Elektromanyetik indüksiyon

Manyetik akıyı, Faraday yasasını ve Lenz kuralını, Φ(t) ve ℰ(t) grafiklerini, bobinden geçen yükü ve elektron sayısını, hareket eden iletkendeki emk’yı ve indüksiyon olaylarının yazılı açıklamasını DİM tarzı sorularla öğren.

  • 11. sınıf
  • 23 dk
  • 12 soru
  • Ders 34 / 44

Bu derste öğreneceklerin

  • Manyetik akıyı hesaplamak ve birimini başka birimlerle ifade etmek (Wb = T · m² = V · s)
  • Faraday yasasıyla indüksiyon emk’sını bulmak ve Φ(t) grafiğinden ℰ(t) grafiğini çizmek
  • İndüksiyon akımının yönünü Lenz kuralıyla bulmak ve olayı yazılı olarak açıklamak
  • Bobinden geçen yükü (q = N · ΔΦ / R), elektron sayısını ve hareket eden iletkendeki emk’yı hesaplamak

Evlerimize gelen elektriğin neredeyse tamamı, santrallerdeki üreteçlerde manyetik alan içinde dönen bobinlerde üretilir. Telefonu kablosuz şarj ederken ya da metro turnikesine kart okuturken de aynı olay çalışır. 1831’de Michael Faraday, değişen bir manyetik alanın elektrik akımı oluşturduğunu keşfetti. Bu, DİM’in en sevdiği konulardan biridir: 2026’da IV. grup sınavındaki durum temelli yazılı soruların hepsi (açıklama, hesaplama ve grafik çizme) elektromanyetik indüksiyonla ilgiliydi.

Manyetik akı

Φ = B · S · cos α

Burada

Φ
manyetik akı, weber (Wb) cinsinden
B
manyetik alan, T
S
ilmeğin alanı, m²
α
B ile yüzeyin normali (dikmesi) arasındaki açı

Manyetik akı, ilmekten “kaç alan çizgisinin” geçtiğini gösterir. Birimi 1 Wb = 1 T · 1 m²; Faraday yasasından ayrıca 1 Wb = 1 V · s.

Basit anlatım

Manyetik akı yağmura benzer. Dikey yağan yağmurun altında bir halka tut. Halka yatayken içinden en çok damla geçer; halkayı eğdikçe damlalar azalır; halka dikken içinden hiç damla geçmez. Manyetik akı da böyledir: B “yağmurun” şiddeti, S halkanın alanı, cos α ise halkanın ne kadar döndüğünü hesaba katar. α, alan çizgileri ile halkanın normali (düzlemine dik doğru) arasındaki açıdır.

Çerçeveyi döndürüyoruz

Problem

Alanı 0,5 m² olan bir çerçeve 0,2 T’lık düzgün bir alanda. Akıyı bulun: a) çizgiler çerçevenin düzlemine dik (α = 0); b) α = 60°; c) çizgiler çerçevenin düzlemi boyunca (α = 90°).

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

a) Φ = 0,2 · 0,5 · 1 = 0,1 Wb; en fazla.
b) Φ = 0,1 · cos 60° = 0,1 · 0,5 = 0,05 Wb.
c) cos 90° = 0 → Φ = 0: çizgiler çerçeveden geçmez, yanından kayar.

Örnek 1: akı ve değişimi

Problem

Alanı 50 cm² olan bir çerçeve 0,4 T’lık düzgün bir manyetik alandadır.
1) Alan çizgileri çerçevenin düzlemine diktir. Manyetik akıyı bul.
2) Çerçevenin düzlemi çizgilerle 30° açı yapıyor. Akı nedir?
3) Çerçeve 1. konumdan 180° döndürülüyor. Akının değişimi nedir?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

S = 50 cm² = 5 · 10⁻³ m².
1) B normal boyuncadır: α = 0, Φ = 0,4 · 5 · 10⁻³ = 2 · 10⁻³ Wb = 2 mWb.
2) Açı normalden ölçülür: α = 90° − 30° = 60°; Φ = 2 mWb · cos 60° = 1 mWb.
3) 180° döndükten sonra çizgiler çerçeveye öbür taraftan girer: Φ₂ = −2 mWb. ΔΦ = Φ₂ − Φ₁ = −4 mWb; sıfır değil! Bu tipik bir tuzaktır.

