1945-ci il. Dünya hələ müharibədən çıxmayıb, amma Bakıda iki hadisə böyük maraq doğurur: Üzeyir Hacıbəylinin musiqili komediyası əsasında «Arşın mal alan» filmi çəkilir, respublikanın öz Elmlər Akademiyası isə fəaliyyətə başlayır. Sonrakı qırx ildə Azərbaycan mədəniyyəti iki qüvvənin təsiri altında inkişaf etdi: bir tərəfdən məktəblər, institutlar, teatrlar və muzeylər şəbəkəsi genişləndi, digər tərəfdən Kommunist Partiyası hər şeyə ideoloji nəzarət etdi. Bu dərsdə həmin dövrün təhsil, elm, incəsənət və memarlıq nailiyyətlərini, onların sahələrini və görkəmli simalarını ayırd etməyi öyrənirik. Siyasi fonu «Milli oyanış cəhdləri: İmam Mustafayev və Vəli Axundov» və «1970–1980-ci illərdə sosial-iqtisadi yüksəliş: Heydər Əliyevin rəhbərliyi» dərslərində oxuyun.
Çərçivə: mədəniyyət və ideologiya
Sovet hakimiyyəti mədəniyyətə «milli formada, sosialist məzmunda» quruculuq kimi baxırdı: incəsənət xalqı partiyanın siyasəti uğrunda səfərbər etməli idi. Yaradıcılıq ittifaqları (Yazıçılar, Bəstəkarlar, Rəssamlar ittifaqları) partiya orqanlarının nəzarəti altında işləyirdi, nəşrləri isə senzura (Qlavlit) yoxlayırdı. Bu çərçivədə ədəbiyyat və incəsənət üçün tək rəsmi metod qəbul olunmuşdu.
Sosialist realizmiTərif
Sovet ədəbiyyatının və incəsənətinin rəsmi metodu: həyatı partiyanın ideologiyasına uyğun, «inqilabi inkişafda» göstərməyi, işçini və qurucunu qəhrəman etməyi tələb edirdi.
Nəzarət bütün illərdə eyni sərtlikdə deyildi. 1940-cı illərin ikinci yarısı və 1950-ci illərin əvvəli totalitar rejimin ən ağır illəri idi: yaradıcı adamlar ideoloji təzyiq altında işləyirdi. 1950-ci illərin ortalarında «ərimə» dövrü başladı, mühit nisbətən yumşaldı və şairlər, rəssamlar milli mövzulara daha cəsarətlə müraciət etdi. Lakin partiya nəzarəti və senzura sovet hakimiyyətinin sonunadək qaldı. Azərbaycan dilinin dövlət dili statusu məsələsi bu dərsin mövzusu deyil; bunun üçün «Milli oyanış cəhdləri: İmam Mustafayev və Vəli Axundov» dərsinə bax.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Təhsil və elm
Müharibədən sonra məktəb şəbəkəsi bərpa olundu və məcburi təhsil genişləndi: əvvəlcə yeddillik idi, 1950-ci illərin sonundan isə səkkizillik təhsilə keçid başladı; sonrakı onilliklərdə ümumi orta təhsil yayıldı. Azərbaycan dilində də, rus dilində də tədris aparan məktəblər fəaliyyət göstərirdi. Ali təhsilin əsas mərkəzi 1919-cu ildə yaradılmış Bakı Dövlət Universiteti idi; yanında neft və kimya, tibb, iqtisad, pedaqoji institutları kimi ali məktəblər sənayenin və məktəblərin tələb etdiyi mütəxəssisləri yetişdirirdi.
Elmin təşkilində dönüş nöqtəsi 1945-ci ildə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının yaradılması oldu. Akademiyanın əsası SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialının bazasında qoyuldu, ilk prezidenti Mirəsədulla Mirqasımov oldu. İnstitutlar neft, geologiya, kimya, fizika, tarix, dil və ədəbiyyat sahələrində işləyirdi. Neft-kimya elminin inkişafında akademik Yusif Məmmədəliyev, tibbdə oftalmoloq akademik Mustafa Topçubaşov məşhur idi.
