1926-cı ilin qışının sonunda Bakıya müxtəlif guşələrdən türkdilli xalqların nümayəndələri gəlir. Gündəliyin əsas sualı budur: milyonlarla insan hələ ərəb əlifbası ilə yazırsa, savadsızlığı necə tez aradan qaldırmaq olar? Cavab tapılır — latın əlifbası. Lakin cəmi on üç il sonra, 1939-cu ildə eyni insanlar yenə yeni əlifba öyrənməli olacaq.
Bu hekayə mədəni quruculuğun əsas ziddiyyətini göstərir: Sovet hakimiyyəti məktəb, elm və incəsənətdə böyük işlər gördü, eyni zamanda mədəniyyəti ideologiya və senzura nəzarətinə aldı. İqtisadi tərəfi «Hərbi kommunizm, NEP və sənayeləşdirmə», siyasi tərəfi «Kollektivləşdirmə, totalitar rejim və kütləvi repressiyalar» dərsində öyrənirik.
Savadsızlığa qarşı: «mədəni inqilab»
XX əsrin əvvəlində Azərbaycan əhalisinin böyük əksəriyyəti oxuyub-yaza bilmirdi. Sovet hakimiyyəti bunu geniş «mədəni inqilab» proqramı ilə aradan qaldırmağa çalışdı: savadsızlığın ləğvi (rus dilində «likbez») kursları, gecə məktəbləri, kənd və fabrik qiraətxanaları açıldı, ana dilində tədris yayıldı.
Mədəni inqilabTərif
Sovet ideologiyasında savadsızlığın ləğvi, yeni təhsil sistemi və sosialist mədəniyyətinin yaradılması yolu ilə əhalinin dünyagörüşünü dəyişdirmək siyasəti.
1930-cu illərin əvvəlindən ümumi icbari ibtidai təhsil tətbiq olundu, ali məktəblərə hazırlıq üçün fəhlə fakültələri (rabfak) açıldı, işçi və kəndli övladlarına üstünlük verildi. Təhsil dünyəvi idi: din əleyhinə kampaniya aparıldı, dini məktəblər bağlandı, bir çox məscid və kilsə klub və anbar kimi istifadə olundu.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Əlifba: ərəbdən latına, latından kirilə
Azərbaycan dili uzun əsrlər ərəb əlifbası ilə yazılırdı; bu əlifba türk dilinin saitlərini dəqiq ifadə etmirdi və öyrənilməsi çətin idi. 1922-ci ildə Yeni Əlifba Komitəsi yaradıldı (onun işində Səməd Ağamalıoğlunun rolu böyük idi) və latın əlifbasına keçid başladı. Dərsliklərdə bu keçidin səbəbləri kimi latın əlifbasının sadəliyi, savadsızlığın tez ləğvi və ərəb yazısı ilə bağlı dini ənənədən uzaqlaşma göstərilir. Proses 1929-cu ildə başa çatdı: latın əlifbası ərəb əlifbasını tam əvəz etdi. Beləliklə, ərəb yazısı ilə çap olunmuş kitab və əlyazmalar tədricən gündəlik oxudan çıxdı.
1926-cı il fevralın 26-dan martın 6-dək Bakıda Birinci Türkoloji Qurultay keçirildi. Türkdilli xalqların nümayəndələri və alimləri (o cümlədən türkoloq Bəkir Çobanzadə) əlifba, orfoqrafiya və elmi terminologiya məsələlərini müzakirə etdilər və latın əlifbasına keçidi tövsiyə etdilər. Türkiyədə də latın əlifbası 1928-ci ildə qəbul olundu.
1930-cu illərin sonunda siyasət dəyişdi: 1939-cu ildə latın əlifbası kiril əlifbası ilə əvəz olundu. Dərsliklərdə və Azərbaycan tarixşünaslığında bunun əsas səbəbi siyasi sayılır: Moskva Azərbaycanı Türkiyədən və türk dünyasından təcrid etmək, rus təsirini gücləndirmək istəyirdi. Nəticədə bir nəsil iki dəfə əlifba dəyişdi, əvvəlki illərin kitabları isə yeni nəslə yad qaldı.