Örnek 2 (çoktan seçmeli): akının birimi

Problem

Hangi ifadeler manyetik akının birimidir?
I. T · m² II. C · Ω III. N · m / A
A) yalnız I B) I ve II C) I ve III D) I, II, III E) II ve III

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

I. Φ = BS → Wb = T · m² — doğru.
II. ℰ = ΔΦ / Δt → Wb = V · s; V = A · Ω olduğundan V · s = A · s · Ω = C · Ω — doğru.
III. F = BIl bağıntısından T = N / (A · m) → Wb = T · m² = N · m / A — doğru.
Cevap: D. Bu tür sorularda birimi birkaç formülle “açmak” gerekir.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Faraday yasası ve Lenz kuralı

Kapalı bir ilmekten geçen manyetik akı değiştiğinde ilmekte indüksiyon emk’sı ve akımı oluşur. Akı üç yolla değiştirilebilir: B’yi, ilmeğin alanını ya da açıyı değiştirerek. Emk, akının kendisine değil, ne kadar hızlı değiştiğine bağlıdır.

Basit anlatım

Hareketsiz bir mıknatıs bobinin içinde dururken hiçbir şey olmaz; galvanometrenin ibresi sıfırdadır. Mıknatısı içeri itersen ibre bir yöne, çekip çıkarırsan öbür yöne sapar; mıknatıs ne kadar hızlı hareket ederse sapma o kadar büyük olur. Demek ki akımı manyetik alanın kendisi değil, değişimi oluşturur; daha doğrusu, kapalı bir ilmekten geçen manyetik akının değişim hızı. Bu değişim ilmekte bir indüksiyon emk’sı oluşturur; onu bulmak için akı değişimi, değişimin sürdüğü zamana bölünür: ℰ = ΔΦ / Δt. Akı üç yolla değiştirilebilir: B’yi (mıknatısı yaklaştırarak), ilmeğin alanını (halkayı sıkarak) ya da açıyı (çerçeveyi döndürerek).

Bir sarımdan elli sarıma

Problem

Bir sarımdan geçen akı 0,1 s’de 0,02 Wb değişiyor. a) Tek sarımlı bir halkada emk nedir? b) Aynı akı 50 sarımlı bir bobinin her sarımından geçerse emk nedir? c) Aynı değişim 0,05 s’de olursa bir sarımdaki emk ne olur?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

a) ℰ = ΔΦ / Δt = 0,02 / 0,1 = 0,2 V.
b) Her sarım 0,2 V verir, sarımlar seri bağlı piller gibi toplanır: 50 · 0,2 = 10 V.
c) 0,02 / 0,05 = 0,4 V: iki kat hızlı değişim iki kat büyük emk verir.
ℰ = −N · ΔΦ / Δtℰ = −N · ΔΦ / Δt

Burada

ℰ
indüksiyon emk’sı, V
N
bobindeki sarım sayısı
ΔΦ / ΔtΔΦ / Δt
akının değişim hızı, Wb/s

Eksi işaret Lenz kuralını ifade eder: indüksiyon akımı, kendi manyetik alanıyla kendisini oluşturan akı değişimine karşı koyar.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
“İçinden geçir” düğmesine bas: N = 200 sarımlı bobinin içinden v = 2 m/s hızla geçen mıknatıs en fazla ℰ ≈ 0,41 V oluşturur (R = 2 Ω iken I ≈ 0,2 A); mıknatıs girerken ibre bir yöne, çıkarken öbür yöne sapar. Mıknatısı sürükleyip bobinin içinde durdur: akı orada en büyüktür (≈ 54 μWb), ama ℰ = 0. v = 4 m/s ya da N = 400 seçersen emk iki katına çıkar (≈ 0,82 V).
Derinlemesine

