Termodinamik

İç enerjiyi, gazın yaptığı işi, termodinamiğin birinci ve ikinci yasalarını, ısı makinelerini ve verimlerini öğren.

  • 10 ve 11. sınıflar
  • 18 dk
  • 10 soru
  • Ders 26 / 44

Bu derste öğreneceklerin

  • Termodinamiğin birinci yasasını farklı süreçlere uygulamak
  • Gazın yaptığı işi ve iç enerji değişimini hesaplamak
  • Bir ısı makinesinin verimini ve Carnot sınırını bulmak

Bir otomobil motoru benzin yakar, ama bu enerjinin yalnızca dörtte biri kadarı tekerlekleri döndürür; geri kalanı ısı olarak havaya gider. Mühendisler neden %100 verimli bir motor yapamıyor? Cevabı ısı ile iş arasındaki ilişkiyi inceleyen bilim, termodinamik verir.

İç enerji ve gazın yaptığı iş

Bir cismin iç enerjisi, bütün moleküllerinin kinetik ve etkileşim enerjilerinin toplamıdır. İdeal gazda moleküller etkileşmediği için iç enerji yalnızca sıcaklığa bağlıdır. İç enerji iki yolla değiştirilebilir: iş yaparak ve ısı aktararak.

Basit anlatım

Basitçe söylersek gaz, birbirine ve kabın çeperlerine çarparak uçuşan sayısız minik “toptan” oluşur. Toplar ne kadar hızlı uçarsa gaz o kadar sıcaktır; onların hareket enerjilerinin toplamı ideal gazın iç enerjisidir. Molekülleri hızlandırmanın iki yolu vardır. Birincisi iş yapmaktır: ellerini birbirine sürtersen ya da bisiklet lastiğini pompayla şişirirsen pompanın alt kısmı ısınır. İkincisi ısı aktarımıdır: soğuk ellerini sıcak bir çay bardağına sararsan hiçbir hareket olmadan enerji sıcak cisimden soğuk cisme geçer.

ΔU = (3/2) · n · R · ΔTΔU = (3/2) · n · R · ΔT

Burada

ΔU
tek atomlu ideal gazın iç enerji değişimi, J cinsinden
n
madde miktarı, mol cinsinden
ΔT
sıcaklık değişimi, K cinsinden
Derinlemesine

3/2 katsayısı nereden gelir? Kinetik teoriye göre bir gaz molekülünün ortalama kinetik enerjisi (3/2)kT'dir: molekül üç yönde (x, y, z) hareket edebilir ve her yöne ortalama kT/2 enerji düşer; bu, enerjinin serbestlik dereceleri arasında eşit paylaşımı ilkesidir. İki atomlu bir molekül (N₂, O₂) ayrıca iki eksen etrafında dönebilir, bu yüzden oda sıcaklığında 5 serbestlik derecesi vardır. Hava çoğunlukla iki atomlu gazlardan oluştuğu için hava için 3/2 katsayısını kullanmak hatadır.

U = (i/2) · n · R · TCp − CV = RU = (i/2) · n · R · TCp − CV = R

Burada

i
serbestlik derecesi sayısı: tek atomlu gaz için 3, iki atomlu gaz için (oda sıcaklığında) 5
CV, Cp
sabit hacimde ve sabit basınçta molar ısı sığası, J/(mol · K)

Tek atomlu gaz için CV = (3/2)R, Cp = (5/2)R: sabit basınçta ısının bir kısmı işe gider (Mayer bağıntısı). Aşağıdaki Örnek 1'i tek adımda kontrol et: Q = (5/2) · n · R · ΔT = 2,5 · 2 · 8,31 · 50 ≈ 2078 J.

W = p · ΔV

Burada

W
gazın sabit basınçta yaptığı iş, J cinsinden
ΔV
hacim değişimi, m³ cinsinden

Gaz genişlerken iş pozitif, sıkıştırılırken negatiftir. Her süreçte iş, p–V grafiğinin altındaki alana eşittir.