| Dövr | Əlifba | Əsas hadisə |
|---|---|---|
| 1922-ci ilədək | ərəb əlifbası | savad öyrənmək çətin idi, saitlər dəqiq göstərilmirdi |
| 1922–1929 | latın əlifbasına keçid | 1922 — Yeni Əlifba Komitəsi; 1926 — Türkoloji Qurultay; 1929 — tam keçid |
| 1929–1939 | latın əlifbası | kitab, qəzet və dərsliklər latın qrafikasında nəşr olunurdu |
| 1939-dan | kiril əlifbası | siyasi məqsəd: türk dünyası ilə əlaqələrin zəiflədilməsi; latın əlifbası yalnız müstəqillik illərində bərpa olundu |
Elm, ədəbiyyat və incəsənət
Ali təhsil şəbəkəsi genişləndi: Bakı Dövlət Universiteti (1919) Sovet dövründə yenidən təşkil edildi, 1920-ci ildə Politexnik İnstitutu, 1930-cu ildə Tibb İnstitutu açıldı. 1930-cu illərdə elmi tədqiqatı SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialı aparırdı; öz akademiyasına gedən yol 1945-ci ildə tamamlandı («XX əsrin 40–80-ci illərində mədəniyyət» dərsinə bax).
Ədəbiyyatda köhnə və yeni nəsil yanaşı yaşayırdı. Cəlil Məmmədquluzadə 1906-cı ildə Tiflisdə nəşrə başladığı «Molla Nəsrəddin» jurnalını 1922-ci ildə Bakıda bərpa etdi. Cəfər Cabbarlı «Sevil» (1928) və «Od gəlini» pyesləri ilə qadın azadlığı və tarixi mövzulara müraciət etdi. Hüseyn Cavid «Xəyyam» (1935) faciəsini yazdı, Səməd Vurğun «Vaqif» (1937) dramı ilə tanındı; Mikayıl Müşfiq və Əhməd Cavad şeirləri ilə seçildilər.
Teatrlar dövlət idarəsinə keçdi, fəhlə və kəndli tamaşaçı üçün repertuar yaradıldı. Cabbarlının «Sevil» pyesi (1928) qadın azadlığı mövzusunu səhnəyə gətirdi, 1929-cu ildə isə həmin əsər əsasında «Sevil» filmi çəkildi; beləliklə kino da yeni mədəniyyətin sahəsinə çevrildi. Üzeyir Hacıbəyli 1931-ci ildə Xalq çalğı alətləri orkestrini təşkil etdi; onun «Koroğlu» operası (1937) Bakıda Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrında müəllifin dirijorluğu ilə səhnəyə qoyuldu. Müslüm Maqomayev «Nərgiz» operasını (1935) bəstələdi; 1936-cı ildə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası yarandı. Təsviri incəsənətdə Əzim Əzimzadə satirik karikaturaları ilə tanınırdı.
Memarlıqda 1920-ci illərin konstruktivizmi 1930-cu illərdə təntənəli, monumental neoklassik («Stalin») üslubla əvəzləndi. Nümunəsi memarlar L. Rudnev və V. Munts layihəsi üzrə 1936-cı ildə tikintisinə başlanan Bakıdakı Hökumət Evidir (tikinti 1952-də bitdi; «XX əsrin 40–80-ci illərində mədəniyyət» dərsinə bax).
İnteraktiv
İdeologiya, senzura və itkilər
Mədəniyyət partiyanın nəzarətində idi. Nəşrləri Baş Ədəbiyyat İdarəsi (Qlavlit) adlanan senzura orqanı yoxlayırdı. 1934-cü ildə Sovet Yazıçılarının I qurultayında «sosialist realizmi» yaradıcılığın əsas metodu elan edildi: sənət sosializm quruculuğuna xidmət etməli idi. «Pan-türkizm», «millətçilik» və «dini xurafat» ittihamları ilə bir çox əsərin nəşri qadağan olundu, tarixi mövzular təhrif edildi.
Senzura və ideoloji təzyiq 1937–1938-ci illərin kütləvi repressiyasında zirvəyə çatdı: Bəkir Çobanzadə, Əhməd Cavad, Mikayıl Müşfiq, Hüseyn Cavid və başqa mədəniyyət xadimləri repressiyaya məruz qaldı. Onların taleyi «Kollektivləşdirmə, totalitar rejim və kütləvi repressiyalar» dərsində izlənir.
- 1920-ci illər
Savadsızlığın ləğvi kampaniyası («likbez»)
- 1922
Yeni Əlifba Komitəsi yaradılır; latın əlifbasına keçid başlayır
- 1922
«Molla Nəsrəddin» jurnalı Bakıda bərpa olunur
- 26 fevral – 6 mart 1926
Birinci Türkoloji Qurultay (Bakı)
Latın əlifbasına keçid tövsiyə olunur.
