Bir otomobil motoru benzin yakar, ama bu enerjinin yalnızca dörtte biri kadarı tekerlekleri döndürür; geri kalanı ısı olarak havaya gider. Mühendisler neden %100 verimli bir motor yapamıyor? Cevabı ısı ile iş arasındaki ilişkiyi inceleyen bilim, termodinamik verir.
İç enerji ve gazın yaptığı iş
Bir cismin iç enerjisi, bütün moleküllerinin kinetik ve etkileşim enerjilerinin toplamıdır. İdeal gazda moleküller etkileşmediği için iç enerji yalnızca sıcaklığa bağlıdır. İç enerji iki yolla değiştirilebilir: iş yaparak ve ısı aktararak.
Basitçe söylersek gaz, birbirine ve kabın çeperlerine çarparak uçuşan sayısız minik “toptan” oluşur. Toplar ne kadar hızlı uçarsa gaz o kadar sıcaktır; onların hareket enerjilerinin toplamı ideal gazın iç enerjisidir. Molekülleri hızlandırmanın iki yolu vardır. Birincisi iş yapmaktır: ellerini birbirine sürtersen ya da bisiklet lastiğini pompayla şişirirsen pompanın alt kısmı ısınır. İkincisi ısı aktarımıdır: soğuk ellerini sıcak bir çay bardağına sararsan hiçbir hareket olmadan enerji sıcak cisimden soğuk cisme geçer.
Burada
- ΔU
- tek atomlu ideal gazın iç enerji değişimi, J cinsinden
- n
- madde miktarı, mol cinsinden
- ΔT
- sıcaklık değişimi, K cinsinden
3/2 katsayısı nereden gelir? Kinetik teoriye göre bir gaz molekülünün ortalama kinetik enerjisi (3/2)kT'dir: molekül üç yönde (x, y, z) hareket edebilir ve her yöne ortalama kT/2 enerji düşer; bu, enerjinin serbestlik dereceleri arasında eşit paylaşımı ilkesidir. İki atomlu bir molekül (N₂, O₂) ayrıca iki eksen etrafında dönebilir, bu yüzden oda sıcaklığında 5 serbestlik derecesi vardır. Hava çoğunlukla iki atomlu gazlardan oluştuğu için hava için 3/2 katsayısını kullanmak hatadır.
Burada
- i
- serbestlik derecesi sayısı: tek atomlu gaz için 3, iki atomlu gaz için (oda sıcaklığında) 5
- CV, Cp
- sabit hacimde ve sabit basınçta molar ısı sığası, J/(mol · K)
Tek atomlu gaz için CV = (3/2)R, Cp = (5/2)R: sabit basınçta ısının bir kısmı işe gider (Mayer bağıntısı). Aşağıdaki Örnek 1'i tek adımda kontrol et: Q = (5/2) · n · R · ΔT = 2,5 · 2 · 8,31 · 50 ≈ 2078 J.
Burada
- W
- gazın sabit basınçta yaptığı iş, J cinsinden
- ΔV
- hacim değişimi, m³ cinsinden
Gaz genişlerken iş pozitif, sıkıştırılırken negatiftir. Her süreçte iş, p–V grafiğinin altındaki alana eşittir.
İş formülünü sayılarla kontrol edelim. Bir silindirdeki pistonun alanı 0,01 m², gazın basıncı 10⁵ Pa'dır. Gaz pistonu F = p · S = 10⁵ · 0,01 = 1000 N kuvvetle iter. Piston 0,1 m yükselirse gazın yaptığı iş W = F · s = 1000 · 0,1 = 100 J olur. Hacim ise ΔV = S · s = 0,01 · 0,1 = 0,001 m³ artmıştır ve p · ΔV = 10⁵ · 0,001 = 100 J; aynı sonuç. Demek ki W = p · ΔV, gaz için yazılmış “kuvvet × yol” formülünden başka bir şey değildir.