Basit anlatım

İş formülünü sayılarla kontrol edelim. Bir silindirdeki pistonun alanı 0,01 m², gazın basıncı 10⁵ Pa'dır. Gaz pistonu F = p · S = 10⁵ · 0,01 = 1000 N kuvvetle iter. Piston 0,1 m yükselirse gazın yaptığı iş W = F · s = 1000 · 0,1 = 100 J olur. Hacim ise ΔV = S · s = 0,01 · 0,1 = 0,001 m³ artmıştır ve p · ΔV = 10⁵ · 0,001 = 100 J; aynı sonuç. Demek ki W = p · ΔV, gaz için yazılmış “kuvvet × yol” formülünden başka bir şey değildir.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Termodinamiğin birinci yasası

Q = ΔU + W

Burada

Q
gaza verilen ısı, J cinsinden (gaz ısı veriyorsa Q < 0)
ΔU
iç enerji değişimi, J cinsinden
W
gazın yaptığı iş, J cinsinden

Gaza verilen ısı, iç enerjisinin artmasına ve gazın iş yapmasına harcanır; bu, enerjinin korunumudur.

Basit anlatım

Birinci yasayı bir banka hesabı gibi düşün. İç enerji hesaptaki paradır. Q hesaba yatan para (gazın aldığı ısı), W harcanan para (gazın yaptığı iş), ΔU ise bakiyenin ne kadar değiştiğidir. 500 manat yatıp 200 manat harcanırsa bakiye 300 manat artar. Para yatmıyor ama harcama yapılıyorsa harcama birikimden ödenir: ısı almadan iş yapan gaz kendi iç enerjisini harcar ve soğur.

Muhasebeci gibi hesapla

Problem

a) Bir gaz 500 J ısı alıyor ve 200 J iş yapıyor. b) Bir gaz hiç ısı almadan 100 J iş yapıyor. İki durumda da ΔU'yu bul. c) Bir gazın sıcaklığı değişmiyor ve gaz 300 J ısı alıyor. Gaz ne kadar iş yapar?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

a) ΔU = Q − W = 500 − 200 = 300 J; gaz ısınır.
b) ΔU = 0 − 100 = −100 J; gaz soğur.
c) T sabitse ideal gazda ΔU = 0'dır, yani ısının tamamı işe gider: W = Q = 300 J.
SüreçNe olur?Birinci yasa
İzokorik (V = sabit)gaz iş yapmazQ = ΔU
İzotermal (T = sabit)iç enerji değişmezQ = W
İzobarik (p = sabit)hem ısınır hem iş yaparQ = ΔU + p · ΔV
Adyabatik (Q = 0)ısı alışverişi yokW = −ΔU
Derinlemesine
W = ∫ p dVWT = n · R · T · ln(V₂ / V₁)W = ∫ p dVWT = n · R · T · ln(V₂ / V₁)

Burada

WT
izotermal süreçte gazın yaptığı iş, J (ΔU = 0 olduğu için Q = WT)
V₁, V₂
ilk ve son hacimler

Basınç değişirken W = p · ΔV kullanılamaz: iş, p–V grafiğinin altındaki alandır; matematikte böyle bir alan integraldir. İzotermal süreçte p = nRT / V bir hiperbol boyunca azalır ve integral doğal logaritma verir. Kapalı bir çevrimde gazın işi, grafikteki kapalı eğrinin içindeki alana eşittir.

