Alternatif akım ve transformatör

Alternatif akım üretecini, u = U_m · sin ωt denklemini, etkin değerleri, direnç, indüktif ve kapasitif reaktansı, alternatif akımda Ohm yasasını ve gücü, transformatörü ve enerji iletimini DİM tarzı sorularla öğren.

  • 11. sınıf
  • 25 dk
  • 12 soru
  • Ders 36 / 44

Bu derste öğreneceklerin

  • Üreteçte alternatif emk’nın nasıl oluştuğunu açıklamak; u(t) ve i(t) denklemlerinden genliği, frekansı, periyodu ve etkin değeri bulmak
  • İndüktif ve kapasitif reaktansı hesaplamak, frekansa bağlılıklarıyla lambaların parlaklığındaki değişimi açıklamak
  • Alternatif akım devresinde Ohm yasasını ve güç bağıntısını uygulamak
  • Transformatörün dönüştürme oranını, verimini ve hattaki güç kaybını hesaplamak

Prizdeki “220 V”, sürekli değişen bir gerilimdir: her 0,02 s’de sıfırdan yaklaşık +311 V’a çıkar, −311 V’a iner ve geri döner. Peki neden 220 yazılır? Kondansatör neden doğru akımı geçirmez de alternatif akımı geçirir? Elektrik neden santrallerden şehirlere yüz binlerce voltluk hatlarla iletilir? Bu ders, “Elektromanyetik indüksiyon” dersindeki Faraday yasasının en önemli uygulamasıdır. 2026’da DİM’in her iki grup (I ve IV) sınavında alternatif akım devresindeki lambaların parlaklığıyla ilgili bir soru vardı.

Alternatif akım üreteci

Üreteçte N sarımlı, alanı S olan bir çerçeve, B büyüklüğündeki düzgün manyetik alanda ω açısal hızıyla döner. Çerçevenin normali ile B arasındaki açı düzgün olarak artar, α = ωt; bu yüzden akı Φ = BS · cos ωt biçiminde değişir ve Faraday yasasına göre çerçevede sinüs biçimli bir emk oluşur. Çerçevenin düzlemi alan çizgilerine dik olduğunda akı en büyük, emk sıfırdır; düzlem çizgilere paralel olduğunda akı sıfırdır ama en hızlı değişir, emk en büyüktür.

Basit anlatım

Üreteci şöyle düşün: bir mıknatısın kutupları arasında N sarımlı bir tel çerçeve düzgün hızla döner. Döndükçe içinden geçen alan çizgilerinin “sayısı”, yani akı, kâh artar, kâh azalır, kâh işaret değiştirir. Bunu dönme dolaptaki birinin yüksekliğiyle karşılaştır: yükseklik düzgünce artıp azalır; en tepede ve en altta kişi bir an ne yükselir ne alçalır, orta yükseklikten geçerken ise en hızlı yükselir ya da alçalır. Akı yükseklik gibidir, emk ise onun değişim hızı gibi: çerçevenin düzlemi alan çizgilerine dikken akı en büyük, emk sıfırdır; düzlem çizgilere paralelken akı sıfır, emk en büyüktür. Çerçeve saniyede 50 tur atıyorsa emk de saniyede 50 tam salınım yapar; bu, 50 Hz’dir.

e = ℰm · sin ωtℰm = N · B · S · ω

Burada

e
emk’nın anlık değeri, V
ℰm
emk’nın genliği (maksimum değeri), V
N, B, S
sarım sayısı, manyetik alan (T), çerçevenin alanı (m²)
ω
açısal frekans, rad/s: ω = 2πf = 2π / T

Gerilim u = Um · sin ωt ve akım i = Im · sin(ωt + φ) da aynı yasayla değişir (φ, faz farkıdır). Azerbaycan’da şebeke frekansı 50 Hz’dir: T = 0,02 s, ω = 100π ≈ 314 rad/s; akım saniyede 100 kez yön değiştirir.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
1. eğri çerçeveden geçen akıdır, Φ ~ cos ωt; 2. eğri emk’dır, e ~ ω · sin ωt (x zamandır). Akı en büyükken emk sıfırdır, akı sıfırdan geçerken emk en büyüktür. ω’yı artır: dönme hızlandıkça emk’nın hem genliği hem frekansı artar.