Termodinamiğin birinci yasası
Burada
- Q
- gaza verilen ısı, J cinsinden (gaz ısı veriyorsa Q < 0)
- ΔU
- iç enerji değişimi, J cinsinden
- W
- gazın yaptığı iş, J cinsinden
Gaza verilen ısı, iç enerjisinin artmasına ve gazın iş yapmasına harcanır; bu, enerjinin korunumudur.
Birinci yasayı bir banka hesabı gibi düşün. İç enerji hesaptaki paradır. Q hesaba yatan para (gazın aldığı ısı), W harcanan para (gazın yaptığı iş), ΔU ise bakiyenin ne kadar değiştiğidir. 500 manat yatıp 200 manat harcanırsa bakiye 300 manat artar. Para yatmıyor ama harcama yapılıyorsa harcama birikimden ödenir: ısı almadan iş yapan gaz kendi iç enerjisini harcar ve soğur.
Muhasebeci gibi hesapla
Problem
a) Bir gaz 500 J ısı alıyor ve 200 J iş yapıyor. b) Bir gaz hiç ısı almadan 100 J iş yapıyor. İki durumda da ΔU'yu bul. c) Bir gazın sıcaklığı değişmiyor ve gaz 300 J ısı alıyor. Gaz ne kadar iş yapar?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) ΔU = 0 − 100 = −100 J; gaz soğur.
c) T sabitse ideal gazda ΔU = 0'dır, yani ısının tamamı işe gider: W = Q = 300 J.
| Süreç | Ne olur? | Birinci yasa |
|---|---|---|
| İzokorik (V = sabit) | gaz iş yapmaz | Q = ΔU |
| İzotermal (T = sabit) | iç enerji değişmez | Q = W |
| İzobarik (p = sabit) | hem ısınır hem iş yapar | Q = ΔU + p · ΔV |
| Adyabatik (Q = 0) | ısı alışverişi yok | W = −ΔU |
Burada
- WT
- izotermal süreçte gazın yaptığı iş, J (ΔU = 0 olduğu için Q = WT)
- V₁, V₂
- ilk ve son hacimler
Basınç değişirken W = p · ΔV kullanılamaz: iş, p–V grafiğinin altındaki alandır; matematikte böyle bir alan integraldir. İzotermal süreçte p = nRT / V bir hiperbol boyunca azalır ve integral doğal logaritma verir. Kapalı bir çevrimde gazın işi, grafikteki kapalı eğrinin içindeki alana eşittir.
İzotermal ve izobarik genişleme
Problem
1 mol ideal gaz 300 K'den başlayarak hacmini 2 katına çıkarıyor: a) izotermal olarak; b) sabit basınçta. Her durumda gazın yaptığı işi bulun. Hangi durumda iş daha büyüktür ve neden?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) W = p · (2V₁ − V₁) = p · V₁ = n · R · T₁ = 8,31 · 300 ≈ 2,49 kJ; sıcaklık ise 600 K'e çıkar.
Başlangıç noktasından itibaren izobar, izotermin üstünde kalır; bu yüzden altındaki alan, yani iş, daha büyüktür. Adyabatik genişlemede gaz soğur, basınç izotermdekinden de hızlı düşer ve iş ikisinden de küçük olur.
Örnek 1: sabit basınçta ısıtma
Problem
2 mol tek atomlu ideal gaz sabit basınçta 50 K ısıtılıyor. Gazın yaptığı işi, iç enerji değişimini ve verilen ısıyı bul.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
ΔU = (3/2) · 2 · 8,31 · 50 ≈ 1247 J.
Q = ΔU + W ≈ 1247 + 831 ≈ 2078 J ≈ 2,1 kJ.
Isının %60'ı gazı ısıtmaya, %40'ı iş yapmaya gider.
Örnek 2: dizel motorunda sıkıştırma
Problem
Dizel motorunun silindirinde hava o kadar hızlı sıkıştırılır ki ısı alışverişine zaman kalmaz. Piston gaz üzerine 400 J iş yapıyor. Gazın iç enerjisi nasıl değişir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Gazın kendi yaptığı iş W = −400 J'dür (gaz sıkıştırılıyor).
ΔU = Q − W = 0 − (−400) = +400 J.
İç enerji ve sıcaklık hızla artar; yakıtın kıvılcımsız tutuşmasının nedeni budur.