İzotermal ve izobarik genişleme

Problem

1 mol ideal gaz 300 K'den başlayarak hacmini 2 katına çıkarıyor: a) izotermal olarak; b) sabit basınçta. Her durumda gazın yaptığı işi bulun. Hangi durumda iş daha büyüktür ve neden?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

a) W = n · R · T · ln 2 = 1 · 8,31 · 300 · 0,693 ≈ 1,73 kJ; T sabit olduğu için bu işin tamamı alınan ısıyla karşılanır: Q = W.
b) W = p · (2V₁ − V₁) = p · V₁ = n · R · T₁ = 8,31 · 300 ≈ 2,49 kJ; sıcaklık ise 600 K'e çıkar.
Başlangıç noktasından itibaren izobar, izotermin üstünde kalır; bu yüzden altındaki alan, yani iş, daha büyüktür. Adyabatik genişlemede gaz soğur, basınç izotermdekinden de hızlı düşer ve iş ikisinden de küçük olur.

Örnek 1: sabit basınçta ısıtma

Problem

2 mol tek atomlu ideal gaz sabit basınçta 50 K ısıtılıyor. Gazın yaptığı işi, iç enerji değişimini ve verilen ısıyı bul.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Gaz denkleminden p · ΔV = n · R · ΔT: W = 2 · 8,31 · 50 = 831 J.
ΔU = (3/2) · 2 · 8,31 · 50 ≈ 1247 J.
Q = ΔU + W ≈ 1247 + 831 ≈ 2078 J ≈ 2,1 kJ.
Isının %60'ı gazı ısıtmaya, %40'ı iş yapmaya gider.

Örnek 2: dizel motorunda sıkıştırma

Problem

Dizel motorunun silindirinde hava o kadar hızlı sıkıştırılır ki ısı alışverişine zaman kalmaz. Piston gaz üzerine 400 J iş yapıyor. Gazın iç enerjisi nasıl değişir?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Süreç adyabatiktir: Q = 0.
Gazın kendi yaptığı iş W = −400 J'dür (gaz sıkıştırılıyor).
ΔU = Q − W = 0 − (−400) = +400 J.
İç enerji ve sıcaklık hızla artar; yakıtın kıvılcımsız tutuşmasının nedeni budur.

Isı makineleri ve verim

Her ısı makinesinin üç bölümü vardır: T₁ sıcaklığında sıcak kaynak, çalışan madde (genellikle bir gaz) ve T₂ sıcaklığında soğuk kaynak (çoğu zaman çevre havası). Her çevrimde çalışan madde sıcak kaynaktan Q₁ ısısı alır, W işi yapar ve soğuk kaynağa Q₂ ısısı verir.

Basit anlatım

Bir ısı makinesi su değirmenine benzer: değirmenin çarkı ancak su yukarıdan aşağı akarken döner. Isı makinesi de ancak ısı sıcak kaynaktan soğuk kaynağa “akarken” iş yapar; soğuk kaynak yoksa akış da olmaz. Arada çalışan madde, genellikle bir gaz bulunur: sıcak kaynaktan Q₁ ısısı alır, W işi yapar ve kalanını soğuk kaynağa verir. Bir fark var: suyun tamamı aşağıya ulaşır, ısının ise bir kısmı yolda işe dönüşür. Bu yüzden soğuk kaynağa alınandan daha az ısı ulaşır: Q₂ = Q₁ − W.

Bir otomobil motorunun bir çevrimi

Problem

Bir motor her çevrimde yakıttan 100 J ısı alıyor ve 25 J iş yapıyor. Soğuk kaynağa (çevre havasına) ne kadar ısı verir? Alınan ısının ne kadarı işe dönüşür?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Q₂ = Q₁ − W = 100 − 25 = 75 J; bu ısı egzoz gazlarıyla ve radyatörden havaya gider.
İşe dönüşen pay verimdir: η = W / Q₁ = 25 / 100 = 0,25 = %25. Her 100 J ısının yalnızca 25 J'ü tekerlekleri döndürür; dersin başındaki “dörtte bir” budur.
η = W / Q₁ = (Q₁ − Q₂) / Q₁ηmax = (T₁ − T₂) / T₁η = W / Q₁ = (Q₁ − Q₂) / Q₁ηmax = (T₁ − T₂) / T₁

Burada

η
verim
Q₁, Q₂
sıcak kaynaktan alınan ve soğuk kaynağa verilen ısı, J cinsinden
T₁, T₂
sıcak ve soğuk kaynağın mutlak sıcaklıkları, K cinsinden

ηmax, ideal (Carnot) makinenin verimidir; aynı sıcaklıklar arasında çalışan hiçbir gerçek makine bunu aşamaz.

