18 fevral 1978-ci il. Təbrizin küçələrində minlərlə adam toplanıb: Qum şəhərində etirazçıların öldürülməsindən düz qırx gün keçib, şiə ənənəsinə görə bu, anım günüdür. Anım yürüşü görünməmiş qiyama çevrilir: izdiham rejimin rəmzlərinə hücum edir, silahlı qüvvələr atəş açır. İranda şah hakimiyyətini yıxan inqilabın ən böyük hadisələrindən biri Cənubi Azərbaycanın mərkəzində baş verir.
İnqilab ərəfəsi: Pəhləvi rejimi və azərbaycanlılar
1941-ci ildə Rza şah taxtdan getdikdən sonra oğlu Məhəmməd Rza şah Pəhləvi (1941–1979) hakimiyyətə gəldi. 1946-cı ildə Milli Hökumətin süqutundan sonra («Cənubi Azərbaycan XX əsrin 20–40-cı illərində: Rza şah, Pişəvəri və Milli hökumət» dərsinə bax) Azərbaycan dilinə qadağa bərpa olundu, hakimiyyət getdikcə daha çox mərkəzləşdi. Müxalifəti SAVAK adlı gizli polis (1957) izləyirdi, 1975-ci ildə isə yeganə qanuni partiya kimi Rastaxiz elan olundu.
«Ağ inqilab» (1963) torpaq islahatı və qadınlara seçki hüququ gətirdi, lakin sosial bərabərsizlik artdı: kəndlilərin bir hissəsi şəhərlərə köçdü. Dünyəvi islahatlara ruhanilər qarşı idi; şahı tənqid edən ayətulla Ruhulla Xomeyni 1964-cü ildə ölkədən çıxarıldı və sonralar İraqın Nəcəf şəhərində yaşadı. Azərbaycanlıların başlıca şikayəti ana dili idi: pan-İranizm siyasəti davam edirdi, Azərbaycan dilində məktəb, mətbuat və nəşr qadağan idi.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
İnqilabın başlanması (1978–1979)
1978-ci ilin yanvarında Xomeynini təhqir edən qəzet məqaləsi Qumda etirazlara səbəb oldu; 9 yanvarda silahlı qüvvələr nümayişçilərə atəş açdı. Şiə ənənəsinə görə ölənlərin anımı 40-cı gündə keçirilir, hər anım yeni etiraz dalğasına çevrildi. 18 fevral 1978-ci ildə Təbrizdə anım yürüşü qiyama çevrildi: etirazçılar rejimin rəmzi sayılan bank, kinoteatr və Rastaxiz binalarına hücum etdi, qüvvələr atəş açdı; ölənlərin sayı barədə məlumatlar fərqlidir. Etirazlar bütün ölkəyə yayıldı.
8 sentyabrda («Qara cümə») Tehranda hərbi vəziyyət şəraitində nümayişçilər atəşə tutuldu, lakin tətillər, o cümlədən neft sənayesində, ölkəni iflic etdi. Xomeyni 1978-ci ilin oktyabrında Fransaya keçərək hərəkata oradan rəhbərlik etdi. 16 yanvar 1979-da şah İranı tərk etdi, 1 fevralda Xomeyni Tehrana qayıtdı, fevralın əvvəlində isə Mehdi Bazərganı müvəqqəti hökumətin başçısı təyin etdi. 11 fevral 1979-da şahın sonuncu baş naziri Şapur Bəxtiyarın hökuməti süquta uğradı.
Azərbaycanlılar inqilabda fəal iştirak etdilər, çünki rejimdən narazı idilər. Qumda yaşayan azərbaycanlı ayətulla Kazım Şəriətmədari ən nüfuzlu şiə ruhanilərindən biri idi. Cənubi Azərbaycan əhalisi yeni quruluşun ana dili və yerli idarəetmə hüquqlarını tanıyacağına ümid edirdi.
| Şəxs | Rolu | Əsas məqam |
|---|---|---|
| Məhəmməd Rza şah Pəhləvi | İran şahı (1941–1979) | 16 yanvar 1979-da ölkəni tərk etdi |
| Ruhulla Xomeyni | inqilabın rəhbəri, ayətulla | 1 fevral 1979-da qayıtdı; vilayəti-fəqih |
| Kazım Şəriətmədari | azərbaycanlı ayətulla | Konstitusiyaya etiraz; ev dustaqlığı (1982) |
| Mehdi Bazərgan | müvəqqəti hökumətin başçısı | fevral 1979 |
| Şapur Bəxtiyar | şahın sonuncu baş naziri | hökuməti 11 fevral 1979-da süquta uğradı |
İnteraktiv
İslam Respublikası və hüquqi mübarizə
Vilayəti-fəqihTərif
İslam Respublikasının əsas prinsipi: ali hakimiyyət ən yüksək səlahiyyətli şiə fəqihinə (hüquqşünas-din alimi) məxsusdur. İnqilabdan sonra bu vəzifəni Xomeyni tutdu; Konstitusiya ətrafındakı mübahisələrin əsas mövzusu bu oldu.
