1795-ci il. Ağa Məhəmməd xan Qacarın İrəvana yönələn qoşunu yolda Naxçıvanda gözlənilməz sərt müqavimətə rast gəlir və mühasirəni ataraq irəli keçir. İrəvan qalası isə yaxşı müdafiə olunmadığı üçün tezliklə ələ keçirilir. Qonşu iki xanlığın taleyi niyə belə fərqli oldu və nə üçün bu torpaqlar uğrunda bu qədər dövlət mübarizə aparırdı?
Qərbi Azərbaycan xanlıqlarının mövqeyi
Səfəvilər dövründə Qərbi Azərbaycan torpaqları əsasən mərkəzi İrəvan olan Çuxursəəd bəylərbəyiliyinin tərkibində idi. Nadir şahın ölümündən sonra burada İrəvan və Naxçıvan xanlıqları yarandı (bax: «Xanlıqların yaranması və cənub xanlıqları»). Onların ərazisi beynəlxalq ticarət yollarının üzərində yerləşirdi və strateji əhəmiyyətə malik idi: buradan Təbrizə, Tiflisə və Osmanlı torpaqlarına yollar keçirdi. Elə bu səbəbdən hər iki xanlıq həm qonşu xanlıqların, həm də xarici dövlətlərin — Kartli-Kaxetiyanın, Qacarların, sonra isə Rusiyanın hücumlarına məruz qalırdı.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
İrəvan xanlığı
İrəvan xanlığının əsasını Mir Mehdi xan Əfşar (1747–1752) qoydu. 1755-ci ildə Həsənəli xan Qacar İrəvan xanı oldu və burada Qacar tayfasından olan sülalə hakimiyyətə gəldi. Xanlığın əhalisinin böyük əksəriyyətini diyarın ən qədim sakinləri olan Azərbaycan türkləri təşkil edirdi; bunu o dövrün yer adları, Avropa səyyahlarının məlumatları, hətta erməni tarixçisi A. İoannisyanın əsərləri də təsdiq edir. Əhalinin kiçik bir hissəsini təşkil edən xristianların bölgəyə gəlişi 1441-ci ildə erməni katolikosluğunun Kilikiyadan Üçkilsəyə (Eçmiədzinə) köçürülməsi ilə bağlı idi.
Əhali əsasən əkinçilik və maldarlıqla məşğul olurdu. İrəvan şəhəri Azərbaycanın mühüm sənətkarlıq və ticarət mərkəzlərindən biri idi: müxtəlif ölkələrə gedən yolların qovşağında yerləşdiyi üçün xanlıqda çoxlu körpü, karvansara, bazar və zərbxana var idi. Burada «qara pul» adlanan yerli mis pullar kəsilir, Səfəvi pulları, digər xanlıqların və xarici ölkələrin pulları da işlənirdi.
İrəvan uğrunda mübarizə
İrəvan müxtəlif dövrlərdə gürcü çarından, Qarabağ və Xoy xanlıqlarından asılı vəziyyətə düşürdü: Pənahəli xanın dövründə Qarabağdan asılı idi, Xoy xanı Əhməd xan da onu bir müddət asılı saxlamışdı (bax: «Qarabağ xanlığı: Pənahəli xan və İbrahimxəlil xan»). 1779-cu ildə gürcü çarı II İrakli İrəvana hücum edib xanlığın bir hissəsini — Şörəyeli tutdu. 1783-cü ildə Georgiyevsk müqaviləsi ilə Rusiyanın himayəsinə keçən İraklinin işğalçı siyasəti daha da fəallaşdı; bu isə İrəvanı Osmanlı dövləti ilə yaxınlaşdırdı. 1795-ci ildə Ağa Məhəmməd xanın yürüşündən sonra İrəvan ondan asılı oldu (bax: «Birləşdirmədə son təşəbbüs: Ağa Məhəmməd şah Qacar»). XIX əsrin əvvəlində İrəvan qalası 1804-cü ildə Sisianovun mühasirəsinə tab gətirdi, lakin 1827-ci ildə rus qoşunları tərəfindən alındı (bax: «İkinci Rusiya–Qacar müharibəsi (1826–1828) və Türkmənçay sülhü»).