Isı makineleri ve verim
Her ısı makinesinin üç bölümü vardır: T₁ sıcaklığında sıcak kaynak, çalışan madde (genellikle bir gaz) ve T₂ sıcaklığında soğuk kaynak (çoğu zaman çevre havası). Her çevrimde çalışan madde sıcak kaynaktan Q₁ ısısı alır, W işi yapar ve soğuk kaynağa Q₂ ısısı verir.
Bir ısı makinesi su değirmenine benzer: değirmenin çarkı ancak su yukarıdan aşağı akarken döner. Isı makinesi de ancak ısı sıcak kaynaktan soğuk kaynağa “akarken” iş yapar; soğuk kaynak yoksa akış da olmaz. Arada çalışan madde, genellikle bir gaz bulunur: sıcak kaynaktan Q₁ ısısı alır, W işi yapar ve kalanını soğuk kaynağa verir. Bir fark var: suyun tamamı aşağıya ulaşır, ısının ise bir kısmı yolda işe dönüşür. Bu yüzden soğuk kaynağa alınandan daha az ısı ulaşır: Q₂ = Q₁ − W.
Bir otomobil motorunun bir çevrimi
Problem
Bir motor her çevrimde yakıttan 100 J ısı alıyor ve 25 J iş yapıyor. Soğuk kaynağa (çevre havasına) ne kadar ısı verir? Alınan ısının ne kadarı işe dönüşür?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
İşe dönüşen pay verimdir: η = W / Q₁ = 25 / 100 = 0,25 = %25. Her 100 J ısının yalnızca 25 J'ü tekerlekleri döndürür; dersin başındaki “dörtte bir” budur.
Burada
- η
- verim
- Q₁, Q₂
- sıcak kaynaktan alınan ve soğuk kaynağa verilen ısı, J cinsinden
- T₁, T₂
- sıcak ve soğuk kaynağın mutlak sıcaklıkları, K cinsinden
ηmax, ideal (Carnot) makinenin verimidir; aynı sıcaklıklar arasında çalışan hiçbir gerçek makine bunu aşamaz.
Örnek 3: gerçek ve ideal makine
Problem
a) Bir motor her çevrimde sıcak kaynaktan 2000 J alıyor ve soğuk kaynağa 1400 J veriyor. Yapılan işi ve verimi bul. b) Sıcak kaynağın sıcaklığı 527 °C, soğuk kaynağınki 27 °C'dir. Mümkün olan en büyük verim nedir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) T₁ = 800 K, T₂ = 300 K.
ηmax = (800 − 300) / 800 = 0,625 = %62,5.
Gerçek bir makinenin verimi bu sınırın epey altındadır.
Olimpiyat sorusu: dikdörtgen çevrim
Problem
Tek atomlu bir ideal gaz, p–V grafiğinde dikdörtgen olan bir çevrimde çalışıyor: 1 → 2 — sabit V₀ hacminde basınç p₀'dan 2p₀'a çıkıyor; 2 → 3 — sabit basınçta hacim 2V₀'a kadar artıyor; 3 → 4 — sabit hacimde basınç p₀'a düşüyor; 4 → 1 — sabit basınçta hacim V₀'a dönüyor. Çevrimin verimini bulun ve aynı en yüksek ve en düşük sıcaklıklar arasında çalışan Carnot makinesinin verimiyle karşılaştırın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Çevrimin işi dikdörtgenin alanıdır: W = (2p₀ − p₀) · (2V₀ − V₀) = p₀V₀.
Gaz yalnızca 1 → 2 ve 2 → 3 kısımlarında ısı alır:
Q₁₂ = (3/2) · nR · (2T₀ − T₀) = 1,5 p₀V₀; Q₂₃ = (5/2) · nR · (4T₀ − 2T₀) = 5 p₀V₀.
Q₁ = 6,5 p₀V₀, η = W / Q₁ = 1 / 6,5 = 2/13 ≈ %15.