Örnek 3: gerçek ve ideal makine

Problem

a) Bir motor her çevrimde sıcak kaynaktan 2000 J alıyor ve soğuk kaynağa 1400 J veriyor. Yapılan işi ve verimi bul. b) Sıcak kaynağın sıcaklığı 527 °C, soğuk kaynağınki 27 °C'dir. Mümkün olan en büyük verim nedir?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

a) W = Q₁ − Q₂ = 2000 − 1400 = 600 J, η = 600 / 2000 = 0,3 = %30.
b) T₁ = 800 K, T₂ = 300 K.
ηmax = (800 − 300) / 800 = 0,625 = %62,5.
Gerçek bir makinenin verimi bu sınırın epey altındadır.
Derinlemesine

Olimpiyat sorusu: dikdörtgen çevrim

Problem

Tek atomlu bir ideal gaz, p–V grafiğinde dikdörtgen olan bir çevrimde çalışıyor: 1 → 2 — sabit V₀ hacminde basınç p₀'dan 2p₀'a çıkıyor; 2 → 3 — sabit basınçta hacim 2V₀'a kadar artıyor; 3 → 4 — sabit hacimde basınç p₀'a düşüyor; 4 → 1 — sabit basınçta hacim V₀'a dönüyor. Çevrimin verimini bulun ve aynı en yüksek ve en düşük sıcaklıklar arasında çalışan Carnot makinesinin verimiyle karşılaştırın.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

pV = nRT'den (nRT₀ = p₀V₀) sıcaklıklar: T₁ = T₀, T₂ = 2T₀, T₃ = 4T₀, T₄ = 2T₀.
Çevrimin işi dikdörtgenin alanıdır: W = (2p₀ − p₀) · (2V₀ − V₀) = p₀V₀.
Gaz yalnızca 1 → 2 ve 2 → 3 kısımlarında ısı alır:
Q₁₂ = (3/2) · nR · (2T₀ − T₀) = 1,5 p₀V₀; Q₂₃ = (5/2) · nR · (4T₀ − 2T₀) = 5 p₀V₀.
Q₁ = 6,5 p₀V₀, η = W / Q₁ = 1 / 6,5 = 2/13 ≈ %15.
Carnot: ηmax = 1 − T₀ / (4T₀) = %75; yaklaşık 5 kat fazla. Sebep: dikdörtgen çevrim ısıyı en yüksek sıcaklığın epey altındaki sıcaklıklarda da alır, Carnot makinesi ise tamamını Tmax'ta alır.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Carnot verimi: x soğuk kaynağın sıcaklığı T₂ (K), a sıcak kaynağın sıcaklığı T₁ (K). Sıcak tarafı ısıt ya da soğuk tarafı soğut: verim artar, ama T₂ > 0 oldukça asla 1'e ulaşmaz.

Termodinamiğin ikinci yasası

Isı kendiliğinden yalnızca sıcak cisimden soğuk cisme geçer, tersine geçmez. Başka bir ifadesi: çevrimsel çalışan bir makine aldığı ısının tamamını işe çeviremez; bir kısmı mutlaka soğuk kaynağa verilmelidir. Bu yüzden buzdolabı ve klima, ısıyı soğuktan sıcağa “pompalamak” için elektrik harcar. Bu yasa doğal süreçlerin yönünü belirler ve entropi kavramıyla ifade edilir: yalıtılmış bir sistemde entropi azalmaz.