1979-cu il martın 30–31-də keçirilən referendumdan sonra 1 aprel 1979-da İran İslam Respublikası elan edildi. Ölkənin yeni Əsas Qanununu hazırlayarkən və dekabrda (2–3 dekabr) referendumla qəbul edərkən başlıca mübahisə vilayəti-fəqih prinsipi ətrafında getdi. Şəriətmədari və tərəfdarları ali hakimiyyətin bir şəxsin əlində cəmlənməsinə etiraz edirdilər.
Azərbaycanlıların tələbləri hüquqi çərçivədə idi. Konstitusiyanın 15-ci maddəsi fars dilini rəsmi dil sayırdı, lakin yerli dillərdən mətbuatda və mediada istifadəyə, məktəblərdə onların ədəbiyyatının tədrisinə icazə verirdi. Şəriətmədarinin tərəfdarları 1979-cu ildə Xalq Müsəlman Respublika Partiyasını (XMRP) yaratdılar; partiyanın əsas bazası Təbrizdə idi, o, ana dilində təhsili və yerli özünüidarəni tələb edirdi. XMRP 2–3 dekabr referendumunu boykot etdi.
«Bu ölkə xalqının rəsmi və ümumi dili və yazısı fars dilidir. Rəsmi sənədlər, yazışmalar və mətnlər, eləcə də dərsliklər bu dildə və bu yazı ilə olmalıdır. Lakin yerli və tayfa dillərindən mətbuatda və kütləvi informasiya vasitələrində istifadə sərbəstdir; məktəblərdə bu dillərin ədəbiyyatı fars dili ilə yanaşı tədris oluna bilər.»
Bu hissə sənədin dillərə, yazıya, təqvimə və bayrağa həsr olunmuş fəslinə aiddir; sənəd ölkədə monarxiya devrildikdən sonra referendumla qəbul edilmişdir.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə adı çəkilməyən sənədi, qəbul olunduğu ili və bu maddənin hansı sahəyə aid olduğunu müəyyən edin.
2) Cənubi Azərbaycanlıların ana dilinə dair hüquqların tanınmasını gözləməsinin bir siyasi və bir mədəni səbəbini izah edin.
3) Bu maddənin sonrakı taleyi ilə bağlı mətndə göstərilməyən iki nəticəni yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Siyasi: azərbaycanlılar inqilabda iştirak etmişdi və yeni hakimiyyətdən bərabər hüquqlar gözləyirdi. Mədəni: şah dövründə ana dilində məktəb və mətbuat qadağan olduğundan dilin itirilməsi təhlükəsi var idi. Bal: iki səbəb izahla — 1; izahsız — ⅔; biri izahla — ½; biri izahsız — ⅓.
3) Azərbaycan tarixşünaslığına görə maddə faktiki olaraq tətbiq olunmadı (İran hakimiyyəti bunu fərqli qiymətləndirir); Azərbaycan dili dövlət məktəblərində tədris dili olmadı; ana dili uğrunda hərəkat sonrakı nəsillərdə də yaşadı (ana dilində nəşr imkanları məhdud olsa da). Bal: iki nəticə — 1; bir nəticə — ½.
Təbriz üsyanı (1979) və hakimiyyətin möhkəmləndirilməsi
Konstitusiyanın 2–3 dekabr 1979-cu il referendumunda qəbul edilməsindən sonra ona və vilayəti-fəqih prinsipinə etiraz Təbrizdə kütləvi çıxışlara çevrildi. Şəriətmədarinin tərəfdarları ana dilini, yerli idarəetmə hüquqlarını və Konstitusiyaya dəyişiklik edilməsini tələb edirdilər; Qumda Şəriətmədarinin tərəfdarlarına hücum gərginliyi daha da artırdı. Mərkəzi hakimiyyət bunu inqilaba qarşı hərəkət saydı; 1979-cu ilin dekabrından 1980-ci ilin yanvarınadək davam edən üsyan mərkəzi hakimiyyətin tərəfdarları tərəfindən yatırıldı.
Üsyandan sonra XMRP buraxıldı (1980), tərəfdarları təqib olundu. 1980-ci ilin sentyabrında başlayan İran–İraq müharibəsi hakimiyyəti daha da möhkəmlətdi. 1982-ci ildə Şəriətmədari hökumətə qarşı sui-qəsd planında ittiham olunub ruhani rütbəsindən məhrum edildi, ev dustaqlığına alındı (1986-cı ildə vəfat etdi). Azərbaycan tarixşünaslığına görə 15-ci maddə faktiki olaraq tətbiq edilmədi: Azərbaycan dili dövlət məktəblərində tədris dili olmadı, ana dilində təhsil və nəşr imkanları məhdud idi. İran hakimiyyəti isə yerli dillərə dair müddəalara fərqli qiymət verir. Buna baxmayaraq ana dili uğrunda hərəkat və milli şüur sonrakı nəsillərdə də yaşadı. Sonrakı mövzu üçün «Dövlət müstəqilliyinin bərpası və hakimiyyət uğrunda çəkişmələr (1991–1993)» dərsinə bax.
