Balkondan yukarı attığın top önce yavaşlar, bir an havada “asılı” kalır, sonra giderek hızlanarak geri düşer. İlginçtir ki çıkış ve iniş aynı süreyi alır, top da atıldığı seviyeye atıldığı süratle döner. Bu derste yalnızca yer çekimi kuvvetinin etkisiyle olan hareketleri inceleyeceğiz: serbest düşme, düşey yukarı ve aşağı atış, yatay atış ve eğik atış. 2026 DİM sorularında böyle bir cismin çıkış süresi vy–t ve y–t grafiklerinden bulunuyordu.
Serbest düşme
Serbest düşmeTanım
Bir cismin yalnızca yer çekimi kuvvetinin etkisiyle yaptığı hareket (hava direnci ihmal edilir). Bütün cisimler kütlelerinden bağımsız olarak aynı yer çekimi ivmesiyle hareket eder: Dünya yüzeyinde g ≈ 9,8 m/s², problemlerde g = 10 m/s² alınır. Bu ivme daima düşey aşağı yönlüdür.
Serbest düşme ilk hızı sıfır olan düzgün hızlanan bir harekettir; bu yüzden formülleri v₀ = 0 ve a = g alınmış bildiğimiz formüllerdir.
Burada
- v
- t anındaki hız, m/s
- h
- t sürede düşülen yükseklik, m
- g
- yer çekimi ivmesi, 10 m/s²
Serbest düşme formülleri (v₀ = 0).
Sayılara bakalım (g = 10 m/s²). Serbest düşen cismin hızı her saniye 10 m/s (36 km/h) artar, düştüğü yol ise daha da hızlı büyür, çünkü cisim gittikçe daha hızlı hareket eder. Tablonun her satırını formüllerle kontrol et: v = 10 · t, h = 5 · t².
| t, s | v, m/s | h, m |
|---|---|---|
| 0 | 0 | 0 |
| 1 | 10 | 5 |
| 2 | 20 | 20 |
| 3 | 30 | 45 |
| 4 | 40 | 80 |
Örnek 1: 45 m’den düşen taş
Problem
Bir taş 45 m yükseklikten ilk hızsız düşüyor. Düşme süresini, yere çarptığı andaki hızını ve son saniyede aldığı yolu bul.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
v = g · t = 10 · 3 = 30 m/s (kontrol: √(2 · 10 · 45) = 30).
İlk 2 s’de: 10 · 2² / 2 = 20 m; demek ki son saniyede 45 − 20 = 25 m.
| Zaman t, s | Hız v, m/s |
|---|---|
| 0 | 0 |
| 1 | 10 |
| 2 | 20 |
| 3 | 30 |
| 4 | 40 |
Serbest düşmenin v–t grafiği. v = g · t olduğundan grafik, eğimi g = 10 m/s² olan ve orijinden geçen bir doğrudur. Her saniyede düşülen yol, o saniyenin altındaki şeridin alanına eşittir: ilk saniyede bir üçgen (½ · 1 · 10 = 5 m), sonra 15, 25 ve 35 m’lik yamuklar. Her şerit bir öncekinden 10 m büyüktür; 1 : 3 : 5 : 7 oranı buradan gelir. 4 s’de toplam 5 + 15 + 25 + 35 = 80 m = g · t² / 2.
Serbest düşme modeli iki basitleştirmeye dayanır. Birincisi, g sabit değildir: Dünya’nın dönmesi ve biçimi yüzünden ekvatorda yaklaşık 9,78 m/s², kutuplarda 9,83 m/s²’dir ve yükseklikle azalır. İkincisi, hava direnci hız arttıkça büyür ve sonunda yer çekimini dengeler: net kuvvet ve ivme sıfıra iner, cisim sabit bir limit hızla düşmeye başlar.