Hareketsiz bir halkadaki elektronları ne harekete geçirir? Manyetik alan duran yüklere etki etmez. Maxwell’in cevabı: değişen bir manyetik alan çevresinde bir elektrik alanı oluşturur. Bu alanın çizgileri kapalıdır (girdaplı alan); bu yüzden bir yük kapalı bir ilmek boyunca dolaştırıldığında alanın yaptığı iş sıfır olmaz ve birim yük başına bu iş, indüksiyon emk’sının ta kendisidir. Faraday yasası, elektromanyetizmayı anlatan dört Maxwell denkleminden biridir. Eksi işaret ise enerjinin korunumudur: indüksiyon akımı değişime yardım etseydi akı daha da artar, onunla birlikte akım da artardı; enerji yoktan var olurdu.

∮ E · dl = −dΦ / dtE = (r / 2) · dB / dt∮ E · dl = −dΦ / dtE = (r / 2) · dB / dt

Burada

∮ E · dl
girdaplı elektrik alanının kapalı ilmek boyunca birim yüke yaptığı iş, yani indüksiyon emk’sı, V
r
düzgün alanın değiştiği dairesel bölgenin içindeki halkanın yarıçapı, m

İkinci bağıntı birincisinden çıkar: E · 2πr = πr² · dB / dt. Örneğin B’nin 0,5 T/s hızla arttığı bir bölgede 0,1 m yarıçaplı bir halka boyunca E = 0,05 · 0,5 = 0,025 V/m, emk ise π · 0,1² · 0,5 ≈ 0,016 V’tur. Elektronları bir çember üzerinde hızlandıran betatron tam da bu alanla çalışır.

Örnek 3: bobinde emk

Problem

Bir bobinin 200 sarımı var ve her sarımın alanı 0,01 m². Sarımlara dik manyetik alan 0,1 s’de 0’dan 0,5 T’ya düzgün olarak artıyor. Emk’yı ve bobinin direnci 5 Ω ise akımı bul.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Akı değişimi: ΔΦ = ΔB · S = 0,5 · 0,01 = 0,005 Wb.
|ℰ| = N · ΔΦ / Δt = 200 · 0,005 / 0,1 = 10 V.
Akım: I = ℰ / R = 10 / 5 = 2 A.
Basit anlatım
  1. Alanın yönü

    Mıknatısın alanı halkanın içinden hangi yöne geçiyor? Çizgiler N kutbundan çıkar, S kutbuna girer.

  2. Akı artıyor mu, azalıyor mu?

    Mıknatıs yaklaşıyorsa ya da B güçleniyorsa akı artar; uzaklaşıyorsa ya da B zayıflıyorsa azalır.

  3. Akımın kendi alanı

    Akı artıyorsa indüksiyon akımının halkanın içindeki alanı dış alana zıt, azalıyorsa onunla aynı yöndedir: akım her zaman değişimi “yumuşatmaya” çalışır.

  4. Akımın yönü

    Sağ elinin başparmağını akımın kendi alanı yönünde tut: kıvrılan dört parmağın halkadaki akımın yönünü gösterir (sağ el kuralı).

  1. Akı değişiyor

    İlmekten geçen manyetik akının değiştiğini göster ve nedenini yaz: mıknatıs yaklaşıyor, B artıyor, ilmek dönüyor ya da alanı değişiyor.

  2. Faraday yasası

    Akının değişmesi indüksiyon emk’sı oluşturur: |ℰ| = N · ΔΦ / Δt; ilmek kapalıysa I = ℰ / R akımı geçer.

  3. Lenz kuralı

    İndüksiyon akımının manyetik alanı akının değişmesine karşı koyar; buradan akımın yönü ve mıknatısla etkileşim (itme veya çekme) çıkar.