Bakıda doğulanların bəzilərinin adı dünya miqyasında tanındı: kosmonavt Musa Manarov 1987–1988-ci illərdə «Mir» orbital stansiyasında təxminən bir il işlədi. Dənizdə neft hasilatı (Neft Daşları, 1949) üçün «Müharibədən sonrakı onillik: iqtisadiyyat, totalitar rejim və deportasiya» dərsinə bax.
Ədəbiyyat, musiqi, təsviri sənət və kino
Müharibə illərində mədəni həyat dayanmadı: şairlər cəbhə mövzusunda şeirlər yazır, bəstəkarlar mahnılar bəstələyir, teatr və filarmoniya artistləri cəbhə briqadaları ilə hərbi hissələrdə çıxış edirdi. Həmin illərin ən görünən nəticələri 1944-cü ildə Azərbaycan SSR-in himninin yaranması, 1945-ci ildə isə «Arşın mal alan» filminin çəkilməsi və Akademiyanın təsis olunması oldu («Azərbaycan SSR İkinci dünya müharibəsi illərində» dərsinə bax).
Ədəbiyyatda Səməd Vurğun, Süleyman Rüstəm, Rəsul Rza, Mirzə İbrahimov və Mehdi Hüseyn çalışırdı; 1950–1960-cı illərdə Bəxtiyar Vahabzadə və Nabi Xəzri kimi şairlər ictimai və milli mövzulara müraciət edirdilər. 1947-ci ildə Nizami Gəncəvinin 800 illiyi qeyd olundu. Musiqidə Üzeyir Hacıbəylinin yaratdığı milli bəstəkarlıq məktəbi davam etdirildi. Hacıbəyli 1944-cü ildə Azərbaycan SSR-in himninin musiqisini yazdı, 1948-ci ildə vəfat etdi.
Qara Qarayev «Yeddi gözəl» və «İldırımlı yollarla» baletlərini, Fikrət Əmirov «Sevil» operasını və «Şur», «Kürd ovşarı» simfonik muğamlarını, Niyazi isə «Rast» simfonik muğamını yazdı; Niyazi həm də dirijor kimi dünyada tanındı. Təsviri sənətdə Səttar Bəhlulzadə mənzərələrində Azərbaycan təbiətini, Tahir Salahov isə neftçilərin əməyini («Təmirçilər») qüvvətli rənglərlə göstərdi. Kinoda «Arşın mal alan» (1945) ən sevilən filmlərdən biri oldu: Əsgər rolunu Rəşid Behbudov oynadı, o, sonralar Mahnı Teatrını yaratdı.
Memarlıq, mətbuat və mədəni-maarif müəssisələri
Memarlıqda sovet monumentallığı milli ənənələrlə birləşdi. Bakıda Stalin dövrünün monumental üslubunun ən tanınmış nümunələrindən biri Hökumət Evidir, Bakı metrosunun ilk xətti isə 1967-ci ildə istifadəyə verildi.
Rayonlarda kitabxanalar, klublar, teatrlar və muzeylər açıldı; Bakıda Opera və Balet Teatrı, Dram Teatrı və Mahnı Teatrı, Nizami adına Ədəbiyyat Muzeyi və Axundov adına Dövlət Kitabxanası kimi mədəni-maarif ocaqları fəaliyyət göstərirdi. Musiqi həyatının əsas mərkəzləri Konservatoriya və Filarmoniya idi. Radio, 1950-ci illərin ortalarından isə televiziya mədəniyyəti kütlələrə çatdırdı. Mətbuat partiya orqanlarının nəzarəti altında idi; məsələn, «Kommunist» qəzeti Azərbaycan KP MK-nın orqanı idi.