- 1928
Cabbarlının «Sevil» pyesi
- 1929
Latın əlifbası ərəb əlifbasını tam əvəz edir
- 1929
Cabbarlının «Sevil» pyesi əsasında film çəkilir
- 1931
Ü. Hacıbəyli Xalq çalğı alətləri orkestrini yaradır
- 1934
«Sosialist realizmi» yaradıcılığın metodu elan edilir
- 1935
Maqomayevin «Nərgiz» operası; Cavidin «Xəyyam» faciəsi
- 1936
Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası; Hökumət Evinin tikintisinə başlanır
- 1937
Hacıbəylinin «Koroğlu» operası; Vurğunun «Vaqif» dramı
- 1937–1938
Mədəniyyət xadimlərinə qarşı kütləvi repressiya
- 1939
Kiril əlifbasına keçid
| Şəxs | Sahə | Əsər / fəaliyyət | Tarix |
|---|---|---|---|
| Səməd Ağamalıoğlu | dövlət xadimi | Yeni Əlifba Komitəsi, latın əlifbasına keçid | 1922 |
| Bəkir Çobanzadə | türkoloq | Türkoloji Qurultayın iştirakçısı | 1926 |
| Cəlil Məmmədquluzadə | yazıçı, jurnalist | «Molla Nəsrəddin»in Bakıda bərpası | 1922 |
| Cəfər Cabbarlı | dramaturq | «Sevil» pyesi | 1928 |
| Hüseyn Cavid | dramaturq, şair | «Xəyyam» faciəsi | 1935 |
| Müslüm Maqomayev | bəstəkar | «Nərgiz» operası | 1935 |
| Üzeyir Hacıbəyli | bəstəkar | Xalq çalğı alətləri orkestri; «Koroğlu» operası | 1931; 1937 |
| Səməd Vurğun | şair, dramaturq | «Vaqif» dramı | 1937 |
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Əhalinin böyük hissəsinin savadsızlığı | «likbez», gecə məktəbləri, ana dilində tədris, icbari ibtidai təhsil |
| Ərəb əlifbasının öyrənilməsinin çətinliyi | latın əlifbasına keçid (1922–1929); 1926-cı il Türkoloji Qurultay |
| Dərsliklərdəki mövqeyə görə, Moskvanın Azərbaycanı Türkiyədən və türk dünyasından təcrid siyasəti | 1939-cu ildə kiril əlifbasına keçid |
| Partiya nəzarəti, senzura, sosialist realizmi | yaradıcılıq azadlığının məhdudlaşması; mədəniyyət xadimlərinin repressiyası (1937–1938) |
| Meyar | Latın əlifbasına keçid (1922–1929) | Kiril əlifbasına keçid (1939) |
|---|---|---|
| Qrafik əsas | latın qrafikası | rus qrafikası |
| Türkiyə ilə yazı baxımından münasibət | Türkiyənin 1928-ci il əlifbası ilə eyni qrafik əsas | Türkiyədən ayrılıq; digər türkdilli respublikalar da kirilə keçirildi |
Mənbə və DİM tipli tapşırıqlar
Türkdilli xalqların nümayəndələri bir şəhərdə toplanmışdı və ortaq yazı məsələsini müzakirə edirdilər. Natiqlər qeyd edirdilər ki, əsrlərlə işlənən əlifba türk dillərinin səslərini dəqiq ifadə etmir və savad öyrənməyi çətinləşdirir. Başqa əlifba isə səsləri daha dəqiq verir və öyrənilməsi asandır.
Toplantı bu əlifbaya keçməyi tövsiyə etdi. Eyni zamanda yazı qaydaları və elmi terminologiya məsələləri də müzakirə olundu: məqsəd türkdilli xalqlar arasında yazıda ortaqlığa nail olmaq idi. Qərar verildi ki, bu iş davam etdirilsin.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə adı çəkilməyən toplantını, keçirildiyi şəhəri, ilini və tövsiyə olunan əlifbanı müəyyən edin.
2) Sovet hakimiyyətinin bu əlifba dəyişikliyini dəstəkləməsinin bir siyasi və bir iqtisadi-sosial səbəbini izah edin.
3) Bu dəyişikliyin mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Siyasi (dərslikdəki mövqe): latın əlifbası ərəb yazısı ilə bağlı dini ənənədən uzaqlaşmağın və «mədəni inqilab»ın — əhalinin dünyagörüşünü dəyişmək siyasətinin — vasitəsi kimi dəstəklənirdi. İqtisadi-sosial: ərəb əlifbasının çətinliyi savadsızlığın ləğvinə mane olurdu; asan əlifba savadı sürətlə yaymağa və fəhlə, kadr hazırlığına imkan verirdi. Bal: hər ikisi — 1; biri — ½.