| Zaman t, s | Hız v, m/s (hava direnciyle) | Hız v, m/s (havasız: v = g · t) |
|---|---|---|
| 0 | 0 | 0 |
| 0,5 | 4,54 | 5 |
| 1 | 7,24 | 10 |
| 1,5 | 8,38 | 15 |
| 2 | 8,79 | 20 |
| 2,5 | 8,93 | 25 |
| 3 | 8,98 | 30 |
Hava direnciyle düşme. Kesikli doğru havasız düşmedir: v = g · t, hız her saniye 10 m/s artar. Kalın eğri, iri bir yağmur damlasının hızını basitleştirilmiş bir modelle gösterir (direnç kuvveti hızın karesiyle orantılı alınmıştır). Başta eğrinin eğimi g’ye eşittir; direnç arttıkça eğim, onunla birlikte ivme de sıfıra yaklaşır. Eğri v = 9 m/s doğrusuna, yani bir asimptota giderek yaklaşır ama onu geçmez: damla limit hızla düşer. 1 s’de hızı 7,2 m/s olur; havasız düşmede ise 10 m/s olurdu.
Düşey yukarı atış
Oy eksenini yukarı yönlü, başlangıcını atış noktasında seçeriz. Hız yukarı, ivme aşağı yönlüdür; bu yüzden vy her saniye g kadar azalır. Tepe noktasında vy = 0 olur, ama ivme yine g’dir! Sonra cisim serbest düşer. Çıkış ve iniş simetriktir: herhangi bir yükseklikte çıkarken ve inerken süratler eşittir.
Yukarı yönü “+” seçelim ve topu 30 m/s hızla yukarı atalım. Yer çekimi her saniye hızdan 10 m/s “yer”: 30 → 20 → 10 → 0. 3 s sonra top tepe noktasındadır: bir anlığına hızı sıfırdır, ama ivme yine g = 10 m/s²’dir ve aşağı yönlüdür; yer çekimi bir an bile etkisini kesmez. Sonra top düşer: −10, −20, −30 m/s; eksi işareti yalnızca “aşağı” demektir. İniş, çıkışın ayna görüntüsüdür: top 40 m yüksekliğinden hem çıkarken hem inerken 10 m/s süratle geçer. Çıkış yüksekliği: çıkıştaki ortalama hız (30 + 0) / 2 = 15 m/s’dir, 3 s’de top 15 · 3 = 45 m yükselir.
| t, s | vy, m/s | y, m | Ne oluyor |
|---|---|---|---|
| 0 | 30 | 0 | atılıyor |
| 1 | 20 | 25 | yükseliyor, yavaşlıyor |
| 2 | 10 | 40 | yükseliyor |
| 3 | 0 | 45 | tepe noktası, a = g |
| 4 | −10 | 40 | iniyor |
| 5 | −20 | 25 | iniyor, hızlanıyor |
| 6 | −30 | 0 | geri döndü: T = 2t₁ |
Burada
- v₀
- ilk hız, m/s
- vy
- hızın düşey bileşeni: çıkarken pozitif, inerken negatif
- y
- atış noktasından yükseklik, m
Düşey yukarı atılan cismin hareket denklemleri.
Burada
- t₁
- çıkış süresi (vy = 0 koşulundan)
- H
- maksimum yükseklik
- T
- atış seviyesine dönüş süresi, T = 2t₁
Simetri: cisim v₀ süratiyle geri döner.
Örnek 2: yukarı atılan top
Problem
Bir top yerden 25 m/s hızla düşey yukarı atılıyor. Çıkış süresini, maksimum yüksekliği, uçuş süresini, t = 1 s ve t = 4 s anlarındaki hızı ve yüksekliği bul.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
t = 1 s: vy = 25 − 10 = 15 m/s (yukarı), y = 25 − 5 = 20 m.
t = 4 s: vy = 25 − 40 = −15 m/s (aşağı), y = 100 − 80 = 20 m.
Top 20 m yüksekliğinden iki kez geçer, 1 s ve 4 s’de, ikisinde de 15 m/s süratle: bu simetridir (1 s ve 4 s, t₁ = 2,5 s’ye eşit uzaklıktadır).