İnteraktiv
- 1944
Üzeyir Hacıbəylinin musiqisi ilə Azərbaycan SSR-in himni
- 1945
«Arşın mal alan» filmi çəkilir
- 1945
Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası yaradılır
- 1947
Nizami Gəncəvinin 800 illiyi
- 1948
Üzeyir Hacıbəylinin vəfatı
- 1953
Fikrət Əmirovun «Sevil» operası
- 1967
Bakı metrosunun ilk xətti açılır
- 1982
Qara Qarayevin vəfatı
- 1987–1988
Musa Manarovun «Mir» stansiyasında uzunmüddətli uçuşu
| Şəxs | Sahə | Əsas əsər və ya xidmət |
|---|---|---|
| Üzeyir Hacıbəyli | bəstəkar | 1944-cü il himni; «Arşın mal alan» filminin musiqisi; vəfatı 1948 |
| Qara Qarayev | bəstəkar | «Yeddi gözəl», «İldırımlı yollarla» baletləri |
| Fikrət Əmirov | bəstəkar | «Sevil» operası; «Şur», «Kürd ovşarı» simfonik muğamları |
| Niyazi | dirijor, bəstəkar | «Rast» simfonik muğamı |
| Rəşid Behbudov | müğənni, aktyor | «Arşın mal alan» filmində Əsgər; Mahnı Teatrı |
| Səməd Vurğun | şair, dramaturq | himnin sözlərinin müəlliflərindən (S. Rüstəmlə) |
| Tahir Salahov | rəssam | «Təmirçilər» |
| Mirəsədulla Mirqasımov | elm təşkilatçısı | Elmlər Akademiyasının ilk prezidenti |
| Yusif Məmmədəliyev | kimyaçı alim | neft-kimya elminin inkişafı |
| Mustafa Topçubaşov | oftalmoloq | akademik, tibb elmi |
| Musa Manarov | kosmonavt | 1987–1988: «Mir» stansiyasında |
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialının mövcudluğu və neft-kimya sənayesinin elmi tədqiqatlara ehtiyacı (səbəblərdən biri) | 1945-ci ildə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının yaradılması |
| Partiya nəzarəti və senzura | sosialist realizmi rəsmi metod; mövzu və ideya çərçivəsi |
| 1950-ci illərin ortalarında «ərimə» | milli mövzulara nisbətən sərbəst müraciət |
| Kütləvi məktəb təhsili və radio, televiziya, kino | mədəniyyətin geniş kütlələrə çatması |
| Şəhərlərin böyüməsi və dövlət sifarişi | Hökumət Evi, metro və digər ictimai binalar |
| Meyar | 1940-cı illərin sonu – 1950-ci illərin əvvəli | 1950-ci illərin ortaları – 1980-ci illər |
|---|---|---|
| İdeoloji mühit | ən sərt təzyiq, totalitar rejim | nisbətən yumşalma, lakin senzura saxlanılır |
| Təhsil | müharibədən sonra məktəb şəbəkəsinin bərpası, yeddillik məcburi təhsil | səkkizillik təhsilə keçid (1950-ci illərin sonundan), ümumi orta təhsilin genişlənməsi, ali məktəblərin artması |
| Elm | Akademiyanın qurulması (1945) | genişlənən institut şəbəkəsi; Manarovun «Mir» uçuşu (1987–1988) |
| İncəsənət | Hacıbəyli məktəbi, himn (1944), kino, opera və simfonik muğam | rəssamlar (Bəhlulzadə, Salahov), simfonik muğam və balet, televiziyanın yayılması |
Mənbə və DİM tipli tapşırıqlar
1945-ci ildə Bakıda yeni elm mərkəzi fəaliyyətə başladı. Müharibə hələ davam edirdi. Respublikanın alimləri bundan əvvəl SSRİ-nin ali elmi mərkəzinin Azərbaycan filialında çalışırdılar; yeni mərkəz məhz həmin filialın bazasında yaradıldı.
Mərkəzin institutları neft, geologiya, kimya, tarix, dil və ədəbiyyat sahələri üzrə işləyirdi. Neft və kimya institutları ölkənin əsas sənaye sahələri ilə, tarix, dil və ədəbiyyat institutları isə xalqın keçmişi və mədəniyyəti ilə məşğul olurdu.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə adı çəkilməyən qurumu, onun əsasında yarandığı qurumu və ilk prezidentini yazın.
2) Bu qurumun yaradılmasına imkan verən iki şəraiti izah edin.