3) Hər hansı iki nəticə: savadlılığın sürətlə artması; kitab, qəzet və dərsliklərin yeni qrafikada çap olunması; ərəb yazısı ilə yazılmış kitab və əlyazmalardan ayrılma (yeni nəsil ənənəvi yazılı irsi oxuya bilmədi); Azərbaycan yazısının Türkiyənin 1928-ci il əlifbasına yaxınlaşması. Bal: iki nəticə — 1; biri — ½. Mətndəki «öyrənilməsi asandır» və «ortaq yazı» bal vermir; 1929-dakı tamamlanma dəyişikliyin özüdür, 1939-cu il isə ayrıca sonrakı qərardır.
DİM tapşırığı: kombinə
Məsələ
Doğru fikirləri seçin:
1. «Molla Nəsrəddin» jurnalı 1922-ci ildə Bakıda yenidən nəşr olunmağa başladı
2. Birinci Türkoloji Qurultay Tiflisdə keçirildi
3. Ü. Hacıbəyli «Koroğlu» operasını 1937-ci ildə yazdı
4. Azərbaycan Elmlər Akademiyası 1925-ci ildə yaradıldı
5. 1934-cü ildə sosialist realizmi yaradıcılığın əsas metodu elan edildi
A) 1, 2, 3
B) 2, 4, 5
C) 1, 3, 5
D) 1, 3, 4
E) 3, 4, 5
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: 4-cü fikir səhvdir — Azərbaycan EA 1945-ci ildə yaradılıb; 1930-cu illərdə yalnız SSRİ EA-nın filialı var idi. D və E düşür.
Addım 3: 1, 3, 5 dərsdəki faktlardır.
Cavab: C.
DİM tapşırığı: xronologiya
Məsələ
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. Kiril əlifbasına keçid
2. Birinci Türkoloji Qurultay
3. «Koroğlu» operasının yazılması
4. Xalq çalğı alətləri orkestrinin yaradılması
5. «Molla Nəsrəddin»in Bakıda bərpası
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: ən erkən 5-dir, ən gec 1 (kiril — 1939); ikisi arasında 2, 4, 3 durur.
Cavab: 5, 2, 4, 3, 1.
DİM tapşırığı: «aid deyil»
Məsələ
20–30-cu illərin mədəni quruculuğuna aid deyil:
A) latın əlifbasına keçid
B) Birinci Türkoloji Qurultayın keçirilməsi
C) Xalq çalğı alətləri orkestrinin yaradılması
D) Azərbaycan Elmlər Akademiyasının yaradılması
E) Bakıda Hökumət Evinin tikintisinə başlanması
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: Azərbaycan EA 1945-ci ildə yaradılıb; 1930-cu illərdə yalnız SSRİ EA-nın filialı fəaliyyət göstərirdi — tələ məhz buradadır.
Cavab: D.
Müharibə illərində mədəniyyətin taleyi «Azərbaycan SSR İkinci dünya müharibəsi illərində» dərsində, elmin və incəsənətin sonrakı inkişafı isə «XX əsrin 40–80-ci illərində mədəniyyət» dərsində izlənir.
Yadda saxla
- Sovet hakimiyyəti «mədəni inqilab» çərçivəsində savadsızlığın ləğvini, ana dilində tədrisi, icbari ibtidai təhsili (1930-cu illərin əvvəlindən) və dünyəvi məktəbi tətbiq etdi.
- Əlifba: 1922 — Yeni Əlifba Komitəsi, 1926 — Bakıda Birinci Türkoloji Qurultay (latın əlifbasının tövsiyəsi), 1929 — latın əlifbası ərəb əlifbasını tam əvəz edir, 1939 — kiril əlifbasına keçid.
- Elm: 1930-cu illərdə SSRİ EA-nın Azərbaycan filialı fəaliyyət göstərdi; Azərbaycan EA isə yalnız 1945-ci ildə yaradıldı.
- Ədəbiyyat və musiqi: Cabbarlı («Sevil» — 1928), Cavid («Xəyyam» — 1935), Vurğun («Vaqif» — 1937), Maqomayev («Nərgiz» — 1935), Hacıbəyli (orkestr — 1931, «Koroğlu» — 1937).
- Mədəniyyət partiya və senzura nəzarətində idi; 1934-cü ildə sosialist realizmi elan edildi, 1937–1938-ci illərdə mədəniyyət xadimləri kütləvi repressiyaya məruz qaldı.