Naxçıvan xanlığı
Naxçıvan xanlığının əsasını yerli Kəngərli tayfasının başçısı Heydərqulu xan (1747–1763) qoydu. Xanlıq Zəngəzurdan Araz çayı vadisinə qədər olan əraziləri əhatə edir, İrəvan, Qarabağ, Xoy və Maku xanlıqları ilə həmsərhəd idi. Ərazinin bir hissəsi dağlıq olduğu üçün təsərrüfatda maldarlıq mühüm rol oynayırdı; su çatışmazlığı əkinçiliyə mane olsa da, əkinçilik bölgənin ənənəvi məşğuliyyəti olaraq qalırdı.
Feodal ara müharibələri, xarici işğallara qarşı mübarizə və saray çəkişmələri xanlığın siyasi həyatını müəyyən edirdi. Heydərqulu xan hakimiyyətini qorumaq üçün qonşularla müttəfiqlik siyasəti yeridirdi və XVIII əsrin 50-ci illərində Qarabağ xanı Pənahəli xandan asılılığı qəbul etmişdi. Onun ölümündən sonra xanlıq zəiflədi və bir müddət Şiraz hakimi Kərim xan Zənddən asılı oldu; sonralar İbrahimxəlil xan da Naxçıvanı asılı saxlayırdı. XVIII əsrin 80-ci illəri hakimiyyət uğrunda mübarizə dövrü idi. İrəvanı asılı vəziyyətə salan II İrakli Naxçıvana da yürüşə hazırlaşırdı, lakin Osmanlı dövlətinin narazılığı bu yürüşün qarşısını aldı. Kəlbəli xanın (1787–1820) dövründə Naxçıvan Qacarlardan asılı vəziyyətə düşdü: 1795-ci ildə Qacar qoşununa sərt müqavimət göstərsə də, 1797-ci ildə Kəlbəli xan Ərdəbildə şahın hakimiyyətini qəbul etdi, rus qoşunları ilə əlaqə saxladığı üçün isə həbs edildi. 1827-ci ildə Naxçıvan da rus qoşunları tərəfindən tutuldu.
- 1441
Erməni katolikosluğu Kilikiyadan Üçkilsəyə köçürülür
- 1747
İrəvan və Naxçıvan xanlıqları yaranır
Banilər: Mir Mehdi xan Əfşar və Heydərqulu xan Kəngərli.
- 1755
Həsənəli xan Qacar İrəvan xanı olur
- 1750-ci illər
Heydərqulu xan Pənahəli xandan asılılığı qəbul edir
- 1779
II İrakli İrəvana hücum edib Şörəyeli tutur
- 1783
Georgiyevskdən sonra İrəvan Osmanlı dövləti ilə yaxınlaşır
- 1787
Kəlbəli xan Naxçıvan xanı olur
- 1795
Qacar ordusu Naxçıvanda müqavimətə rast gəlir, İrəvan qalasını alır
- 1797
Kəlbəli xan Ərdəbildə həbs edilir
- 1804
Sisianovun İrəvanı mühasirəsi uğursuz olur
- 1827
Rus qoşunları Naxçıvanı və İrəvanı tutur
- 1828
Türkmənçay: İrəvan və Naxçıvan Rusiyaya keçir; «Erməni vilayəti»
| Hökmdar | Xanlıq | Tarix | Əsas fakt |
|---|---|---|---|
| Mir Mehdi xan Əfşar | İrəvan | 1747–1752 | Xanlığın banisi |
| Həsənəli xan Qacar | İrəvan | 1755-dən | Qacar sülaləsinin hakimiyyəti başladı |
| Heydərqulu xan | Naxçıvan | 1747–1763 | Kəngərli tayfasının başçısı; 50-ci illərdə Pənahəli xandan asılı |
| Kəlbəli xan | Naxçıvan | 1787–1820 | Naxçıvan Qacarlardan asılı oldu; 1797-də həbs edildi |
| II İrakli | Kartli-Kaxetiya | 1779 | İrəvana hücum etdi, Şörəyeli tutdu; Naxçıvan yürüşü baş tutmadı |