  4. Sonuç

    Aletin gösterdiği değeri ya da cismin hareketini anlat. Akı değişmiyorsa (mıknatıs durmuşsa) ℰ = 0’dır ve akım yoktur.

Örnek 4 (yazılı soru): sıçrayan halka

Problem

Bir bobinin dikey demir çekirdeğine alüminyum bir halka geçirilmiş. Bobin kaynağa bağlandığı anda halka yukarı sıçrıyor. Deney kesik (yarık) bir halkayla tekrarlanınca halka yerinde kalıyor. İki sonucu da açıklayın.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Anahtar kapatılınca bobindeki akım, dolayısıyla çekirdekten ve halkadan geçen manyetik akı artar. Faraday yasasına göre halkada indüksiyon emk’sı oluşur; bütün halka kapalı bir devre olduğu için içinden indüksiyon akımı geçer. Lenz kuralına göre bu akımın manyetik alanı akının artmasına karşı koyar: halkanın alt tarafında bobinin üst ucuyla aynı adlı bir kutup oluşur, halka itilir ve sıçrar.
Kesik halkada da emk oluşur, ama devre kapalı olmadığı için akım geçmez; manyetik etkileşim yoktur ve halka yerinde kalır.
Derinlemesine

Alana giren ve çıkan çerçeve

Problem

0,2 m × 0,1 m boyutlarında, direnci 0,5 Ω olan dikdörtgen bir çerçeve, 0,5 T’lık düzgün bir alan bölgesinden 2 m/s sabit hızla geçiyor; 0,1 m’lik kenarı hıza dik, bölge çerçeveden geniş. Çerçeve a) alana girerken; b) tamamen alanın içindeyken; c) alandan çıkarken akımı ve ona etki eden kuvveti bulun.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

a) Alanda yalnızca ön kenar hareket eder, akı artar: ℰ = B · l · v = 0,5 · 0,1 · 2 = 0,1 V, I = 0,1 / 0,5 = 0,2 A, F = B · I · l = 0,5 · 0,2 · 0,1 = 0,01 N, harekete zıt.
b) Çerçeve hareket eder ama akı değişmez: ℰ = 0, I = 0. İki kenarda da emk oluşur ama birbirini götürür; tipik bir tuzak!
c) Akı azalır: ℰ = 0,1 V, akım 0,2 A ama ters yönde; kuvvet yine 0,01 N ve yine harekete zıt. Lenz kuralı çerçeveyi hem girişte hem çıkışta frenler.
Enerji kontrolü: giriş 0,2 / 2 = 0,1 s sürer, dış kuvvetin işi F · s = 0,01 · 0,2 = 2 mJ, açığa çıkan ısı I² · R · t = 0,04 · 0,5 · 0,1 = 2 mJ.

Φ(t) ve ℰ(t) grafikleri

Faraday yasasına göre emk akının değişim hızıdır, yani Φ(t) grafiğinin eğimidir (eksi işaretle). Buradan grafik okumanın üç kuralı çıkar. 1) Φ(t) bir doğruysa ℰ sabittir ve akının başlangıç değerine bağlı değildir: Φ = a + bt için |ℰ| = |b| (N = 1). 2) Φ(t) grafiğinin yatay kısmında, akı büyük olsa bile, ℰ = 0’dır. 3) Akının arttığı kısımda ℰ bir işaretli, azaldığı kısımda ters işaretlidir; kısım ne kadar dikse |ℰ| o kadar büyüktür. Bu yüzden doğru parçalarından oluşan bir Φ(t) grafiği basamaklı bir ℰ(t) grafiği verir.

Basit anlatım

Φ(t) grafiğinden ℰ(t)’yi bulmak, yol–zaman grafiğinden hızı bulmaya benzer: hız grafiğin ne kadar dik olduğunu, ℰ de Φ(t)’nin ne kadar dik olduğunu gösterir. Grafik yataysa (akı değişmiyorsa) akı ne kadar büyük olursa olsun ℰ = 0’dır. Grafik dikse ℰ büyüktür. Akı artarken ℰ bir işaretli, azalırken ters işaretlidir. Örneğin akı 4 s’de 0’dan 8 mWb’e düzgün olarak artıyorsa her saniye 2 mWb artar ve tek sarımlı bir halkada |ℰ| = 2 mV olur.