Bu formüller integralle elde edilir. İvme sabittir: a = dv/dt = −g, yani vy = v₀ − gt. Hız, konumun türevidir: vy = dy/dt, buradan y = v₀t − gt²/2 çıkar. Bu iki denklemden t yok edilirse zamansız formül elde edilir: herhangi bir yükseklikteki hızı zamanı bilmeden verir. Simetrinin matematiksel nedeni Vieta teoremidir: cismin y yüksekliğinde olduğu iki an, gt²/2 − v₀t + y = 0 ikinci dereceden denkleminin kökleridir.
Örnek 2’de (v₀ = 25 m/s) 20 m yüksekliği için: t′ + t″ = 1 + 4 = 5 s = T, t′ · t″ = 1 · 4 = 4 = 2 · 20 / 10. Sürat: vy² = 625 − 400 = 225, yani |vy| = 15 m/s; zamana gerek kalmadı.
Örnek 3 (kodlanan cevap): eşleştirme
Problem
Eşleştirin. Düşey yukarı atılan bir cisim tepe noktasından yere düşerken (hava direnci yok) cismin: 1. artar; 2. azalır; 3. değişmez.
a. yerden yüksekliği; b. sürati; c. ivmesi; d. kinetik enerjisi; e. toplam mekanik enerjisi.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Cevap: 1 – b, d; 2 – a; 3 – c, e.
Düşey aşağı atış
Burada hem hız hem ivme aşağı yönlüdür; bu yüzden Oy eksenini aşağı yönlü seçmek kolaydır. Hız v₀’dan başlayarak her saniye g kadar artar.
Burada
- v₀
- aşağı yönlü ilk hız, m/s
- h
- düşülen yükseklik, m
Örnek 4: aşağı atılan taş
Problem
Bir taş 30 m yükseklikten 5 m/s hızla düşey aşağı atılıyor. Ne kadar sürede ve hangi hızla yere düşer? İlk hızsız bırakılsaydı ne kadar sürede düşerdi?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
v = 5 + 10 · 2 = 25 m/s; kontrol: v² = 5² + 2 · 10 · 30 = 625 → v = 25 m/s.
İlk hızsız: t = √(2 · 30 / 10) = √6 ≈ 2,45 s, biraz daha uzun.
Etkileşimli
Olimpiyat yöntemi: bütün cisimler aynı g ivmesiyle hareket ettiği için birbirlerine göre hızları değişmez. Serbest düşen bir asansördeki gözlemci için yer çekimi sanki kaybolur: atılan her cisim ona göre doğrusal düzgün hareket eder. Bu yüzden iki cismin karşılaşmasıyla ilgili sorular tek satırda çözülür.
Havada karşılaşma
Problem
Bir top yerden 20 m/s hızla düşey yukarı atılıyor. Aynı anda tam üstünden, 40 m yükseklikten bir taş ilk hızsız bırakılıyor. Ne zaman ve hangi yükseklikte karşılaşırlar? (g = 10 m/s²)
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Yükseklik: top için y = 20 · 2 − 5 · 2² = 20 m; kontrol: taş için 40 − 5 · 2² = 20 m.
İlginç bir ayrıntı: bu anda top tepe noktasındadır (t₁ = 20 / 10 = 2 s), taş ise 20 m/s hızla düşmektedir.
v_y–t ve y–t grafikleri
- vy–t: eğimi −g olan bir doğru; v₀’dan başlar, t₁ anında zaman eksenini keser, atış seviyesine −v₀ değeriyle döner. Eksenin üstündeki üçgenin alanı H’dir.
- y–t: kolları aşağı bakan, tepe noktası (t₁, H) olan bir parabol; zaman eksenini 0 ve T = 2t₁ anlarında keser ve t₁’e göre simetriktir.
- ay–t: −g’de zaman eksenine paralel bir doğru; ivme hiç değişmez.
