İş, enerji ve güç

Mekanik işi, kinetik ve potansiyel enerjiyi, enerjinin korunumunu ve gücü çözümlü örneklerle öğren.

  • 7 ve 8. sınıflar
  • 16 dk
  • 10 soru
  • Ders 13 / 44

Bu derste öğreneceklerin

  • Mekanik işi kuvvet ve yer değiştirmeden hesaplamak
  • Kinetik ve potansiyel enerjiyi bulmak
  • Enerjinin korunumu ilkesini problemlere uygulamak
  • Gücü hesaplamak ve watt'ın anlamını açıklamak

Elvin ağır bir çantayı merdivenle üçüncü kata çıkarıyor, komşusu ise aynı çantayı asansörle çıkarıyor. İkisi de aynı işi yapıyor ama asansör bunu daha çabuk yapıyor. Fizikte bu farkı iş, enerji ve güç kavramları tam olarak açıklar.

Mekanik iş

Bir kuvvet bir cismi kendi doğrultusunda hareket ettirdiğinde mekanik iş yapılır. İş, kuvvet ile yer değiştirmenin çarpımına eşittir. İşin birimi joule'dür (J): 1 J = 1 N · 1 m.

W = F · s

Burada

F
hareket yönündeki kuvvet, N cinsinden
s
yer değiştirme, m cinsinden

W — yapılan iş, joule (J) cinsinden

Basit anlatım

Basitçe söylersek iş = ne kadar sert ittiğin × cismin itme yönünde ne kadar yol aldığı. 1 J küçük bir iştir: 100 g'lık bir elmayı 1 m yukarı kaldırmak yaklaşık 1 J iş ister. Yolu iki katına çıkarırsan iş de iki katına çıkar.

Market arabası

Problem

Leyla market arabasını 20 N kuvvetle dümdüz ileri itiyor ve araba 15 m yol alıyor. Leyla ne kadar iş yapar? Arabayı 30 m itseydi iş ne kadar olurdu?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

W = F · s = 20 N · 15 m = 300 J.
Yol iki katına çıkınca iş de iki katına çıkar: 20 N · 30 m = 600 J.

Örnek 1: çantayı rafa kaldırmak

Problem

10 kg kütleli bir çanta yerden 1,5 m yükseklikteki rafa sabit hızla kaldırılıyor. Ne kadar iş yapılır? (g = 10 N/kg)

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Gereken kuvvet yer çekimi kuvvetine eşittir: F = m · g = 10 · 10 = 100 N.
W = F · s = 100 N · 1,5 m = 150 J.
Basit anlatım
DurumMekanik işNeden?
çantayı yerden masaya kaldırıyorsunvarkuvvet yukarı, çanta da yukarı hareket ediyor
ağır çantayı hareketsiz tutuyorsunyokçanta hareket etmiyor (s = 0)
çantayı düz yolda sabit hızla taşıyorsuntutma kuvvetin iş yapmazkuvvet yukarı, hareket ise yatay
duvarı itiyorsunyokduvar yerinden kıpırdamıyor
topa tekme atıyorsunvarayak topu kısa bir yol boyunca ittiği yönde götürür
Kısa kural: kuvvet + aynı yönde hareket = iş.
Derinlemesine

Kuvvet hareket yönüyle α açısı yapıyorsa işi yalnızca kuvvetin hareket doğrultusundaki bileşeni, F · cos α yapar. α = 90° iken iş sıfırdır (yukarıdaki çanta durumu), α > 90° iken ise negatiftir: örneğin sürtünme kuvvetinin işi negatiftir, sürtünme cismin enerjisini azaltır. Kuvvet yol boyunca değişiyorsa iş, F–s grafiğinin altındaki alana eşittir: bir yayı x kadar germek için F = kx gerekir, alan bir üçgendir ve W = kx² / 2 olur.

W = F · s · cos α

Burada

α
kuvvet ile yer değiştirme arasındaki açı

Örnek: Murad kızağı yatayla 60° açı yapan bir iple 50 N kuvvetle çekiyor, kızak 10 m yol alıyor. W = 50 · 10 · cos 60° = 50 · 10 · 0,5 = 250 J; kuvvet yatay olsaydı elde edilecek 500 J'ün yarısı.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Kinetik ve potansiyel enerji

EnerjiTanım

Bir cismin iş yapabilme yeteneğini gösteren fiziksel büyüklük. Enerji de iş gibi joule ile ölçülür.