Basit anlatım

Günlük deneyim: sıcak çay odada her zaman soğur; odanın ısısını alıp kendiliğinden kaynamaya başlamaz. Bu anlamda ısı suya benzer: su da kendiliğinden yalnızca aşağı akar. Suyu yukarı çıkarmak için pompa ve enerji gerekir; ısıyı soğuktan sıcağa taşımak için de bir “ısı pompası”, örneğin mutfaktaki buzdolabı, ve elektrik enerjisi gerekir. Buzdolabı içerideki ısıyı odaya aktarır; bu yüzden arkasındaki borular sıcaktır.

İkinci yasanın öbür anlamı: hiçbir makine aldığı ısının tamamını işe çeviremez; bir kısmını mutlaka soğuk kaynağa vermelidir. Fizikçiler bu yasayı entropi ile yazar. Kabaca söylersek entropi düzensizliğin ölçüsüdür: yalıtılmış bir sistemde ya artar ya da değişmez, ama asla azalmaz.

Derinlemesine

Entropinin basit bir formülü vardır: sıcaklığı sabit kalan büyük bir cisim Q ısısı aldığında entropisi ΔS = Q / T kadar artar (ısı verdiğinde azalır). 1000 J ısı 400 K'deki bir cisimden 300 K'deki bir cisme geçsin: birincinin entropisi 1000 / 400 = 2,5 J/K azalır, ikincininki 1000 / 300 ≈ 3,33 J/K artar; toplam yaklaşık +0,83 J/K. Ters yönde toplam negatif olurdu; ısının kendiliğinden soğuktan sıcağa geçmemesinin nedeni budur. Carnot sınırı da buradan çıkar: çevrimden sonra çalışan madde ilk durumundadır, sıcak kaynağın entropisi Q₁ / T₁ azalır, soğuk kaynağınki Q₂ / T₂ artar. Toplam negatif olamaz, dolayısıyla Q₂ / Q₁ ≥ T₂ / T₁ ve η = 1 − Q₂ / Q₁ ≤ 1 − T₂ / T₁.

ΔS = Q / TQ₂ / T₂ ≥ Q₁ / T₁S = k · ln ΩΔS = Q / TQ₂ / T₂ ≥ Q₁ / T₁S = k · ln Ω

Burada

ΔS
entropi değişimi, J/K
k
Boltzmann sabiti, 1,38 · 10⁻²³ J/K
Ω
aynı makroskopik durumu (aynı p, V, T) veren moleküler dizilişlerin sayısı

Eşitlik yalnızca ideal (tersinir) Carnot çevriminde sağlanır. Boltzmann formülü istatistiksel fiziğin temelidir: 100 madeni paranın hepsinin yazı gelmesinin yalnızca 1 yolu, 50 yazı 50 tura gelmesinin ise yaklaşık 10²⁹ yolu vardır. Bu yüzden düzensiz durumlar pratikte her zaman kazanır.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Birinci yasada Örnek 1'in sayıları var: ΔU = 1247 J, W = 831 J, Q ≈ 2078 J. Bilinmeyen olarak ΔU'yu seç, Q = 0 ve W = −400 J yaz: Örnek 2'deki dizel motorunda olduğu gibi iç enerji 400 J artar. Verim formülü 2000 J ve 1400 J için %30, Carnot formülü ise T₁ = 800 K ve T₂ = 300 K için %62,5 verir (Örnek 3).

Unutma

  • İç enerji iş ve ısı aktarımıyla değişir; ideal gazda U yalnızca T'ye bağlıdır.
  • Birinci yasa: Q = ΔU + W; sabit basınçta W = p · ΔV = n · R · ΔT.
  • Bir ısı makinesinin verimi η = (Q₁ − Q₂) / Q₁, her zaman Carnot sınırı ηmax = (T₁ − T₂) / T₁'in altındadır.
  • İkinci yasa: ısı kendiliğinden soğuktan sıcağa geçmez ve ısı tamamen işe dönüştürülemez.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

10 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 10

Soru 1 / 10. Bir gaz 800 J ısı alıyor ve 300 J iş yapıyor. İç enerjisi nasıl değişir?