Yer çekimi kuvveti, ağırlık ve ağırlıksızlık

Evrensel çekim yasasını, yer çekimi kuvvetini (F = m · g) ve yükseklikle değişimini, kütle ile ağırlık farkını, asansörde ve köprüde ağırlığı, ağırlıksızlığı ve aşırı yüklenmeyi DİM tarzı sorularla öğren.

  • 7 ve 10. sınıflar
  • 22 dk
  • 12 soru
  • Ders 9 / 44

Bu derste öğreneceklerin

  • Çekim yasasını ve g’nin yüksekliğe bağlılığını oran problemlerinde uygulamak
  • Yer çekimi kuvvetini ağırlıktan, kütleyi ağırlıktan ayırt etmek
  • İvmeli asansörde ve köprüde ağırlığı hesaplamak
  • Ağırlıksızlığı ve aşırı yüklenmeyi açıklamak

Yüksek bir binanın asansöründe banyo tartısının üzerine çık. Asansör yukarı doğru harekete başlarken tartı daha fazla, aşağı doğru başlarken daha az gösterir; oysa kütlen değişmemiştir. Uzay istasyonundaki astronot ise Dünya onu çekmeye devam etse de “ağırlıksızdır”. Bu derste yer çekimi kuvvetini ağırlıktan ayırmayı ve ağırlığın ne zaman artıp azaldığını hesaplamayı öğreneceksin.

Evrensel çekim yasası ve yer çekimi kuvveti

Newton, Evrendeki bütün cisimlerin birbirini çektiğini buldu. Çekim kuvveti kütlelerin çarpımıyla doğru, merkezler arasındaki uzaklığın karesiyle ters orantılıdır. Elmayı yere düşüren kuvvet, Ay’ı yörüngede tutan kuvvetle aynıdır. Gezegenler ve uydular «Dairesel hareket ve kütle çekimi» dersinde ayrıntılı incelenir.

F = G · m₁ · m₂ / r²F = G · m₁ · m₂ / r²

Burada

F
çekim kuvveti, N
m₁, m₂
cisimlerin kütleleri, kg
r
merkezler arasındaki uzaklık, m
G
evrensel çekim sabiti, 6,67 · 10⁻¹¹ N · m² / kg²: aralarında 1 m bulunan 1’er kg’lık iki cismin çekim kuvveti

Dünya’nın cisimleri kendine çektiği kuvvete yer çekimi kuvveti denir. Cismin kendisine etki eder, düşey aşağı (Dünya’nın merkezine doğru) yönelir ve kütleyle doğru orantılıdır. Dünya yüzeyinde g = G · M / R² ≈ 9,8 N/kg’dır (problemlerde 10 N/kg). Dünya’dan uzaklaştıkça g azalır.

F = m · ggh = g₀ · R² / (R + h)²F = m · ggh = g₀ · R² / (R + h)²

Burada

m
cismin kütlesi, kg
g₀
Dünya yüzeyindeki yer çekimi ivmesi
gh
h yüksekliğindeki yer çekimi ivmesi
R
Dünya’nın yarıçapı (≈ 6400 km)

Yer çekimi kuvveti ve yüksekliğe bağlılığı.

Dünya çevresinde bir kütle çekim alanı oluşturur. Alanın bir noktadaki şiddeti, o noktaya konan 1 kg’lık cisme etki eden kuvvettir: g = F / m (N/kg). Bu yüzden g’nin iki anlamı vardır: alan şiddeti (N/kg) ve yer çekimi ivmesi (m/s²); birimler aynıdır, çünkü 1 N/kg = 1 m/s².

Örnek 1: Dünya’da ve Ay’da

Problem

Murad’ın kütlesi 50 kg. Dünya’da (g = 9,8 N/kg) ve Ay’da (g = 1,6 N/kg) ona etki eden yer çekimi kuvvetini bul. Murad’ın Ay’daki kütlesi ne olur?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Dünya’da: F = 50 · 9,8 = 490 N. Ay’da: F = 50 · 1,6 = 80 N.
Kütle cismin kendi özelliğidir ve değişmez: Ay’da da 50 kg’dır.

Örnek 2: oran problemleri

Problem

1) İki cisim arasındaki uzaklık 3 katına çıkarıldı. Çekim kuvveti nasıl değişir?
2) Dünya yüzeyinden R yükseklikte (R, Dünya’nın yarıçapı) g kaçtır (g₀ = 10 m/s²)?
3) Hangi yükseklikte yer çekimi ivmesi yüzeydekinden 9 kat küçüktür?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) F ~ 1/r² → 3² = 9 kat azalır.
2) g = g₀ · R² / (2R)² = g₀ / 4 = 2,5 m/s².
3) (R + h)² / R² = 9 → R + h = 3R → h = 2R (≈ 12 800 km).