Grafikleri yukarıdaki tablodan kendin çizebilirsin (v₀ = 30 m/s). vy–t: (0, 30), (3, 0) ve (6, −30) noktaları, her saniye 10 m/s aşağı inen tek bir doğru üzerindedir (eğimi −g). Doğrunun zaman eksenini kestiği an (3 s), cismin tepe noktasında olduğu andır. y–t: (0, 0), (1, 25), (3, 45), (5, 25) ve (6, 0) noktaları tepe biçiminde bir eğri, yani parabol oluşturur: tepe çıkış anındadır (3 s), geri dönüş ise iki kat sonra olur (6 s). ay–t grafiği −10 m/s²’de yatay bir doğrudur: ivme hiç değişmez.
| Zaman t, s | Hız v_y, m/s |
|---|---|
| 0 | 30 |
| 1 | 20 |
| 2 | 10 |
| 3 | 0 |
| 4 | −10 |
| 5 | −20 |
| 6 | −30 |
vy–t grafiği (v₀ = 30 m/s). Doğrunun eğimi ivmedir: her Δt = 1 s’de vy 10 m/s azalır, yani ay = −10 m/s² = −g. Doğru zaman eksenini t₁ = 3 s’de keser; bu an en yüksek noktadır. Eksenin üstündeki üçgenin alanı çıkılan yüksekliktir: ½ · 3 s · 30 m/s = 45 m. Eksenin altındaki aynı üçgen düşüştür (alanı −45 m sayılır); bu yüzden 6 s sonunda yer değiştirme sıfırdır: cisim atıldığı yere döner.
| Zaman t, s | Yükseklik y, m |
|---|---|
| 0 | 0 |
| 1 | 25 |
| 2 | 40 |
| 3 | 45 |
| 4 | 40 |
| 5 | 25 |
| 6 | 0 |
y–t grafiği aşağı açılan bir paraboldür: y = 30t − 5t². Tepe noktası (3 s, 45 m) çıkış süresini ve en büyük yüksekliği verir; tepede grafiğe teğet olan doğru yataydır, çünkü o anda vy = 0. Parabol t₁ = 3 s’ye göre simetriktir: cisim 25 m yüksekliğinden iki kez geçer — t = 1 s’de çıkarken ve t = 5 s’de inerken (1 s ve 5 s, t₁’den eşit uzaklıktadır). Grafik zaman eksenini T = 2t₁ = 6 s’de keser.
Örnek 5 (yazılı soru): v_y–t grafiğinden çıkış süresi
Problem
Yerden düşey yukarı atılan bir cismin vy–t grafiği bir doğrudur. Grafikte ilk hız verilmemiş, ancak doğru (7 s, −30 m/s) noktasından geçiyor. Cismin maksimum yüksekliğe çıkış süresini hesaplayın (g = 10 m/s², hava direnci ihmal ediliyor).
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
II. yol. Tepe noktasından sonra cisim serbest düşer ve 30 m/s hıza 30 / 10 = 3 s’de ulaşır. Demek ki t₁ = 7 − 3 = 4 s.
Yazılı cevapta formülü, değerlerin yerine konmasını ve birimi göstermek gerekir. Ek bilgi: H = 40² / 20 = 80 m.
Örnek 6 (çoktan seçmeli): y–t grafiğinden çıkış süresi
Problem
Yerden düşey yukarı atılan bir cismin y–t grafiği, orijinden ve (2 s, 40 m) noktasından geçen bir parabol parçasıdır. Cismin maksimum yüksekliğe çıkış süresini hesaplayın (g = 10 m/s²).
A) 2 s B) 3 s C) 4 s D) 2,5 s E) 6 s
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
t₁ = v₀ / g = 30 / 10 = 3 s (B).
Tuzaklar: 2 s verilen noktayı tepe sanmaktır; 6 s ise uçuşun tamamıdır (2t₁).
Yatay atış ve eğik atış
Temel fikir: hareketler birbirinden bağımsızdır. Yatay doğrultuda hiçbir kuvvet etki etmez; cisim düzgün doğrusal hareket yapar. Düşeyde ise sıradan serbest düşme ya da düşey atış olur. Bu yüzden aynı yükseklikten aynı anda biri yatay atılan, diğeri serbest bırakılan iki bilye yere aynı anda düşer.