Φ(t) grafiğinin kısmıℰ(t)
yatay doğruℰ = 0
artan doğrusabit, bir işaretli
azalan doğrusabit, ters işaretli
daha dik doğrudaha büyük |ℰ|

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
1. doğru akıdır, Φ = a + bt (Wb); 2. doğru emk’dır, ℰ = −b (V); N = 1, x zamandır (s). a’yı değiştir: Φ grafiği yukarı aşağı kayar, ℰ değişmez. b’yi değiştir: Φ’nin eğimiyle birlikte ℰ de değişir; b > 0 (akı artıyor) iken ℰ < 0’dır.

Örnek 5 (çoktan seçmeli): Φ(t)’den ℰ(t)’ye

Problem

Tek sarımlı bir ilmekten geçen manyetik akının grafiği üç doğru parçasından oluşuyor: 0–2 s aralığında akı 0’dan 6 mWb’e düzgün olarak artıyor, 2–4 s aralığında değişmiyor, 4–5 s aralığında düzgün olarak azalıp sıfır oluyor. İlmekte oluşan emk’nın büyüklüğü bu üç aralıkta sırasıyla nedir?
A) 3 mV; 0; 6 mV B) 3 mV; 3 mV; 6 mV C) 6 mV; 0; 6 mV D) 3 mV; 0; 3 mV E) 0; 6 mV; 0

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

0–2 s: |ℰ| = ΔΦ / Δt = 6 / 2 = 3 mV.
2–4 s: akı sabittir → ℰ = 0.
4–5 s: |ℰ| = 6 / 1 = 6 mV; işareti 0–2 s aralığındakinin tersidir.
Cevap: A. ℰ(t) grafiği basamaklıdır: zaman ekseninin bir tarafında 3 mV, sonra eksen üzerinde, sonra öbür tarafında 6 mV. E seçeneği emk’yı akının kendisiyle orantılı sanınca, D ise azalmanın 2 kat hızlı olduğunu hesaba katmayınca çıkar.

İlmekten geçen yük. Hareket eden iletken

İlmek kapalıysa indüksiyon akımı I = |ℰ| / R = N · ΔΦ / (R · Δt) olur. Δt sürede geçen yük q = I · Δt’dir ve Δt sadeleşir:

Basit anlatım

Bobinden geçen yük, kovadaki suya benzer: kovayı hızlı boşaltırsan su güçlü bir akışla ama kısa sürede akar; yavaş boşaltırsan akış zayıf, süre uzundur; akan suyun miktarı ise aynıdır. Mıknatısı bobine hızlı itersen akım büyük ama kısa, yavaş itersen küçük ama uzun olur. Geçen yük ise yalnızca akının ne kadar değiştiğine ve dirence bağlıdır: q = ΔΦ / R (burada Φ, bütün sarımlardan geçen toplam akıdır). Örneğin ΔΦ = 0,24 Wb ve R = 6 Ω iken mıknatısı ister 0,3 s’de ister 3 s’de it, q = 0,24 / 6 = 0,04 C olur.

q = N · |ΔΦ| / RNe = q / eq = N · |ΔΦ| / RNe = q / e

Burada

q
ilmekten geçen yük, C
N
sarım sayısı
ΔΦ
bir sarımdan geçen akının değişimi, Wb
R
ilmeğin direnci, Ω
Ne
ilmekten geçen elektron sayısı
e
temel yük, 1,6 · 10⁻¹⁹ C

Yük, akının ne kadar hızlı değiştiğine bağlı değildir: mıknatısı hızlı sokarsan akım büyük, süre kısa olur; galvanometreden aynı yük geçer. Φ tüm sarımlardan geçen toplam akı olarak verilmişse N ayrıca yazılmaz: q = ΔΦ / R.