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Gezegeni seçin (Dünya, Ay, Mars) ve kutunun kütlesini değiştirin. Kütle gezegene bağlı değildir, ağırlık W = m·g ise bağlıdır: Formüller bölümündeki “Ağırlık ve yüzeyin tepki kuvveti” kartına bakın. 10 kg’lık bir kutunun Ay’daki ağırlığı kaç newtondur?

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Ağırlık ve kütle

AğırlıkTanım

Bir cismin Dünya’nın çekimi nedeniyle desteğine bastırdığı ya da askısını gerdiği kuvvet (P). Bu kuvvet desteğe, yer çekimi kuvveti ise cismin kendisine etki eder. Newton’un üçüncü yasasına göre P, tepki kuvvetine eşittir: P = N. Durgunken ya da sabit hızla hareket ederken P = mg’dir. (Türkiye’deki kitaplarda bu kuvvete çoğu zaman “görünür ağırlık” denir ve tartının gösterdiği değerdir.)

ÖzellikKütleAğırlık (P)
Nedir?eylemsizliğin ölçüsüdesteğe etki eden kuvvet
BirimkgN
Aleteşit kollu terazidinamometre
Ay’da ya da asansördedeğişmezdeğişir

İvmeli asansörde ağırlık

Asansördeki cisme iki kuvvet etki eder: mg (aşağı) ve tepki kuvveti N (yukarı). İvme yukarı yönlüyse Newton’un ikinci yasasından N − mg = ma, yani N = m(g + a). İvme aşağı yönlüyse N = m(g − a). Ağırlık P = N’dir. P’nin mg’ye oranına aşırı yüklenme (g kuvveti) n denir.

P = m(g + a) — a yukarıP = m(g − a) — a aşağın = P / (mg)P = m(g + a) — a yukarıP = m(g − a) — a aşağın = P / (mg)

Burada

a
asansörün ivmesinin büyüklüğü, m/s²
n
aşırı yüklenme: n > 1 — P artmış, n = 0 — ağırlıksızlık
Asansörün hareketiİvmeAğırlık (P)
yukarı doğru hızlanıyoryukarıP > mg
sabit hızla gidiyor ya da duruyora = 0P = mg
yukarı giderken fren yapıyoraşağıP < mg
aşağı doğru hızlanıyoraşağıP < mg
aşağı giderken fren yapıyoryukarıP > mg
serbest düşüyora = gP = 0

Örnek 3: asansörde tartı

Problem

Kütlesi 50 kg olan Aysel asansörde tartının üzerinde duruyor. Asansör a) 2 m/s² ivmeyle yukarı doğru harekete başlarken, b) 2 m/s² ivmeyle aşağı doğru harekete başlarken, c) sabit hızla giderken tartı kaç newton gösterir? a) durumunda aşırı yüklenme nedir?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

a) P = 50 · (10 + 2) = 600 N. b) P = 50 · (10 − 2) = 400 N. c) P = mg = 500 N.
n = 600 / 500 = 1,2; Aysel kendini 1,2 kat “ağır” hisseder.

Örnek 4 (çoktan seçmeli): aşağı inen asansör fren yapıyor

Problem

Aşağı inen bir asansör kata yaklaşırken 3 m/s²’lik ivmeyle fren yapıyor. Asansördeki 70 kg kütleli bir insanın ağırlığını (P) hesaplayın (g = 10 m/s²).
A) 490 N B) 700 N C) 910 N D) 210 N E) 1400 N

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Asansör aşağı gidiyor ama yavaşlıyor → ivme yukarı yönlü.
P = m(g + a) = 70 · 13 = 910 N (C).
A (490 N), hızın yönüne bakıp P = m(g − a) yazma hatasıdır.

Tümsek ve çukur köprüde otomobil

Köprü bir çember yayıysa otomobil çembersel hareket yapar ve merkezcil ivme a = v² / R çemberin merkezine yönelir (bkz. «Dairesel hareket ve kütle çekimi»). Tümsek köprünün tepesinde merkez aşağıdadır; ivme aşağı yönlüdür ve P azalır. Çukur köprünün en alt noktasında merkez yukarıdadır; P artar.