Örnek 1: basit bir üreteç

Problem

Bir üretecin 100 sarımlı çerçevesinin alanı 0,02 m²’dir ve 0,5 T’lık alanda saniyede 50 tur atıyor.
1) Emk’nın genliğini ve etkin değerini bul.
2) Çerçeve 2 kat hızlı döndürülürse genlik ve frekans nasıl değişir?
3) t = 0 anında e = 0 ise t = 1/600 s anında emk nedir?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) ω = 2πf = 2π · 50 ≈ 314 rad/s. ℰm = NBSω = 100 · 0,5 · 0,02 · 314 ≈ 314 V; ℰ = ℰm / √2 ≈ 222 V; yaklaşık şebeke gerilimi kadar.
2) ℰm ~ ω ve f ~ ω; ikisi de 2 kat artar (≈ 628 V, 100 Hz).
3) ωt = 100π · 1/600 = π/6; e = 314 · sin 30° = 157 V.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Anlık, maksimum ve etkin değerler

Bir dirençte açığa çıkan ısı akımın karesiyle orantılıdır: P = i²R. i = Im · sin ωt için i²’nin bir periyottaki ortalaması Im² / 2’dir. Bu yüzden alternatif akımın ısı etkisi doğru akımla karşılaştırılır. Etkin değer, aynı dirençte aynı sürede aynı ısıyı açığa çıkaran doğru akımın değeridir. Ampermetre, voltmetre ve cihaz etiketleri etkin değerleri gösterir.

Basit anlatım

Prizdeki “220 V” ne anlama gelir? Gerilim sürekli değişir, ama su ısıtıcısı ya da ütü gibi ısıtıcı cihazlar için yalnızca ısıtma etkisi önemlidir. 220 V’luk alternatif gerilim, ısıtıcıyı tıpkı 220 V’luk doğru gerilim gibi ısıtır; bu sayı etkin değerdir. Gerilimin en büyük değeri (genliği) ise yaklaşık 1,41 kat büyüktür, yani 311 V. Ampermetreler, voltmetreler ve cihaz etiketleri her zaman etkin değeri gösterir.

Genlikten aletin gösterdiği değere

Problem

a) Bir gerilimin genliği 141 V. Voltmetre ne gösterir? b) Bir akımın genliği 10 A. Ampermetre ne gösterir?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Genliği √2 ≈ 1,41’e böleriz:
a) U = 141 / 1,41 ≈ 100 V.
b) I = 10 / 1,41 ≈ 7,1 A.
Tersine, etkin değerden genliği bulmak için 1,41 ile çarparız: 220 · 1,41 ≈ 311 V.
I = Im / √2U = Um / √2ℰ = ℰm / √2I = Im / √2U = Um / √2ℰ = ℰm / √2

Burada

I, U, ℰ
akımın, gerilimin ve emk’nın etkin değerleri; ölçü aletlerinin gösterdiği değerler
Im, Um, ℰm
genlikler (maksimum değerler)

√2 ≈ 1,41, 1/√2 ≈ 0,71. Şebekede U = 220 V, yani Um = 220 · √2 ≈ 311 V.

Derinlemesine

√2 nereden gelir? sin² ωt + cos² ωt = 1’dir ve bir periyot boyunca sin² ile cos² aynı değerleri aynı sürelerde alır; bu yüzden ortalamaları eşittir, her biri 1/2. Demek ki i² = Im² · sin² ωt’nin ortalaması Im² / 2’dir, etkin değer ise I = √(i²’nin ortalaması) = Im / √2. İngilizcede buna RMS (root mean square, “karelerin ortalamasının karekökü”) denir. 1/√2 katsayısı yalnızca sinüs biçimli sinyal için geçerlidir; başka biçimlerde etkin değer farklı çıkar.

Farklı biçimli gerilimler

Problem

Üç gerilimin en büyük değeri 10 V’tur: a) kare dalga; yarım periyot +10 V, yarım periyot −10 V; b) atımlar; yarım periyot 10 V, yarım periyot 0; c) sinüs biçimli. Her birinin ortalama ve etkin değerini bulun.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

a) u² her zaman 100’dür: U = √100 = 10 V, ortalama ise 0.
b) u²’nin ortalaması (100 + 0) / 2 = 50: U = √50 ≈ 7,07 V, ortalama 5 V.
c) U = 10 / √2 ≈ 7,07 V; ortalama bir periyotta 0, yarım periyotta ise 2 · 10 / π ≈ 6,37 V.
Sonuç: etkin değer ortalama değer değildir. Basit ölçü aletleri doğrultulmuş sinyalin ortalamasını ölçüp onu sinüs için hesaplanmış 1,11 katsayısıyla çarpar (7,07 / 6,37 ≈ 1,11); bu yüzden sinüs biçimli olmayan bir sinyalde böyle bir alet yanlış gösterir.

Örnek 2: denklemi okumak

Problem

1) Bir gerilim u = 311 · sin 314t (V) yasasıyla değişiyor. Um, U, ω, f ve T’yi bul.
2) i = 2 · sin(100πt) (A) akımı 10 Ω’luk bir dirençten geçiyor. Ampermetre ne gösterir? Dirençte ortalama hangi güç açığa çıkar?
3) u = Um · sin ωt geriliminin t = T/12 anındaki anlık değeri genliğin ne kadarıdır?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Um = 311 V; U = 311 / √2 ≈ 220 V; ω = 314 rad/s (= 100π); f = ω / 2π ≈ 50 Hz; T = 1 / f = 0,02 s.
2) Im = 2 A → I = 2 / √2 ≈ 1,41 A. P = I² · R = 2 · 10 = 20 W. Im² · R = 40 W gücün en büyük anlık değeridir, ortalama güç değildir.
3) ωt = (2π / T) · (T / 12) = π / 6 → u = Um · sin 30° = Um / 2.