Derinlemesine

Manyetik alanı yükle ölçmek

Problem

Her sarımının alanı 4 cm² olan 100 sarımlı küçük bir bobin balistik bir galvanometreye bağlı, devrenin toplam direnci 20 Ω. Bobin alan çizgilerine dik konumdan hızla 180° çevrilince galvanometreden 2 · 10⁻⁵ C yük geçiyor. Manyetik alanı bulun.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

180° dönüşte her sarımdan geçen akı B · S’den −B · S’ye değişir: |ΔΦ| = 2B · S.
q = N · 2B · S / R → B = q · R / (2N · S) = 2 · 10⁻⁵ · 20 / (2 · 100 · 4 · 10⁻⁴) = 4 · 10⁻⁴ / 0,08 = 5 · 10⁻³ T = 5 mT.
Çevirme hızı sonucu etkilemez; bu yüzden yöntem elle yapıldığında bile doğru sonuç verir. Bu, manyetik alanı ölçmenin klasik bir laboratuvar yöntemidir.

Örnek 6 (durum: üç yazılı soru)

Problem

Galvanometreye bağlı bir bobine mıknatıs sokuluyor; devrenin direnci 6 Ω’dur. 0,3 s içinde bobinden geçen toplam manyetik akı düzgün olarak 0’dan 0,24 Wb’e çıkıyor, sonra mıknatıs duruyor.
a) Mıknatıs hareket ederken galvanometrenin ibresi neden sapar? Mıknatıs durunca ne olur?
b) Bu sürede bobinden geçen elektron sayısını hesaplayın.
c) 0–0,5 s aralığı için Φ(t) ve ℰ(t) grafiklerini, eksenlerde değerleri göstererek anlatın.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

a) Mıknatıs yaklaştıkça bobinden geçen akı artar. Faraday yasasına göre bobinde indüksiyon emk’sı oluşur; devre kapalı olduğu için akım geçer ve ibre sapar. Lenz kuralına göre bu akımın manyetik alanı akının artmasına karşı koyar; bobin mıknatısı iter. Mıknatıs durunca akı değişmez: ℰ = 0’dır, akım yoktur, ibre sıfıra döner.
b) |ℰ| = ΔΦ / Δt = 0,24 / 0,3 = 0,8 V; I = ℰ / R = 0,8 / 6 ≈ 0,13 A. Φ toplam akı olduğundan q = ΔΦ / R = 0,24 / 6 = 0,04 C. Ne = q / e = 0,04 / (1,6 · 10⁻¹⁹) = 2,5 · 10¹⁷.
c) Φ(t): 0–0,3 s aralığında 0’dan 0,24 Wb’e çıkan eğik bir doğru parçası, 0,3–0,5 s aralığında 0,24 Wb düzeyinde yatay bir parça. ℰ(t) (büyüklük): 0–0,3 s aralığında 0,8 V düzeyinde yatay bir parça, 0,3 s’den sonra zaman ekseni üzerinde (ℰ = 0). Eksenlerde 0,3 s, 0,5 s, 0,24 Wb ve 0,8 V gösterilmelidir.

Manyetik alanda hareket eden bir iletkende de emk oluşur: iletkenin serbest elektronlarına Lorentz kuvveti etki eder ve onları tel boyunca iter.

ℰ = B · l · v · sin α

Burada

l
hareket eden iletkenin uzunluğu, m
v
iletkenin hızı, m/s
α
v ile B arasındaki açı

Manyetik alanda hareket eden iletkende indüksiyon emk’sı. İletken alan çizgileri boyunca hareket ederse (α = 0) emk oluşmaz.