Ek = m · v² / 2Ek = m · v² / 2

Burada

Ek
kinetik enerji — hareket enerjisi, J cinsinden
m
kütle, kg cinsinden
v
sürat, m/s cinsinden
Ep = m · g · h

Burada

Ep
yerden h yükseklikteki cismin potansiyel enerjisi, J cinsinden
h
yükseklik, m cinsinden
Basit anlatım

Enerji, bir cismin iş yapabilme birikimidir. Yuvarlanan bir top başka bir topa çarpıp onu yerinden oynatabilir; onun kinetik enerjisi vardır. Yukarı kaldırılmış bir çekiç düşerken çiviyi çakabilir; onun potansiyel enerjisi vardır. Kinetik enerji hıza çok güçlü bağlıdır: hız iki katına çıkınca enerji 2 · 2 = 4 katına, üç katına çıkınca 3 · 3 = 9 katına çıkar. Potansiyel enerji ise yükseklikle doğru orantılıdır: yükseklik iki katına çıkınca enerji de iki katına çıkar.

Hız vEk = m · v² / 2, m = 2 kg
1 m/s1 J
2 m/s4 J — 4 kat fazla
3 m/s9 J — 9 kat fazla

Örnek 2: top

Problem

0,5 kg kütleli bir top 4 m/s süratle yuvarlanıyor. Kinetik enerjisi nedir? Aynı top 2 m yüksekliğindeki bir dolabın üstünde dursaydı potansiyel enerjisi ne olurdu? (g = 10 N/kg)

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Ek = m · v² / 2 = 0,5 · 4² / 2 = 0,5 · 16 / 2 = 4 J.
Ep = m · g · h = 0,5 · 10 · 2 = 10 J.
Yani dolabın üstündeki top, yuvarlanan toptan daha fazla enerjiye sahiptir.
Derinlemesine

Ek = m · v² / 2 formülü nereden gelir? Duran bir cisme s yolu boyunca sabit bir F kuvveti etki etsin. Newton'un ikinci yasasına göre a = F / m, düzgün hızlanan harekette ise v² = 2as. O hâlde yapılan iş W = F · s = m · a · s = m · v² / 2 olur. Genel olarak iş–enerji teoremi geçerlidir: cisme etki eden bütün kuvvetlerin işlerinin toplamı, kinetik enerjisindeki değişime eşittir. Potansiyel enerjinin sıfır seviyesini ise kendimiz seçeriz (zemin, masa, yer yüzeyi): anlamı olan yalnızca Ep'deki değişimdir, bu yüzden Ep negatif bile olabilir.

W = ΔEk = m · v₂² / 2 − m · v₁² / 2W = ΔEk = m · v₂² / 2 − m · v₁² / 2

İş–enerji teoremi: W, cisme etki eden bütün kuvvetlerin işlerinin toplamıdır.

Enerjinin korunumu

Enerji yoktan var edilemez ve yok edilemez; yalnızca bir türden başka bir türe dönüşür ya da bir cisimden diğerine aktarılır. Düşen bir elmanın potansiyel enerjisi kinetik enerjiye dönüşür. Sürtünme yoksa toplam mekanik enerji Ek + Ep sabit kalır; sürtünme varsa bir kısmı iç enerjiye, yani ısıya dönüşür.

Basit anlatım

Enerji yoktan var olmaz ve yok olmaz; yalnızca bir türden başka bir türe dönüşür ya da bir cisimden diğerine geçer. Düşen bir topa bak: yukarıda enerjisinin tamamı potansiyeldir; düştükçe potansiyel enerji azalır, kinetik enerji ise tam o kadar artar. Toplam, yani toplam mekanik enerji Ek + Ep değişmez. Sürtünme ya da hava direnci varsa enerjinin bir kısmı ısıya (iç enerjiye) dönüşür: mekanik enerji azalır, toplam enerji ise yine korunur.

Yükseklik hEp = m · g · hEkEk + Ep
5 m100 J0100 J
2,5 m50 J50 J100 J
0 m0100 J100 J
2 kg'lık bir top 5 m yükseklikten düşüyor (g = 10 N/kg, hava direnci yok). Yerde Ek = 100 J, yani v² = 2 · 100 / 2 = 100 ve v = 10 m/s.

Örnek 3: düşen elma

Problem

0,2 kg kütleli bir elma 5 m yükseklikteki daldan düşüyor. Hava direnci ihmal edilirse elma yere hangi süratle ulaşır? (g = 10 N/kg)

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Yukarıda: Ep = m · g · h = 0,2 · 10 · 5 = 10 J, Ek = 0.
Yere ulaştığında potansiyel enerjinin tamamı kinetik enerjiye dönüşür: m · v² / 2 = 10 J.
v² = 2 · 10 J / 0,2 kg = 100, yani v = 10 m/s.
Dikkat: sonuç kütleye bağlı değildir, v = √(2 · g · h).
Derinlemesine

