan dili qadağan edildi, ana dilində dərs verənlər cəzalandırıldı, yer adları dəyişdirildi, bəzi hallarda rəsmi sənədlərdə «Azərbaycan» adının işlənməsinə məhdudiyyət qoyuldu.
Paniranizm xalqı öz dilindən və tarixindən ayırmağa yönəlmiş assimilyasiya siyasəti idi. Bu siyasət narazılığı aradan qaldırmadı, yalnız gizlətdi: təzyiq zəifləyən kimi o yenidən üzə çıxdı.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Müharibə və milli hərəkatın başlanması
1941-ci ildə Almaniya SSRİ-yə hücum edəndən sonra İranın mövqeyi həlledici oldu: Müttəfiqlər onun ərazisindən Sovet İttifaqına yardım yolu kimi istifadə etmək, Almaniyanın təsirinin qarşısını almaq istəyirdi. 25 avqust 1941-ci ildə İngiltərə və Sovet qoşunları İrana daxil oldu: Sovet qoşunları şimalı (Cənubi Azərbaycan da daxil), ingilislər cənubu tutdu. Sovet tərəfi 1921-ci il fevralın 26-da Sovet Rusiyası ilə İran arasında bağlanmış müqaviləyə istinad edirdi. 16 sentyabr 1941-ci ildə Rza şah oğlu Məhəmməd Rza xeyrinə taxtdan əl çəkdi və ölkədən getdi.
1942-ci ildə İngiltərə, SSRİ və İran arasında ittifaq müqaviləsi qoşunların müharibə bitəndən altı ay sonra çıxarılmasını nəzərdə tuturdu; 1943-cü ildə Tehran konfransında Müttəfiqlər İranın müstəqilliyini və ərazi bütövlüyünü tanıdıqlarını bəyan etdilər.
Yirmi illik sərt mərkəzləşmə zəiflədi. Siyasi məhbuslar azad edildi, Azərbaycan dilində qəzetlər, kitablar yenidən çıxmağa, mədəni cəmiyyətlər yaranmağa başladı. Bu illərdə ön plana Seyid Cəfər Cavadzadə Pişəvəri (1893–1947) çıxdı. O, Rza şahın həbsxanasından 1941-də azad olunmuşdu, Tehranda qəzet nəşr etdi, 1944-cü ildə Təbrizdən Məclisə deputat seçildi, lakin Məclis onun səlahiyyətlərini tanımadı. Bu hadisə göstərdi ki, Tehran Azərbaycanın səsini eşitmək istəmir və yeni mübarizə yolu axtarmaq lazımdır.
Azərbaycan Demokrat Firqəsi və Milli Hökumət
3 sentyabr 1945-ci ildə Təbrizdə Azərbaycan Demokrat Firqəsi (ADF) yaradıldı, sədri Pişəvəri oldu. Proqram İrandan ayrılmağı yox, İranın tərkibində Azərbaycana daxili muxtariyyət, ana dilinin hüquqlarını, demokratik azadlıqları və torpaq islahatını tələb edirdi.
Payızda ADF silahlı fədai dəstələri yaratdı, vilayətin şəhərləri bir-bir onların əlinə keçdi. Sovet qoşunları İran ordusunun Tehrandan göndərilən hissələrinin vilayətə daxil olmasına mane oldu — hərəkatın tez qələbəsində bu amil mühüm rol oynadı. Noyabrda Təbrizdə milli qurultay toplandı və Milli Məclisə seçkilər keçirilməsi qərara alındı; deputatlar dekabrın əvvəlində seçildi.
12 dekabr 1945-ci ildə Təbrizdə seçilmiş Milli Məclis açıldı və Azərbaycan Milli Hökuməti yarandı; baş nazir Pişəvəri idi. Hökumət özünü İrandan ayrılmış dövlət deyil, onun tərkibində muxtar vilayətin hakimiyyəti saydı. Milli Hökumətin tədbirləri paniranist siyasətin əksi idi:
- dil: Azərbaycan dili dövlət dili elan edildi (dekabr 1945), məktəblərdə ana dilində təhsil başladı, dərsliklər hazırlandı;
- mədəniyyət: mətbuat və teatr ana dilində fəaliyyət göstərdi, Təbriz Universiteti açıldı (1946);
- torpaq: torpaq islahatı həyata keçirilməyə başlandı;
- müdafiə: fədai dəstələri və yerli qüvvələrdən milli ordu quruldu.
Süqutun səbəbləri
Süqut Sovet qoşunlarının himayəsinin itməsi ilə başladı. 1946-cı ilin yanvarında İran məsələni BMT Təhlükəsizlik Şurasına apardı: Müttəfiqlərin razılaşdığı müddət 1946-cı il martın 2-də başa çatırdı, lakin Sovet qoşunları çıxmırdı; ABŞ və İngiltərə də təzyiq göstərdi. Sonrakı addımlar belə oldu:
- fevral–mart 1946: baş nazir Əhməd Qəvam Moskvada danışıqlar apardı;
- 4 aprel 1946: Qəvam–Sovet razılaşması əldə olundu, Sovet qoşunlarının çıxarılması qərara alındı;
- may 1946: Sovet qoşunları İrandan çıxdı;
- dekabr 1946: «seçkilərə nəzarət» bəhanəsi ilə İran ordusu vilayətə yeridi.
