Çevremizdeki her şey (hava, su, vücudumuz, hatta yıldızlar) atomlardan oluşur. Bir atom çok küçüktür, boyutu yaklaşık 10⁻¹⁰ m'dir: bir milimetreye yan yana 10 milyon atom sığar. Peki atomun içinde ne vardır ve bazı atomlar neden ışıma yapar?
Atomun yapısı
1911'de Ernest Rutherford, atomun merkezinde çok küçük ama ağır ve pozitif yüklü bir çekirdek bulunduğunu gösterdi. Çekirdek proton ve nötronlardan oluşur, çevresinde ise negatif yüklü elektronlar hareket eder. Çekirdek atomdan on binlerce kat küçüktür, ama atomun kütlesinin neredeyse tamamı çekirdektedir.
| Tanecik | Yük | Bağıl kütle | Bulunduğu yer |
|---|---|---|---|
| Proton | +1 | 1 | çekirdekte |
| Nötron | 0 | 1 | çekirdekte |
| Elektron | −1 | 1/1836 | çekirdeğin çevresinde |
- Atom numarası (Z) — çekirdekteki proton sayısı. Atomun hangi element olduğunu belirler: 6 protonlu her atom karbondur.
- Kütle numarası (A) — proton ve nötronların toplam sayısı. Nötron sayısı: N = A − Z.
- Nötr bir atomda elektron sayısı proton sayısına eşittir.
Örnek 1: tanecikleri sayalım
Problem
a) Oksijen-16 atomunda (Z = 8) kaç proton, nötron ve elektron vardır? b) Uranyum-235 çekirdeğinde (Z = 92) kaç nötron vardır?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) N = A − Z = 235 − 92 = 143 nötron.
Dikkat: elektron sayısı proton sayısına yalnızca nötr atomda eşittir.
İzotoplarTanım
Aynı elementin, proton sayısı aynı ama nötron sayısı farklı olan atomları. Örneğin karbon-12, karbon-13 ve karbon-14 karbonun izotoplarıdır: hepsinde 6 proton, sırasıyla 6, 7 ve 8 nötron vardır.
Etkileşimli
Radyoaktivite
Bazı çekirdekler kararsızdır: kendiliğinden bozunur ve bu sırada ışıma yayar. Bu olaya radyoaktivite denir. Radyoaktif bozunma ısıtma, soğutma ya da basınçla hızlandırılamaz veya yavaşlatılamaz.
- 1896
Henri Becquerel, uranyum tuzlarının görünmez ışınlar yaydığını keşfeder
- 1897
J. J. Thomson elektronu keşfeder
- 1898
Marie ve Pierre Curie polonyum ve radyumu keşfeder
- 1911
Ernest Rutherford atomun çekirdekli modelini ortaya koyar
- 1932
James Chadwick nötronu keşfeder
| Işıma | Nedir? | Ne durdurur? |
|---|---|---|
| Alfa (α) | helyum çekirdeği: 2 proton + 2 nötron | bir kâğıt yaprağı |
| Beta (β) | hızlı elektronlar | birkaç mm alüminyum |
| Gama (γ) | çok yüksek enerjili elektromanyetik ışıma | kalın kurşun ya da beton |
Alfa bozunmasında çekirdek 2 proton ve 2 nötron kaybeder: atom numarası 2, kütle numarası 4 azalır ve yeni bir element oluşur. Örneğin radyum-226 (Z = 88) alfa bozunmasıyla radon-222'ye (Z = 86) dönüşür.
Yarılanma süresi
Yarılanma süresi, yarı ömür (T)Tanım
Bir örnekteki radyoaktif çekirdeklerin yarısının bozunması için geçen süre. İyot-131 için yaklaşık 8 gün, karbon-14 için yaklaşık 5730 yıl, uranyum-238 için yaklaşık 4,5 milyar yıldır.
Burada
- N₀
- başlangıçtaki radyoaktif çekirdek sayısı (ya da maddenin kütlesi)
- N
- t süre sonra kalan çekirdekler
- n
- geçen yarılanma süresi sayısı
Örnek 2: tıpta iyot-131
Problem
Bir hastaneye 64 mg iyot-131 getiriliyor. Yarılanma süresi 8 gündür. 24 gün sonra ne kadar iyot-131 kalır?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
N = 64 mg / 2³ = 64 / 8 = 8 mg.
Adım adım: 64 → 32 → 16 → 8 mg.
Etkileşimli
Etkileşimli
Unutma
- Atom, çekirdek (proton ve nötronlar) ile çevresinde hareket eden elektronlardan oluşur.
- Z proton sayısı, A proton ve nötron sayısının toplamıdır; N = A − Z.
- İzotopların proton sayısı aynı, nötron sayısı farklıdır.
- Alfa ışımasını kâğıt, betayı alüminyum, gamayı kalın kurşun durdurur.
- Her yarılanma süresinde radyoaktif çekirdeklerin yarısı bozunur: N = N₀ / 2ⁿ.