3) Qurumun yaradılmasının mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Məsələn: respublikada illərlə filialda çalışmış alimlər və elmi təcrübə artıq mövcud idi; neft, geologiya, kimya, tarix, dil və ədəbiyyat sahələrində tədqiqat təcrübəsi toplanmışdı. Qəbul olunan digər cavab: neft və kimya sənayesinin elmi tədqiqatlara ehtiyacı. Bal: iki şərait — 1; biri — ½.
3) Məsələn: institutların şəbəkəsi genişləndi və tədqiqatlar respublikanın öz mərkəzində aparılmağa başladı; milli elmi kadrlar yetişdi və elmi baza möhkəmləndi. Mətndəki sahələrin siyahısını təkrarlamaq bal vermir. Bal: iki nəticə — 1; biri — ½.
DİM tapşırığı: uyğunluq
Məsələ
Şəxsləri sahələri ilə uyğunlaşdırın:
1. Musa Manarov
2. Fikrət Əmirov
3. Tahir Salahov
4. Mustafa Topçubaşov
a) təsviri sənət
b) simfonik muğam
c) tibb
d) kosmonavtika
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: Əmirov «Şur» və «Kürd ovşarı» simfonik muğamlarını yazıb — 2-b.
Addım 3: Salahov rəssamdır («Təmirçilər») — 3-a.
Addım 4: Topçubaşov oftalmoloq akademikdir — 4-c.
Cavab: 1-d, 2-b, 3-a, 4-c.
DİM tapşırığı: «aid deyil»
Məsələ
Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasına aid deyil:
A) SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialının bazasında yaranması
B) ilk prezidentinin Mirəsədulla Mirqasımov olması
C) neft və kimya sahələri üzrə institutlara malik olması
D) Bakıda yerləşməsi
E) ilk prezidentinin Yusif Məmmədəliyev olması
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: B və E ilk prezident haqqındadır, yəni yalnız biri doğru ola bilər. Dərsə görə ilk prezident Mirəsədulla Mirqasımovdur (B); Yusif Məmmədəliyev isə neft-kimya alimidir.
Cavab: E.
DİM tapşırığı: xronologiya
Məsələ
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. Bakı metrosunun ilk xəttinin açılması
2. Elmlər Akademiyasının yaradılması
3. Üzeyir Hacıbəylinin vəfatı
4. Musa Manarovun «Mir» stansiyasında uçuşu
5. «Sevil» operası
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: Sonra «Sevil» — 1953 (5) və metro — 1967 (1).
Addım 3: Ən sonuncu Manarovun uçuşu — 1987–1988 (4).
Cavab: 2, 3, 5, 1, 4.
Göründüyü kimi, 1940–1980-ci illərdə mədəniyyət həm uğurların, həm də nəzarətin damğasını daşıyırdı. Sonrakı mərhələ üçün «Yenidənqurma, Qarabağ münaqişəsinin başlanması və Xalq hərəkatı» dərsinə bax.
Yadda saxla
- Mədəniyyət «milli formada, sosialist məzmunda» başa düşülürdü; partiya nəzarəti, senzura və sosialist realizmi rəsmi çərçivə idi, 1950-ci illərin ortalarında mühit nisbətən yumşaldı.
- Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası 1945-ci ildə SSRİ EA-nın Azərbaycan filialının bazasında yaradıldı; ilk prezidenti Mirəsədulla Mirqasımovdur.
- Bakı Dövlət Universiteti 1919-cu ildə yaranıb; sovet dövründə ali məktəblər şəbəkəsi neft, kimya, tibb və pedaqogika sahələrində genişləndi.
- Hacıbəylinin (himn, 1944; vəfat 1948) məktəbini Qarayev (baletlər), Əmirov («Sevil», «Şur», «Kürd ovşarı») və Niyazi («Rast») davam etdirdi.
- Elmdə 1945-ci il Akademiyası ilə yanaşı bakılı kosmonavt Musa Manarov («Mir», 1987–1988) dünya miqyasında tanındı.
- Memarlıqda Hökumət Evi (Stalin dövrünün monumental üslubu) və Bakı metrosu (1967) dövrün simvollarıdır; mətbuat partiya nəzarəti altında idi, rayonlarda kitabxana, klub, teatr və muzey şəbəkəsi genişləndi.