Güneş her saniye milyonlarca ton kütleyi enerjiye dönüştürür, fisyona uğrayan bir kilogram uranyum-235, bir kilogram kömürden milyonlarca kat fazla enerji verir, arkeologlar ise binlerce yıllık buluntuların yaşını karbon-14 ile belirler. Bunların hepsinin arkasında çekirdek kuvvetleri ve E = mc² vardır. Daha derine inersek, proton ve nötronlar da kuarklardan oluşur.
Kütle eksikliği ve bağlanma enerjisi
Bir çekirdeğin kütlesi, onu oluşturan serbest proton ve nötronların kütleleri toplamından her zaman küçüktür. Bu farka kütle eksikliği denir. Çekirdeği ayrı nükleonlara ayırmak için gereken enerji, yani bağlanma enerjisi, kütle eksikliğine E = mc² ile bağlıdır. Hesapta atomik kütle birimi kullanmak kolaydır: 1 u = 1,66 · 10⁻²⁷ kg, enerji karşılığı 931,5 MeV'dir.
Burada
- Z, N
- proton ve nötron sayıları (A = Z + N)
- mp, mn
- proton ve nötron kütleleri: 1,007276 u ve 1,008665 u
- Eb
- bağlanma enerjisi; Eb / A nükleon başına bağlanma enerjisidir
Örnek 1: helyum-4 çekirdeği
Problem
Helyum-4 çekirdeğinin kütlesi 4,001506 u'dur. Kütle eksikliğini, bağlanma enerjisini ve nükleon başına bağlanma enerjisini bulun.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Eb = 0,030376 · 931,5 ≈ 28,3 MeV.
Eb / A = 28,3 / 4 ≈ nükleon başına 7,1 MeV; kimyasal bağ enerjisinden (birkaç eV) milyonlarca kat büyük.
Nükleon başına bağlanma enerjisinin kütle numarasına göre eğrisi demir-56 civarında (≈ 8,8 MeV) en yüksek değerine ulaşır. Bu yüzden enerji iki yolla açığa çıkarılabilir: ağır çekirdeklerin fisyonu ve hafif çekirdeklerin füzyonu; her iki durumda da ürünler daha sıkı bağlıdır.
Radyoaktif bozunma yasası
Her kararsız çekirdeğin birim zamanda bozunma olasılığı λ sabittir ve çekirdeğin “yaşına” bağlı değildir. O zaman dt sürede bozunan çekirdek sayısı dN = −λN dt olur. Değişkenleri ayırıp integral alırsak: ∫ dN/N = −λ ∫ dt → ln(N/N₀) = −λt → N = N₀ e^(−λt). N = N₀/2 koşulu yarılanma süresini verir: T = ln 2 / λ.
Burada
- λ
- bozunma sabiti, s⁻¹ cinsinden
- T
- yarılanma süresi
- A
- aktiflik — saniyedeki bozunma sayısı, becquerel (Bq) cinsinden
Ortalama ömür τ = 1/λ = T / ln 2 ≈ 1,44 T.
Örnek 2: bir tahta parçasının yaşı
Problem
Eski bir tahta parçasında, canlı ağaçtakinin %30'u kadar karbon-14 var. C-14'ün yarılanma süresi 5730 yıldır. Tahtanın yaşını bulun.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
t = 5730 · 1,204 / 0,693 ≈ 9950 yıl.
Kontrol: %30, 1,5 yarılanma (%35) ile 2 yarılanma (%25) arasındadır; 9950 yıl 1,74 yarılanma süresidir. ✓
Örnek 3: bir gram radyumun aktifliği
Problem
1 g radyum-226'nın (T = 1600 yıl, M = 226 g/mol) aktifliğini bulun.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
T = 1600 · 3,156 · 10⁷ s ≈ 5,05 · 10¹⁰ s, λ = 0,693 / T ≈ 1,37 · 10⁻¹¹ s⁻¹.
A = λN ≈ 3,7 · 10¹⁰ Bq; saniyede 37 milyar bozunma. Tarihsel birim olan 1 curie (Ci), 1 g radyumun aktifliği olarak seçilmişti.