P = m(g − v² / R) — tümsekP = m(g + v² / R) — çukurP = m(g − v² / R) — tümsekP = m(g + v² / R) — çukur

Burada

v
otomobilin hızı, m/s
R
köprünün eğrilik yarıçapı, m

v = √(g · R) olduğunda tümsek köprünün tepesinde P = 0 olur: ağırlıksızlık.

Örnek 5: tümsek ve çukur köprü

Problem

Kütlesi 2 t olan bir otomobil, eğrilik yarıçapı 45 m olan bir köprüde 15 m/s hızla gidiyor. Otomobil köprüye a) tümsek köprünün tepesinde, b) çukur köprünün en alt noktasında hangi kuvvetle bastırır? c) Hangi hızda tümsek köprünün tepesinde ağırlıksızlık olur?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

a = v² / R = 225 / 45 = 5 m/s².
a) P = 2000 · (10 − 5) = 10 kN.
b) P = 2000 · (10 + 5) = 30 kN.
c) v = √(g · R) = √450 ≈ 21 m/s.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Dersteki gibi g = 10 m/s² alındı: h = R yüksekliğinde yer çekimi ivmesi g₀ / 4 = 2,5 m/s²’dir (Örnek 2); F = m · g bağıntısında m = 50 kg ve g = 1,6 m/s² yazarak Murad’a Ay’da etki eden çekim kuvvetini bulabilirsin (Örnek 1). P = m · (g + a) bağıntısında m = 50 kg yazıp Örnek 3’ü tekrarla (a = 2 m/s² → 600 N, a = −2 m/s² → 400 N); köprü bağıntısında bilinmeyen olarak v’yi seç ve P = 0 yazarak ağırlıksızlık hızını bul (Örnek 5, R = 45 m). Çukur köprü formülünde Örnek 5’teki otomobil girildi: 2 t, 15 m/s, R = 45 m → 30 kN; tümsek köprüde aynı sayılar 10 kN verir.

Ağırlıksızlık ve aşırı yüklenme

Bir cisim desteğiyle birlikte yalnızca yer çekimi etkisiyle hareket ettiğinde (a = g, aşağı) desteğe bastırmaz: P = m(g − g) = 0. Bu duruma ağırlıksızlık denir. Havadaki atlet, serbest düşen asansör ve yörüngedeki uzay istasyonu ağırlıksızdır: istasyon Dünya’nın çevresinde sürekli “düşer”. Yer çekimi kuvveti ise etki etmeye devam eder! Roket kalkışında ya da uçağın keskin dönüşünde tersine aşırı yüklenme (n > 1) oluşur.

Örnek 6: dikey döngüde uçak

Problem

Bir uçak yarıçapı 500 m olan dikey bir döngü (looping) yapıyor ve en alt noktadan 100 m/s hızla geçiyor. 80 kg kütleli pilotun koltuğa bastırma kuvvetini ve aşırı yüklenmeyi bul.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

a = v² / R = 10 000 / 500 = 20 m/s², merkeze, yani yukarı yönlü.
P = m(g + a) = 80 · 30 = 2400 N; n = 2400 / 800 = 3; pilot kendini 3 kat “ağır” hisseder.

Örnek 7 (çoktan seçmeli): I–II–III öncülleri

Problem

Hangi öncüller doğrudur? I. Ağırlıksızlıkta cisme etki eden yer çekimi kuvveti sıfırdır. II. P (desteğe bastırma kuvveti) desteğe ya da askıya etki eder. III. İvmesi yukarı yönlü asansörde cismin P’si mg’den büyüktür.
A) yalnız I B) yalnız II C) II ve III D) I ve III E) I, II, III

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

I yanlış: ağırlıksızlıkta yalnızca P sıfırdır, yer çekimi kuvveti mg olarak kalır. II doğru. III doğru: P = m(g + a) > mg.
Cevap: C.

Unutma

  • F = G · m₁ · m₂ / r²; yer çekimi kuvveti F = mg, g yükseklikle azalır: gh = g₀R² / (R + h)².
  • Yer çekimi kuvveti cisme, P desteğe etki eder; durgunken P = mg.
  • Asansörde P = m(g ± a): ivme yukarıysa “+”, aşağıysa “−”; hızın yönü önemsizdir.
  • Tümsek köprüde P = m(g − v²/R), çukurda P = m(g + v²/R).
  • Ağırlıksızlıkta (a = g) P sıfırdır, ama yer çekimi kuvveti etki eder.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 12

Soru 1 / 12. Ağırlıksızlık durumunda ne olur?