Carnot: ηmax = 1 − T₀ / (4T₀) = %75; yaklaşık 5 kat fazla. Sebep: dikdörtgen çevrim ısıyı en yüksek sıcaklığın epey altındaki sıcaklıklarda da alır, Carnot makinesi ise tamamını Tmax'ta alır.
Etkileşimli
Termodinamiğin ikinci yasası
Isı kendiliğinden yalnızca sıcak cisimden soğuk cisme geçer, tersine geçmez. Başka bir ifadesi: çevrimsel çalışan bir makine aldığı ısının tamamını işe çeviremez; bir kısmı mutlaka soğuk kaynağa verilmelidir. Bu yüzden buzdolabı ve klima, ısıyı soğuktan sıcağa “pompalamak” için elektrik harcar. Bu yasa doğal süreçlerin yönünü belirler ve entropi kavramıyla ifade edilir: yalıtılmış bir sistemde entropi azalmaz.
Günlük deneyim: sıcak çay odada her zaman soğur; odanın ısısını alıp kendiliğinden kaynamaya başlamaz. Bu anlamda ısı suya benzer: su da kendiliğinden yalnızca aşağı akar. Suyu yukarı çıkarmak için pompa ve enerji gerekir; ısıyı soğuktan sıcağa taşımak için de bir “ısı pompası”, örneğin mutfaktaki buzdolabı, ve elektrik enerjisi gerekir. Buzdolabı içerideki ısıyı odaya aktarır; bu yüzden arkasındaki borular sıcaktır.
İkinci yasanın öbür anlamı: hiçbir makine aldığı ısının tamamını işe çeviremez; bir kısmını mutlaka soğuk kaynağa vermelidir. Fizikçiler bu yasayı entropi ile yazar. Kabaca söylersek entropi düzensizliğin ölçüsüdür: yalıtılmış bir sistemde ya artar ya da değişmez, ama asla azalmaz.
Entropinin basit bir formülü vardır: sıcaklığı sabit kalan büyük bir cisim Q ısısı aldığında entropisi ΔS = Q / T kadar artar (ısı verdiğinde azalır). 1000 J ısı 400 K'deki bir cisimden 300 K'deki bir cisme geçsin: birincinin entropisi 1000 / 400 = 2,5 J/K azalır, ikincininki 1000 / 300 ≈ 3,33 J/K artar; toplam yaklaşık +0,83 J/K. Ters yönde toplam negatif olurdu; ısının kendiliğinden soğuktan sıcağa geçmemesinin nedeni budur. Carnot sınırı da buradan çıkar: çevrimden sonra çalışan madde ilk durumundadır, sıcak kaynağın entropisi Q₁ / T₁ azalır, soğuk kaynağınki Q₂ / T₂ artar. Toplam negatif olamaz, dolayısıyla Q₂ / Q₁ ≥ T₂ / T₁ ve η = 1 − Q₂ / Q₁ ≤ 1 − T₂ / T₁.
Burada
- ΔS
- entropi değişimi, J/K
- k
- Boltzmann sabiti, 1,38 · 10⁻²³ J/K
- Ω
- aynı makroskopik durumu (aynı p, V, T) veren moleküler dizilişlerin sayısı
Eşitlik yalnızca ideal (tersinir) Carnot çevriminde sağlanır. Boltzmann formülü istatistiksel fiziğin temelidir: 100 madeni paranın hepsinin yazı gelmesinin yalnızca 1 yolu, 50 yazı 50 tura gelmesinin ise yaklaşık 10²⁹ yolu vardır. Bu yüzden düzensiz durumlar pratikte her zaman kazanır.
Etkileşimli
Unutma
- İç enerji iş ve ısı aktarımıyla değişir; ideal gazda U yalnızca T'ye bağlıdır.
- Birinci yasa: Q = ΔU + W; sabit basınçta W = p · ΔV = n · R · ΔT.
- Bir ısı makinesinin verimi η = (Q₁ − Q₂) / Q₁, her zaman Carnot sınırı ηmax = (T₁ − T₂) / T₁'in altındadır.
- İkinci yasa: ısı kendiliğinden soğuktan sıcağa geçmez ve ısı tamamen işe dönüştürülemez.