GPS uydularındaki atom saatleri görelilik düzeltmesi yapılmadan çalışsaydı, navigasyon birkaç saat içinde kullanılamaz hâle gelirdi. Atmosferin üst katmanlarında oluşan müonlar yalnızca birkaç mikrosaniye yaşar ama yere ulaşır. Her iki olguyu da Albert Einstein'ın 1905'te geliştirdiği özel görelilik kuramı açıklar.
İki postulat
- Görelilik ilkesi: fizik yasaları bütün eylemsiz referans sistemlerinde aynıdır; hiçbir deney “mutlak durgunluğu” saptayamaz.
- Işık hızının değişmezliği: ışığın boşluktaki hızı bütün eylemsiz sistemlerde aynıdır, c ≈ 3 · 10⁸ m/s, ve kaynağın hareketine bağlı değildir.
İkinci postulat günlük deneyimle çelişir: trende ileri atılan top yere göre daha hızlı gider, ışık ise gitmez. Sonuç olarak zaman ve uzaklık mutlak değildir: bir sistemde eşzamanlı olan iki olay başka bir sistemde eşzamanlı olmayabilir; buna eşzamanlılığın göreliliği denir.
Zaman genişlemesi ve boy kısalması
Bir “ışık saati” düşünelim: ışık, aralarında L uzaklık olan iki ayna arasında gidip gelir. Saatle birlikte hareket eden gözlemci için bir “tık” Δt₀ = 2L/c sürer. Saat v hızıyla hareket ederse yerdeki gözlemci ışığın eğik bir yol izlediğini görür: (cΔt/2)² = L² + (vΔt/2)². Buradan Δt = Δt₀ / √(1 − v²/c²) bulunur.
Burada
- γ
- Lorentz çarpanı (γ ≥ 1)
- Δt₀
- özzaman — saatin durduğu sistemde ölçülen aralık, s cinsinden
- L₀
- öz uzunluk — cismin durduğu sistemde ölçülen uzunluk, m cinsinden
Yalnızca hareket doğrultusundaki boyut kısalır; dik boyutlar değişmez.
| v / c | γ |
|---|---|
| 0,1 | 1,005 |
| 0,6 | 1,25 |
| 0,8 | 1,667 |
| 0,99 | 7,09 |
| 0,999 | 22,4 |
Örnek 1: müonlar yere nasıl ulaşır?
Problem
Bir müonun ortalama öz yaşam süresi 2,2 μs'dir. Müon 0,995c hızla hareket ediyor. Dünya'ya göre yaşam süresini ve bu sürede aldığı ortalama yolu bulun. Görelilik olmasaydı cevap ne olurdu?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Δt = γ · Δt₀ ≈ 10 · 2,2 = 22 μs.
Yol: 0,995 · 3 · 10⁸ · 22 · 10⁻⁶ ≈ 6,6 km.
Görelilik olmadan: 0,995 · 3 · 10⁸ · 2,2 · 10⁻⁶ ≈ 660 m; müonlar aşağıya ulaşamazdı.
Müonun kendi sisteminde ise atmosfer γ kat kısalır: sonuç aynıdır.
Lorentz dönüşümleri ve hız toplama
Burada
- x′, t′
- olayın S′ sistemindeki konumu ve zamanı (S′, S'ye göre x boyunca v hızıyla hareket eder)
- u′, u
- cismin S′ ve S sistemlerindeki hızları
v ≪ c iken Galileo dönüşümlerine indirgenir: x′ = x − vt, t′ = t, u = u′ + v.
Boy kısalması da Lorentz dönüşümlerinden çıkar. Bir çubuk S′ sisteminde durgundur, uçları x′₁ ve x′₂'dedir, L₀ = x′₂ − x′₁. S'de uzunluğu ölçmek için iki ucun konumunu aynı t anında kaydederiz: x′₂ − x′₁ = γ(x₂ − vt) − γ(x₁ − vt) = γ(x₂ − x₁). Dolayısıyla L = x₂ − x₁ = L₀/γ.
Örnek 2: birbirine doğru uçan gemiler
Problem
a) İki uzay gemisi, her biri Dünya'ya göre 0,6c hızla birbirine doğru uçuyor. Birinci geminin pilotu ikinci geminin hızını kaç ölçer? b) 100 m uzunluğundaki bir gemi 0,8c hızla uçuyor. Dünya'dan ölçülen uzunluğu nedir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) γ = 5/3, L = L₀ / γ = 100 · 3/5 = 60 m.
Etkileşimli
Göreli momentum ve enerji
Burada
- m
- cismin kütlesi (durgun kütle, değişmez), kg cinsinden
- E
- toplam enerji, J cinsinden
- E₀
- durgun enerji, J cinsinden
Düşük hızlarda binom açılımı γ = (1 − β²)^(−1/2) ≈ 1 + β²/2 verir. O zaman Ek = (γ − 1)mc² ≈ mc² · v²/(2c²) = mv²/2 olur; klasik formül yeniden elde edilir. v → c iken γ → ∞: kütleli bir cismi ışık hızına çıkarmak için sonsuz enerji gerekir.
Örnek 3: hızlı bir elektron
Problem
Bir elektron (m = 9,11 · 10⁻³¹ kg) 0,8c hızla hareket ediyor. Durgun enerjisini, kinetik enerjisini ve momentumunu bulun. E² = (pc)² + (mc²)² eşitliğini doğrulayın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
γ = 5/3: Ek = (5/3 − 1) · 0,51 ≈ 0,34 MeV.
p = γmv = (5/3) · 9,11 · 10⁻³¹ · 2,4 · 10⁸ ≈ 3,64 · 10⁻²² kg · m/s.
Kontrol: pc ≈ 1,093 · 10⁻¹³ J, mc² ≈ 0,820 · 10⁻¹³ J, √(1,093² + 0,820²) · 10⁻¹³ ≈ 1,366 · 10⁻¹³ J = γmc². ✓
Klasik mv²/2 ise yalnızca ≈ 0,16 MeV verirdi.
Örnek 4: bir gramın enerjisi
Problem
1 g kütleye eşdeğer durgun enerjiyi bulun ve kilovatsaat cinsinden ifade edin.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
1 kWh = 3,6 · 10⁶ J olduğundan E₀ = 2,5 · 10⁷ kWh = 25 milyon kWh.
Nükleer tepkimelerde kütlenin yalnızca küçük bir kısmı enerjiye dönüşür, ama bu bile kimyasal yanmadan milyonlarca kat fazladır.
Etkileşimli
Unutma
- Postulatlar: fizik yasaları bütün eylemsiz sistemlerde aynıdır; c bütün gözlemciler için aynıdır.
- γ = 1/√(1 − v²/c²); Δt = γΔt₀ (zaman genişler), L = L₀/γ (boy kısalır).
- Hız toplama: u = (u′ + v)/(1 + u′v/c²); sonuç asla c'yi aşmaz.
- p = γmv, E = γmc², E₀ = mc², Ek = (γ − 1)mc², E² = (pc)² + (mc²)².