Etkileşimli
Fisyon ve füzyon
Uranyum-235 çekirdeği bir nötron soğurunca bölünür, örneğin: ²³⁵U + n → ¹⁴¹Ba + ⁹²Kr + 3n; her fisyonda yaklaşık 200 MeV açığa çıkar. Yeni nötronlar başka çekirdekleri böler ve zincirleme tepkime oluşur; reaktörde kontrol çubuklarıyla denetlenir. Füzyonda ise hafif çekirdekler birleşir: ²H + ³H → ⁴He + n. Pozitif çekirdeklerin itmesini yenmek için on milyonlarca derecelik sıcaklık gerekir; Güneş'in merkezi yaklaşık 1,5 · 10⁷ K'dir.
Burada
- Q
- tepkimenin enerji verimi; Q > 0 ise enerji açığa çıkar
Bir tepkimede yük numarası (Z) ve kütle numarası (A) toplamları korunur.
Örnek 4: döteryum–trityum füzyonu
Problem
²H + ³H → ⁴He + n tepkimesinde açığa çıkan enerjiyi bulun. Atom kütleleri: ²H 2,014102 u, ³H 3,016049 u, ⁴He 4,002602 u, n 1,008665 u. 1 kg yakıt başına enerjiyi uranyum fisyonuyla karşılaştırın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Q = 0,018884 · 931,5 ≈ 17,6 MeV.
1 kg için: her 5,03 u başına 17,6 MeV → ≈ 3,4 · 10¹⁴ J/kg. Uranyum fisyonu: 235 u başına 200 MeV → ≈ 8 · 10¹³ J/kg. Kömür yakmak ise yalnızca yaklaşık 3 · 10⁷ J/kg verir.
(Atom kütleleri kullanılınca elektron kütleleri iki tarafta birbirini götürür.)
Etkileşimli
Standart Model
Modern anlayışa göre madde iki tür temel fermiyondan oluşur: kuarklar ve leptonlar; her biri üç nesil hâlinde bulunur. Proton iki u ve bir d kuarkından (uud: 2/3 + 2/3 − 1/3 = +1), nötron ise udd'den (yük 0) oluşur. Etkileşimleri bozonlar taşır: elektromanyetizmayı foton, güçlü kuvveti sekiz gluon, zayıf kuvveti W± ve Z⁰. 2012'de Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'nda keşfedilen Higgs bozonu, parçacıklara kütle kazandıran mekanizmayla ilişkilidir. Kütle çekimi Standart Model'e dahil değildir.
| Fermiyonlar | I. nesil | II. nesil | III. nesil |
|---|---|---|---|
| Kuarklar (yük +2/3) | u | c | t |
| Kuarklar (yük −1/3) | d | s | b |
| Yüklü leptonlar (−1) | e | μ | τ |
| Nötrinolar (0) | νₑ | νμ | ντ |
Kuark düzeyinde beta bozunması şöyledir: nötrondaki bir d kuarkı bir W⁻ bozonu yayarak u kuarkına dönüşür, W⁻ ise bir elektrona ve bir elektron antinötrinosuna bozunur: n → p + e⁻ + ν̄ₑ. Bu, zayıf etkileşimin bir örneğidir; yük (0 = +1 − 1 + 0) ve nükleon sayısı korunur.
Unutma
- Kütle eksikliği Δm = Zmp + Nmn − m_çekirdek; bağlanma enerjisi Eb = Δm · c², 1 u ↔ 931,5 MeV.
- Nükleon başına bağlanma enerjisi demir civarında en büyüktür: ağır çekirdeklerin fisyonu ve hafiflerin füzyonu enerji verir.
- Bozunma yasası N = N₀ e^(−λt), T = ln 2 / λ, aktiflik A = λN (Bq).
- Standart Model: 6 kuark, 6 lepton, taşıyıcılar (foton, gluonlar, W±, Z⁰) ve Higgs bozonu; proton = uud, nötron = udd.