Örnek 7: raylar üzerinde çubuk

Problem

0,5 m uzunluğunda bir metal çubuk yatay raylar üzerinde 5 m/s hızla kayıyor. Düşey manyetik alan 0,4 T, raylar 2 Ω’luk bir dirençle kapatılmış. Emk’yı, akımı ve çubuğa etki eden frenleyici kuvveti bul.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

ℰ = B · l · v = 0,4 · 0,5 · 5 = 1 V.
I = ℰ / R = 1 / 2 = 0,5 A.
Akım taşıyan çubuğa manyetik kuvvet etki eder: F = B · I · l = 0,4 · 0,5 · 0,5 = 0,1 N.
Lenz kuralına göre bu kuvvet harekete zıttır; çubuğu hareket ettirmeye devam etmek için iş yapmak gerekir. Üreteçler tam da bu işi elektrik enerjisine çevirir.
Derinlemesine

Örnek 7’de çubuğu sabit hızla hareket ettirmek için ona 0,1 N’luk bir dış kuvvet uygulamak gerekir. Sabit bir F kuvvetiyle çekilen çubuk önce hızlanır, ama hızı arttıkça frenleyici kuvvet de artar: I = B · l · v / R olduğundan FA = B · I · l = B² · l² · v / R. İkisi eşitlenince ivme sıfır olur ve çubuk limit hızla hareket eder; havada sabit hızla düşen bir paraşütçü gibi: vmax = F · R / (B² · l²).

Limit hız ve enerji dengesi

Problem

Örnek 7’deki çubuğa (B = 0,4 T, l = 0,5 m, R = 2 Ω) sabit 0,1 N’luk bir kuvvet uygulanıyor, sürtünme yok. Çubuğun limit hızını bulun ve enerji dengesini kontrol edin.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

B² · l² / R = 0,16 · 0,25 / 2 = 0,02 N · s/m.
vmax = F / 0,02 = 0,1 / 0,02 = 5 m/s; Örnek 7’deki hız.
Denge: dış kuvvetin gücü F · v = 0,1 · 5 = 0,5 W, dirençte açığa çıkan güç I² · R = 0,5² · 2 = 0,5 W; işin tamamı ısıya dönüşür. Üreteç de böyle çalışır: türbin mekanik iş yapar, Lenz kuvveti ona karşı koyar ve bu iş elektrik enerjisine dönüşür.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Başlangıç değerleri Örnek 1, 6 ve 7’den alındı: 0,4 T’lık alanda 50 cm²’lik çerçeve, bobine sokulan mıknatıs (0,3 s’de ΔΦ = 0,24 Wb, R = 6 Ω: ℰ = 0,8 V, q = 0,04 C) ve raylar üzerindeki çubuk (ℰ = 1 V). Φ = B · S · cos α formülünde Φ–α grafiğine 180°’ye kadar bak; ℰ = N · ΔΦ / Δt formülünde ℰ–Δt ve ℰ–1/Δt grafiklerini karşılaştır: q = N · ΔΦ / R yükü ise Δt’ye hiç bağlı değildir.

İndüksiyon her yerdedir: santral üreteçleri, transformatörler, indüksiyonlu ocaklar, kablosuz şarj cihazları, metal dedektörleri, kart okuyucular, elektro gitar manyetikleri. Akımı değişen bir bobinin kendisinde de emk oluşur; buna özindüksiyon denir. Onu “Özindüksiyon. İndüktans. Manyetik alanın enerjisi” dersinde, üreteçlerin verdiği alternatif akımı ve transformatörü ise “Alternatif akım ve transformatör” dersinde öğreneceksin.

Unutma

  • Manyetik akı Φ = B · S · cos α (α, B ile normal arasındaki açı); 1 Wb = 1 T · m² = 1 V · s.
  • Faraday yasası: ℰ = −N · ΔΦ / Δt; emk akının değişim hızıyla, yani Φ(t) grafiğinin eğimiyle belirlenir.
  • Lenz kuralı: indüksiyon akımı, kendisini oluşturan değişime karşı koyar.
  • İlmekten geçen yük q = N · ΔΦ / R, değişimin hızına bağlı değildir; elektron sayısı Ne = q / e.
  • Hareket eden iletkende ℰ = B · l · v · sin α.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 12

Soru 1 / 12. Hangi birim webere (Wb) eşittir?