| Əlamət | İrəvan xanlığı | Naxçıvan xanlığı |
|---|---|---|
| Hakim sülalə | 1755-dən Qacar tayfasından | Yerli Kəngərli tayfasından |
| Təsərrüfat | Əkinçilik, maldarlıq; şəhər — sənətkarlıq və ticarət mərkəzi, zərbxanalar | Dağlıq ərazi — maldarlıq; su çatışmazlığı əkinçiliyə mane olurdu |
| Asılılıq | Gürcü çarı, Qarabağ, Xoy; 1795-dən Ağa Məhəmməd xan | Qarabağ (50-ci illər), Kərim xan Zənd, sonra Qacarlar |
| II İraklinin siyasəti | 1779-da hücum, Şörəyel tutuldu | Yürüş hazırlanırdı, Osmanlı narazılığı onu dayandırdı |
| Oxşar cəhət | 1747-də yarandı, Qarabağdan asılı olub, 1828-də Rusiyaya keçdi | 1747-də yarandı, Qarabağdan asılı olub, 1828-də Rusiyaya keçdi |
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Ticarət yolları üzərində strateji mövqe | Qonşu xanlıqların və xarici dövlətlərin tez-tez hücumları |
| Yolların qovşağında yerləşmə | İrəvanda körpülər, karvansaralar, bazarlar və zərbxanalar çox idi |
| Georgiyevsk müqaviləsi (1783) | İraklinin işğalçılığı artdı, İrəvan Osmanlı ilə yaxınlaşdı |
| Osmanlı dövlətinin narazılığı | II İraklinin Naxçıvan yürüşü baş tutmadı |
| Kəlbəli xanın rus qoşunları ilə əlaqəsi | 1797-də Ağa Məhəmməd şah onu həbs etdirdi |
| Türkmənçay müqaviləsi (1828) | Hər iki xanlıq Rusiyaya keçdi, onların yerində «Erməni vilayəti» yaradıldı |
İnteraktiv
Mənbə: Tiflisdən Peterburqa məktub
Rusiyanın himayəsinə keçdikdən sonra gürcü çarı tez-tez xahiş edir ki, qonşu Azərbaycan torpaqları — Gəncə, İrəvan və Naxçıvan ona tabe edilsin. Lakin buradakı vəziyyət onun düşündüyü kimi asan deyil.
İrəvan Azərbaycana məxsus şəhər olduğundan Osmanlı sultanı onun gürcülərə verilməsinə heç vaxt razılıq verməyəcək; sultan Ərzurum paşasına və digər sərhəd paşalarına bizim qoşunlara qarşı çıxmağı əmr edib. Bundan başqa, Qarabağ xanı və digər Azərbaycan xanları İrəvanı gürcü işğalından xilas etmək üçün birləşiblər.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə adı çəkilməyən gürcü çarını və onu Rusiyanın himayəsinə keçirən müqavilənin adını və ilini yazın.
2) Osmanlı dövlətinin İrəvanın gürcülərə verilməsinə qarşı çıxmasının bir siyasi və bir strateji səbəbini izah edin.
3) Mətndə təsvir olunan vəziyyətin göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Siyasi: Osmanlı dövləti İrəvanı Azərbaycan (müsəlman) şəhəri sayır və Rusiyanın himayəsindəki gürcü çarlığının güclənməsini istəmirdi. Strateji: İrəvan Osmanlı sərhədinə və Ərzuruma gedən ticarət yollarına yaxın idi — burada rus təsirinin artması sərhədi təhdid edərdi. Bal: hər ikisi — 1; biri — ½.