Fədailər bir sıra yerlərdə müqavimət göstərdi, lakin Milli Hökumət süqut etdi, Pişəvəri və yaxınları Sovet Azərbaycanına çəkildi, Cənubi Azərbaycanda ana dilinə məhdudiyyətlər bərpa olundu. Pişəvəri 1947-də Bakıda həlak oldu.
Hərəkatın mahiyyəti barədə tarixçilər arasında fikir ayrılığı var: Azərbaycan dərsliklərində o, xalqın milli-demokratik mübarizəsi sayılır və Sovet qoşunlarının varlığı yalnız ona əlverişli şərait yaratmış amil kimi qiymətləndirilir; bəzi müəlliflər isə SSRİ-nin təşkilatçı rolunu qabardır.
- 21 fevral 1921
Rza xan Tehranda çevriliş edir
- 1925
Qacarlar devrilir; Rza şah Pəhləvi şah elan olunur
- 25 avqust 1941
İngiltərə və Sovet qoşunları İrana daxil olur
- 16 sentyabr 1941
Rza şah oğlu Məhəmməd Rza xeyrinə taxtdan əl çəkir
- 1944
Pişəvəri Təbrizdən deputat seçilir, mandatı tanınmır
- 3 sentyabr 1945
Təbrizdə Azərbaycan Demokrat Firqəsi yaradılır
- noyabr 1945
Təbrizdə milli qurultay; fədailər vilayəti ələ keçirir
- 12 dekabr 1945
Elmlər Akademiyası (Bakı); Milli Hökumət (Təbriz)
1945-ci ildə Bakıda Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası yaradılır («XX əsrin 40–80-ci illərində mədəniyyət» dərsinə bax); 12 dekabrda Təbrizdə Milli Məclis açılır və Milli Hökumət qurulur, baş nazir Pişəvəridir.
- 4 aprel 1946
Qəvam–Sovet razılaşması: Sovet qoşunlarının çıxarılması
- may 1946
Sovet qoşunları İrandan çıxır
- dekabr 1946
İran ordusu Təbrizə girir; Milli Hökumət süqut edir
- 1947
Pişəvəri Bakıda həlak olur
| Şəxs | İllər | Rolu |
|---|---|---|
| Rza şah Pəhləvi | 1925–1941 | Pəhləvilər sülaləsinin banisi; paniranist siyasət; 1941-də taxtdan getdi |
| Məhəmməd Rza şah | 1941–1979 | 1941-də taxta çıxdı; 1946-da vilayətə ordu göndərdi |
| Seyid Cəfər Pişəvəri | 1893–1947 | ADF-nin sədri; Milli Hökumətin baş naziri; 1946-dan sonra Bakıda |
| Əhməd Qəvam | 1946 | İranın baş naziri; Moskvada danışıqlar; Sovet qoşunlarının çıxarılması haqqında razılaşma (4 aprel 1946) |
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| 1941-ci il işğalı, Rza şahın getməsi | mərkəzi hakimiyyət zəiflədi; ana dilində mətbuat dirçəldi |
| Sovet qoşunlarının vilayətdə olması | İran ordusu vilayətə girə bilmədi; Milli Hökumət yarandı |
| BMT-də şikayət, ABŞ və İngiltərə təzyiqi | Qəvam–Sovet razılaşması; 1946-cı il mayda Sovet qoşunları çıxdı |
| Sovet qoşunlarının çıxması ilə xarici müdafiənin itməsi | 1946-cı il dekabrında ordu hücumu; Milli Hökumətin süqutu |
| Cəhət | Xiyabani hərəkatı (1920) | Milli Hökumət (1945–1946) |
|---|---|---|
| Rəhbər | Şeyx Məhəmməd Xiyabani | Seyid Cəfər Pişəvəri |
| Əsas tələb | İrandan ayrılmamaq, Məşrutə qaydalarının tətbiqi | İranın tərkibində muxtariyyət, ana dili, torpaq islahatı |
| Xarici amil | Sovet dəstəyinə arxalanmırdı | Sovet qoşunları İran ordusunun girişinə mane oldu |
| Sonu | 1920-ci ilin sentyabrında mərkəzi hökumətin dəstələri yatırdı | 1946-cı ilin dekabrında İran ordusunun hücumu |
| Rəhbərin taleyi | Xiyabani öldürüldü | Pişəvəri Bakıya çəkildi, 1947-də həlak oldu |
İnteraktiv
Mənbə və DİM tipli tapşırıqlar
Əziz həmvətənlər! Neçə onillikdir ki, ana dilimiz məktəbdən, mətbuatdan və idarələrdən qovulmuşdu. Övladlarımız özgə dildə oxuyur, öz dilimizdə yazmaq cinayət sayılırdı. Torpağı becərənlər isə torpaqsız qalmışdı, böyük mülklər bir neçə nəfərin əlində idi.