Bunu şöyle düşünebilirsin. Yatay atılan bir topa tam yukarıdan (örneğin bir dron kamerasından) bakarsan onun yalnızca sabit hızla ileri gittiğini görürsün. Arkadan, atış doğrultusunda bakarsan topun serbest bırakılmış bir top gibi düştüğünü görürsün. Top iki hareketi aynı anda yapar ve bunlar birbirini etkilemez.
Masadan düşen oyuncak araba
Problem
Elvin oyuncak arabayı 1,25 m yüksekliğindeki bir masanın kenarından 2 m/s hızla yatay olarak bırakıyor. Araba ne kadar sürede düşer ve masadan ne kadar uzağa düşer? Hız 4 m/s olsaydı ne değişirdi?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Yatayda hız sabittir: R = v₀ · t = 2 · 0,5 = 1 m.
4 m/s’de düşme yine 0,5 s sürer (yükseklik aynı), menzil ise 4 · 0,5 = 2 m olur.
Burada
- v₀
- yatay ilk hız, m/s
- h
- atış yüksekliği, m
- R
- menzil, m
Yatay atış: uçuş süresi v₀’a bağlı değildir. Yere çarpma hızı v = √(v₀² + (gt)²).
Örnek 7: yardan yatay atılan taş
Problem
Murad 20 m yüksekliğindeki bir yardan taşı 15 m/s hızla yatay atıyor. Uçuş süresini, menzili, yere çarpma hızını ve hızın yatayla yaptığı açıyı bul.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
vy = g · t = 20 m/s, vₓ = 15 m/s → v = √(15² + 20²) = 25 m/s.
tan β = vy / vₓ = 20 / 15 = 4/3 → β ≈ 53°.
Yatayla α açısı yapacak şekilde atılan cismin hızını iki bileşene ayırırız: v₀ₓ = v₀ · cos α (değişmez) ve v₀y = v₀ · sin α (düşey atıştaki gibi değişir). Tepe noktasında hız sıfır değildir, v₀ · cos α’ya eşittir.
Eğik atış da aynı anda iki harekettir. Hızı iki “parçaya” ayırırız: yatay parça v₀ · cos α (top bütün uçuş boyunca bu hızla düzgün ilerler) ve düşey parça v₀ · sin α (top bununla tıpkı düşey yukarı atılmış gibi çıkar ve iner). Tepe noktasında yalnızca düşey parça sıfır olur, yatay parça kalır; bu yüzden orada hız sıfır değildir, v₀ · cos α’ya eşittir.
Parça parça çözüm
Problem
Bir topa 25 m/s hızla öyle vuruluyor ki hızın yatay parçası 20 m/s, düşey parçası 15 m/s oluyor (açı yaklaşık 37°). Uçuş süresini, maksimum yüksekliği, menzili ve tepe noktasındaki hızı bulun.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Yatayda (sabit hız): R = 20 · 3 = 60 m.
Tepe noktasında yalnızca yatay parça kalır: 20 m/s.
Kontrol: R = v₀² · sin 2α / g = 625 · 0,96 / 10 = 60 m.
Burada
- α
- atış açısı (hız ile yatay arasında)
- T, H
- uçuş süresi ve maksimum yükseklik
- R
- menzil (atış seviyesine düşerken)
Menzil 45°’de en büyüktür; toplamı 90° olan açılar (30° ve 60°) aynı menzili verir.
x = v₀ · cos α · t eşitliğinden t’yi bulup y = v₀ · sin α · t − gt²/2 ifadesinde yerine koyarsak yörünge denklemi elde edilir. Bu, y’nin x’e göre ikinci dereceden bir fonksiyonudur; demek ki hava direnci yokken yörünge bir paraboldür. Menzil formülünde sin 2α ≤ 1’dir ve eşitlik yalnızca 2α = 90°’de sağlanır; 45°’nin en iyi açı olduğunun kanıtı budur. Gerçek atışlarda ise hava direnci ve atış yüksekliği yüzünden en iyi açı genellikle 45°’den küçüktür.