3) İrəvan Osmanlı dövləti ilə yaxınlaşdı; II İraklinin Naxçıvana hazırladığı yürüş Osmanlı narazılığı üzündən baş tutmadı; İrəvan Gürcüstana birləşdirilmədi, 1795-də isə Ağa Məhəmməd xandan asılı oldu. Bal: iki nəticə — 1; biri — ½; xanların birləşməsi mətndə var, bal vermir.
DİM tipli tapşırıqlar
DİM tapşırığı: «X ilə oxşar, Y ilə fərqli»
Məsələ
İrəvan xanlığı üçün Naxçıvan xanlığı ilə oxşar, lakin Quba xanlığından fərqli cəhətləri seçin:
1. XVIII əsrin ortalarında yarandı
2. Müxtəlif dövrlərdə Qarabağ xanlığından asılı olmuşdu
3. II İrakli onun özünə tabe edilməsini Rusiyadan xahiş edirdi
4. Xəzər sahilində yerləşirdi
5. 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsi ilə Rusiyaya keçdi
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: 4 — İrəvan da, Naxçıvan da Xəzər sahilində deyil — «oxşar» belə deyil.
Addım 3: 2, 3, 5 — İrəvan və Naxçıvan üçün doğrudur, Quba üçün yox: Quba Qarabağdan asılı olmayıb, İraklinin məktubunda adı yoxdur, 1806-da tutulub və 1813-də Gülüstan müqaviləsi ilə Rusiyaya keçib.
Cavab: 2, 3, 5.
DİM tapşırığı: uyğunluq
Məsələ
Xanlığı onun banisi ilə uyğunlaşdırın:
1. İrəvan
2. Naxçıvan
3. Qarabağ
a. Heydərqulu xan
b. Mir Mehdi xan Əfşar
c. Pənahəli xan
d. Hüseynəli xan
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: Artıq qalan «d» — Hüseynəli xan Quba xanlığının banisidir.
Tələ: İrəvanda 1755-dən Qacar sülaləsi hakim idi, lakin banisi Əfşar Mir Mehdi xandır.
Cavab: 1-b, 2-a, 3-c.
Bununla xanlıqlar dövrünün birinci hissəsi bitir. Şamaxı, Gəncə, Bakı, Dərbənd və Lənkəran xanlıqları növbəti bölmədə öyrənilir — «Bakı, Dərbənd və Lənkəran xanlıqları; camaatlıq, sultanlıqlar və məlikliklər» dərsi də oradadır.
Yadda saxla
- Qərbi Azərbaycan torpaqları Səfəvilər dövründə əsasən Çuxursəəd bəylərbəyiliyinin tərkibində idi; 1747-dən sonra burada İrəvan və Naxçıvan xanlıqları yarandı.
- İrəvan xanlığının banisi Mir Mehdi xan Əfşar idi, 1755-dən Qacar sülaləsi hakim oldu; əhalinin böyük əksəriyyəti azərbaycanlılar idi; şəhər sənətkarlıq və ticarət mərkəzi idi, «qara pul» kəsilirdi.
- 1779-da II İrakli Şörəyeli tutdu; İrəvan gürcü çarından, Qarabağdan, Xoydan, 1795-dən Ağa Məhəmməd xandan asılı oldu; 1783-dən sonra Osmanlı ilə yaxınlaşdı.
- Naxçıvan xanlığını Kəngərli tayfasının başçısı Heydərqulu xan yaratdı; XVIII əsrin 50-ci illərində o, Qarabağ xanı Pənahəli xandan asılı idi, sonra Kərim xan Zənddən; Kəlbəli xanın (1787–1820) dövründə Qacarlardan asılı oldu.
- Osmanlı narazılığı II İraklinin Naxçıvana yürüşünə mane oldu; 1827-də hər iki xanlıq rus qoşunları tərəfindən tutuldu, 1828-də Türkmənçay müqaviləsi ilə Rusiyaya keçdi.