Bu gün şəhərimizdə toplanan Məclis öz hökumətini yaradır. Biz ölkəmizdən ayrılmaq istəmirik; biz öz vilayətimizin işlərini özümüz idarə etmək, ana dilimizdə oxumaq istəyirik. Bundan sonra məktəblərdə və idarələrdə dilimiz işlədiləcək, torpaq onu becərənlərə veriləcək.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə hansı hadisədən söhbət getdiyini, onun tarixini, şəhəri və yaranan hökumətin başçısını müəyyən edin.
2) Bu hərəkatın yaranmasının bir siyasi və bir sosial-iqtisadi səbəbini izah edin.
3) Hadisələrin mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Siyasi: Rza şahın paniranist siyasəti — ana dilinin qadağası, assimilyasiya (və ya 1941-ci ildən sonra mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi). Sosial-iqtisadi: kəndlilərin torpaqsızlığı, iri mülkədar mülkiyyəti. Bal: hər ikisi — 1; biri — ½. Mətndə yazılan «torpaqsız qaldılar» cümləsini təkrar etmək kifayət deyil, səbəb və nəticə əlaqəsi göstərilməlidir.
3) Mətndə olmayan nəticələr: hökumətin praktik tədbirləri — Təbriz Universitetinin açılması (1946), milli ordunun qurulması; Tehranın cavabı — 1946-cı ilin yanvarında məsələnin BMT Təhlükəsizlik Şurasına çıxarılması və Qəvamın danışıqları; 1946-cı ilin dekabrında İran ordusunun girişi ilə hökumətin süqutu və ana dilinə məhdudiyyətlərin qayıtması. Bal: iki nəticə — 1; biri — ½; mətndə olan «dil və torpaq dəyişikliyi» bal vermir.
DİM tapşırığı: xronologiya
Məsələ
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. Azərbaycan Demokrat Firqəsinin yaradılması
2. Rza xanın şah elan edilməsi
3. İran ordusunun Təbrizə girişi
4. İngiltərə və Sovet qoşunlarının İrana daxil olması
5. Milli Məclisin açılması
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: Partiya (1) — 3 sentyabr 1945, Milli Məclis (5) — 12 dekabr 1945: eyni ildə, ardıcıllıq sentyabr → dekabr.
Addım 3: Ən sonda İran ordusunun girişi (3) — 1946-cı ilin dekabrı.
Cavab: 2, 4, 1, 5, 3.
DİM tapşırığı: «oxşar cəhət»
Məsələ
Azərbaycan Milli Hökumətini (1945–1946) Xiyabani hərəkatı (1920) ilə oxşar edən cəhətləri seçin:
1. İrandan ayrılmaq tələbi irəli sürməməsi
2. Mərkəzi hakimiyyətin silahlı qüvvələri ilə yatırılması
3. Sovet qoşunlarının İran ordusunun vilayətə girişinə mane olması
4. Təbrizin hərəkatın mərkəzi olması
5. Rəhbərinin Sovet Azərbaycanına çəkilməsi
A) 1, 2, 4
B) 1, 3, 5
C) 2, 3, 4
D) 3, 4, 5
E) 1, 4, 5
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: 1, 2, 4 hər iki hərəkatda var: ayrılıq tələbi yox idi, mərkəzi hökumət yatırdı, mərkəz Təbriz idi.
Cavab: A.
Bu hərəkatın irsi sonrakı onilliklərdə də yaşadı: davamı «Cənubi Azərbaycan İran İslam inqilabı illərində və sonra» dərsində verilir.
Yadda saxla
- Rza şah (1925–1941) paniranist siyasət yeritdi: Azərbaycan dili məktəbdə, mətbuatda və teatrda qadağan edildi; ana dilində dərs verənlər cəzalandırıldı.
- 25 avqust 1941-ci ildə İngiltərə və Sovet qoşunları İrana girdi, Rza şah 16 sentyabrda oğlu Məhəmməd Rza xeyrinə taxtdan əl çəkdi; mərkəzi hakimiyyət zəiflədi.
- 3 sentyabr 1945-ci ildə Pişəvəri Təbrizdə Azərbaycan Demokrat Firqəsini yaratdı; proqram İrandan ayrılmağı yox, daxili muxtariyyəti tələb edirdi.
- 12 dekabr 1945-ci ildə Milli Məclis açıldı və Milli Hökumət yarandı: Azərbaycan dili dövlət dili oldu, ana dilində təhsil başladı, Təbriz Universiteti açıldı (1946), torpaq islahatına başlandı.
- Sovet qoşunları 1946-cı ilin mayında çıxdı, beynəlxalq təzyiq və xarici müdafiənin itməsi hökuməti tək qoydu; 1946-cı ilin dekabrında İran ordusu Təbrizə girdi, Milli Hökumət süqut etdi, Pişəvəri Bakıya çəkildi.