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| dərin səbəblər: pan-İranizm, ana dilinin qadağan olunması, sosial bərabərsizlik; bilavasitə səbəb: Qum anımının 40-cı günü | Təbriz qiyamı (fevral 1978), inqilabda geniş iştirak |
| 40 günlük anımlar, tətillər, şahın zəifləməsi | şah gedir (16 yanvar 1979), Respublika elan olunur (1 aprel) |
| vilayəti-fəqih mübahisəsi, Konstitusiyaya etiraz, XMRP-nin referendumu boykotu | Təbriz üsyanı (dekabr 1979) |
| üsyanın yatırılması | XMRP-nin buraxılması (1980), tərəfdarlarının təqibi, sonra Şəriətmədarinin ev dustaqlığı (1982) |
| ölkənin müharibə vəziyyətinə keçməsi (İran–İraq, 1980) | hakimiyyətin daha da möhkəmlənməsi |
| Cəhət | Məhəmməd Rza şahın rejimi (1941–1979) | İslam Respublikası (1979-dan) |
|---|---|---|
| hakimiyyət | monarxiya, şah | respublika, vilayəti-fəqih |
| əsas ideologiya | pan-İranizm | vilayəti-fəqih, şiə hüququ |
| ana dili hüququ | qadağan | 15-ci maddədə var; Azərbaycan tarixşünaslığına görə praktikada tətbiq edilmədi |
| azərbaycan dilində dövlət məktəbi | yoxdur | yoxdur |
| müxalifətə münasibət | SAVAK, Rastaxiz | XMRP buraxıldı, Şəriətmədari ev dustaqlığında |
- 1941
Məhəmməd Rza Pəhləvi taxta çıxır
- 1963
«Ağ inqilab»
- 1964
Xomeyni ölkədən çıxarılır
- 1975
Rastaxiz yeganə qanuni partiya elan olunur
- 9 yanvar 1978
Qum etirazları
- 18 fevral 1978
Təbriz qiyamı
- 8 sentyabr 1978
«Qara cümə» (Tehran): hərbi vəziyyət şəraitində atəş
- 16 yanvar 1979
Şah İranı tərk edir
- 1 fevral 1979
Xomeyni Tehrana qayıdır
- 11 fevral 1979
Bəxtiyar hökuməti süquta uğrayır
- 1 aprel 1979
İran İslam Respublikası elan olunur
- Dekabr 1979
Konstitusiya referendumu (2–3 dekabr); Təbriz üsyanı (yanvar 1980-ə qədər)
- 1980
XMRP buraxılır
- Sentyabr 1980
İran–İraq müharibəsi başlayır
- 1982
Şəriətmədari ev dustaqlığına alınır
Xronologiya tapşırığı
Məsələ
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün: 1. «Ağ inqilab» 2. Rastaxiz partiyasının yaradılması 3. Xomeyninin ölkədən çıxarılması 4. «Qara cümə»
A) 1, 2, 3, 4 B) 1, 3, 2, 4 C) 3, 1, 2, 4 D) 1, 3, 4, 2 E) 2, 1, 3, 4
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Kodlaşdırılmış tapşırıq
Məsələ
1979-cu ilin dekabrında Təbriz üsyanı haqqında: 1. Şəriətmədarinin tərəfdarları iştirak edirdi 2. Seyid Cəfər Pişəvəri başçılıq edirdi 3. Konstitusiyaya və vilayəti-fəqih prinsipinə etiraz səsləndirilirdi 4. Üsyan yatırıldı 5. Üsyan şahın devrilməsinə səbəb oldu
A) 1, 3, 4 B) 2, 4, 5 C) 1, 2, 3 D) 3, 4, 5 E) 1, 4, 5
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
«Aid deyil» tapşırığı
Məsələ
İnqilabdan sonra Cənubi Azərbaycanda hüquqi mübarizəyə aid deyil:
A) XMRP B) Konstitusiyanın 15-ci maddəsi C) Kazım Şəriətmədari D) Azərbaycan Demokrat Firqəsi (1945) E) vilayəti-fəqihə etiraz
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Yadda saxla
- Məhəmməd Rza şah Pəhləvi (1941–1979): mərkəzləşmə, SAVAK, Rastaxiz, pan-İranizm; Azərbaycan dilində məktəb və mətbuat qadağan idi.
- Qum (9 yanvar 1978) → 40 gün sonra Təbriz qiyamı (18 fevral 1978): etirazlar bütün ölkəyə yayıldı.
- 16 yanvar 1979 şah gedir; 1 fevral Xomeyni qayıdır; 11 fevral Bəxtiyar hökuməti yıxılır; 1 aprel 1979 İran İslam Respublikası elan olunur.
- Konstitusiya (2–3 dekabr 1979 referendumu): vilayəti-fəqih; 15-ci maddə yerli dillərə mətbuatda və mediada icazə verirdi. Şəriətmədari və XMRP hüquqi mübarizə aparırdı.
- Dekabr 1979 – yanvar 1980 Təbriz üsyanı yatırıldı, XMRP buraxıldı, Şəriətmədari ev dustaqlığına alındı (1982); Azərbaycan tarixşünaslığına görə 15-ci maddə faktiki olaraq tətbiq edilmədi.