Yörünge denklemi: atış noktası orijinde, Ox yatay, Oy yukarı yönlü.
Örnek 8: 30° ve 60° açıları
Problem
Bir top 20 m/s hızla yatayla 30° açı yapacak şekilde atılıyor. Uçuş süresini, maksimum yüksekliği ve menzili bul. Açı 60° olsaydı ne değişirdi?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
T = 2 · 10 / 10 = 2 s; H = 10² / 20 = 5 m; R = 17,3 · 2 ≈ 34,6 m (= 20² · sin 60° / 10).
60°’de: R aynıdır (34,6 m), ama H = 15 m, T ≈ 3,46 s; top daha yükseğe çıkar ve daha uzun uçar.
| Yatay uzaklık x, m | Yükseklik y, m (α = 60°) | Yükseklik y, m (α = 45°) | Yükseklik y, m (α = 30°) |
|---|---|---|---|
| 0 | 0 | 0 | 0 |
| 5 | 7,41 | 4,37 | 2,47 |
| 10 | 12,3 | 7,5 | 4,11 |
| 15 | 14,7 | 9,38 | 4,91 |
| 20 | 14,6 | 10 | 4,88 |
| 25 | 12,1 | 9,38 | 4,02 |
| 30 | 6,96 | 7,5 | 2,32 |
| 35 | — | 4,38 | — |
| 40 | — | 0 | — |
| 45 | — | — | — |
Eğik atışta yörüngeler (v₀ = 20 m/s, g = 10 m/s²). Her yörünge bir parabol parçasıdır. Menzil 45°’de en büyüktür: R = v₀² / g = 40 m. 30° ile 60°’nin toplamı 90° olduğundan iki cisim de aynı noktaya, 34,6 m uzağa düşer; ama 60°’de top üç kat daha yükseğe çıkar (5 m’ye karşı 15 m) ve havada daha uzun kalır (2 s’ye karşı 3,46 s).
Hedefe iki yol
Problem
Bir top 20 m/s hızla atılıyor ve aynı seviyede 20 m uzaklıktaki bir hedefe düşmesi gerekiyor. Hangi açıyla atılmalı? Her durumda uçuş ne kadar sürer? (g = 10 m/s²)
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Uçuş süresi T = 2v₀ · sin α / g: 15°’de 4 · 0,259 ≈ 1,04 s, 75°’de 4 · 0,966 ≈ 3,86 s.
Kontrol: iki sürenin çarpımı 2R / g = 4 s²’dir (1,04 · 3,86 ≈ 4,0).
Tuzaklar: ikinci açıyı unutmak; v₀² < gR olsaydı (örneğin v₀ = 10 m/s) hiçbir açıyla hedefe ulaşılamazdı, çünkü sin 2α > 1 çıkardı.
Etkileşimli
- 1.Serbest düşen bir cisim 4 s’de m yol alır.
- 2.30 m/s hızla yukarı atılan bir cisim s yükselir.
- 3.30 m/s hızla yukarı atılan bir cismin maksimum yüksekliği m’dir.
- 4.80 m yükseklikten yatay atılan bir cisim s uçar.
Unutma
- Serbest düşme v₀ = 0 ve a = g olan düzgün hızlanan harekettir: v = gt, h = gt²/2; g = 10 m/s² iken ardışık saniyelerde 5, 15, 25, … m.
- Yukarı atışta t₁ = v₀ / g, H = v₀² / (2g), dönüş süresi 2t₁, dönüş sürati v₀’dır.
- Tepe noktasında vy = 0’dır, ama ivme her zaman g’dir ve aşağı yönlüdür.
- vy–t eğimi −g olan bir doğru, y–t ise t₁’e göre simetrik bir paraboldür.
- Yatay ve eğik atışta hareketler bağımsızdır: vₓ sabittir, düşeyde serbest düşme olur.