Kızak tepeden kayıyor

Problem

Leyla kızağıyla birlikte (toplam kütle 40 kg) 5 m yüksekliğindeki bir tepeden durgun hâlden kayıyor ve aşağıda 6 m/s hıza ulaşıyor. Mekanik enerjinin ne kadarı ısıya dönüştü? Yamacın uzunluğu 20 m ise ortalama sürtünme kuvveti nedir? (g = 10 N/kg)

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Yukarıda: Ep = m · g · h = 40 · 10 · 5 = 2000 J, Ek = 0.
Aşağıda: Ek = 40 · 6² / 2 = 720 J, Ep = 0.
Isıya dönüşen: 2000 − 720 = 1280 J (%64).
Bu enerjiyi sürtünme kuvveti aldı: F · s = 1280 J → F = 1280 / 20 = 64 N.
Sürtünme olmasaydı Leyla aşağıya √(2 · 10 · 5) = 10 m/s hızla varırdı.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Sarkacın en yüksek noktasında potansiyel enerji, en alçak noktasında ise kinetik enerji en büyüktür. Enerji biçim değiştirir ama toplamı değişmez.

Güç

Güç, işin ne kadar çabuk yapıldığını gösterir: birim zamanda yapılan işe eşittir. Gücün birimi watt'tır (W): 1 W = 1 J/s. Makinelerin gücü çoğu zaman kilowatt (kW) ile verilir.

P = W / tP = W / t

Burada

t
işin yapıldığı süre, s cinsinden

P — güç, watt (W) cinsinden; W — yapılan iş, J cinsinden

Basit anlatım

Örnek 4: merdiven ve asansör

Problem

60 kg kütleli Elvin merdivenle 6 m yüksekliğe 12 s'de çıkıyor. Yaptığı işi ve gücünü bul. Asansör onu aynı yüksekliğe 6 s'de çıkarsaydı asansörün gücü ne olurdu? (g = 10 N/kg)

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

W = m · g · h = 60 · 10 · 6 = 3600 J.
Elvin'in gücü: P = W / t = 3600 J / 12 s = 300 W.
Asansörün gücü: P = 3600 J / 6 s = 600 W; aynı iş iki kat hızlı yapıldığı için güç iki kat büyüktür.
Derinlemesine

Hareket eden bir makinenin gücü hızla da ifade edilebilir: Δt sürede kuvvet W = F · Δs iş yapar, yani P = W / Δt = F · Δs / Δt = F · v. Düzgün harekette çekiş kuvveti direnç kuvvetlerine eşittir. Bu yüzden motorun en büyük gücü en yüksek hızı da sınırlar; yokuşta ise direnç arttığı için aynı güç daha düşük bir hız verir, sürücü küçük vitese geçer.

P = F · v

Örnek: motor tekerleklere 60 kW faydalı güç veriyor, en yüksek hızda harekete direnç 2000 N. vmax = P / F = 60 000 / 2000 = 30 m/s = 108 km/h.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Dersin sayıları girildi, g = 10 m/s². İş formülünde Murad'ın kızağı var: F = 50 N, s = 10 m, α = 60° → W = 250 J; α'yı 90°'ye getir, iş sıfır olur, 90°'den sonra ise negatif olur. Kinetik enerjide Ek–v grafiği bir parabol, Ek–v² grafiği ise bir doğrudur (Örnek 2'deki top: 4 J). v = √(2 · g · h) Örnek 3'teki elmadır: 5 m'den düşen elma 10 m/s sürate ulaşır. P = W / t formülünde Örnek 4 girildi (Elvin, 300 W); t = 6 s yazarsan asansörün 600 W'ını bulursun. P = F · v formülünde bilinmeyen olarak v'yi seç: 60 kW'lık motor 2000 N dirençte 30 m/s sürate ulaşır.
Derinlemesine

Enerjinin korunumu fiziğin en genel yasalarından biridir. Derin nedeni zamanın simetrisidir: fizik yasaları dün, bugün ve yarın aynıdır; matematikçi Emmy Noether de bu simetriden enerjinin korunumunun çıktığını kanıtlamıştır. Bu yüzden “devridaim makinesi”, yani enerji almadan iş yapan bir makine yapılamaz ve hiçbir makinenin verimi %100'ü aşamaz; sürtünme yüzünden gerçek makinelerde verim her zaman %100'ün altındadır.

Unutma

  • Mekanik iş: W = F · s, birimi joule (1 J = 1 N · m). Yer değiştirme yoksa iş yapılmaz.
  • Kinetik enerji Ek = m · v² / 2, potansiyel enerji Ep = m · g · h.
  • Enerji yoktan var edilemez, yok edilemez; yalnızca bir türden diğerine dönüşür.
  • Güç P = W / t, birimi watt (1 W = 1 J/s).
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

10 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 10

Soru 1 / 10. SI'de işin birimi nedir?