Örnek 3 (çoktan seçmeli): voltmetre ne gösterir?

Problem

Bir direncin uçlarındaki gerilim u = 100√2 · sin(100πt) (V) yasasıyla değişiyor. Voltmetrenin gösterdiği değer ve akımın frekansı nedir?
A) 141 V; 50 Hz B) 100 V; 100 Hz C) 100 V; 50 Hz D) 141 V; 100 Hz E) 71 V; 50 Hz

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Um = 100√2 ≈ 141 V; voltmetre etkin değeri gösterir: U = Um / √2 = 100 V.
ω = 100π rad/s → f = ω / 2π = 50 Hz.
Cevap: C. A genliği aletin gösterdiği değer sanmak, B ω’daki 100’ü frekans almak, E ise 100’ü bir kez daha √2’ye bölmektir.

Direnç, indüktif ve kapasitif reaktans

  • Direnç — R. Elektrik enerjisini ısıya dönüştürür. Akım ve gerilim aynı anda en büyük değere ulaşır (aynı fazdadır), R frekansa bağlı değildir.
  • Bobin — indüktif reaktans XL. Akım değiştikçe bobinde özindüksiyon emk’sı oluşur ve değişime karşı koyar. Frekans ve indüktans ne kadar büyükse bu karşı koyma o kadar güçlüdür. Akım, gerilimden çeyrek periyot (T/4) geride kalır. Doğru akım için (f = 0) XL = 0’dır.
  • Kondansatör — kapasitif reaktans XC. Doğru akım yalıtkandan geçemez. Alternatif gerilimde ise kondansatör sürekli dolup boşalır ve tellerde akım geçer. Frekans ve sığa ne kadar büyükse bu akım o kadar büyük, yani XC o kadar küçüktür. Akım, gerilimden T/4 öndedir.

Bobin ve kondansatör ortalamada enerji harcamaz: çeyrek periyot boyunca enerji alanlarında depolanır, sonraki çeyrekte kaynağa geri döner. Bu yüzden XL ve XC’ye reaktans denir.

Basit anlatım

Bobin ağır bir turnikeye benzer: onu döndürmek de durdurmak da zordur; bobin akımın değişmesine karşı koyar. Akım ne kadar sık yön değiştirirse (frekans ne kadar yüksekse) bobin o kadar çok karşı koyar; doğru akıma ise hiç karşı koymaz. Kondansatör, bir borunun içine gerilmiş esnek bir zara benzer: su zardan geçemez ama zar ileri geri esner ve borudaki su da ileri geri hareket eder. Sabit akış zardan geçmez, hızlı ileri geri akış ise kolayca “geçer”. İkisi de enerjiyi yalnızca bir süre depolayıp kaynağa geri verir, ortalamada enerji harcamaz; XL ve XC’ye bu yüzden reaktans denir.

XL = ω · L = 2πf · LXC = 1 / (ωC) = 1 / (2πf · C)XL = ω · L = 2πf · LXC = 1 / (ωC) = 1 / (2πf · C)

Burada

XL
indüktif reaktans, Ω
XC
kapasitif reaktans, Ω
f
frekans, Hz
L, C
indüktans (H) ve sığa (F)

f arttıkça XL doğru orantılı olarak artar, XC ters orantılı olarak azalır; R frekansa bağlı değildir.

Derinlemesine

XL ve XC bağıntıları türevden çıkar. Bobindeki gerilim uL = L · di/dt’dir. i = Im · sin ωt için di/dt = ω · Im · cos ωt, dolayısıyla uL = ωL · Im · cos ωt: gerilimin genliği ωL · Im’dir (XL = ωL), gerilim ise akımdan çeyrek periyot öndedir, çünkü cos ωt = sin(ωt + π/2). Kondansatörde q = C · u ve i = dq/dt = C · du/dt; u = Um · sin ωt için i = ωC · Um · cos ωt, yani XC = 1 / (ωC) ve akım gerilimden T/4 öndedir.

uL = L · di/dt → XL = ωLiC = C · du/dt → XC = 1 / (ωC)uL = L · di/dt → XL = ωLiC = C · du/dt → XC = 1 / (ωC)

Burada

di/dt, du/dtdi/dt, du/dt
akımın ve gerilimin değişim hızları (zamana göre türevler), A/s ve V/s

Sinüsün türevi frekansla orantılıdır: sinyal ne kadar hızlı değişirse bobindeki gerilim ve kondansatörden geçen akım o kadar büyük olur. Çeyrek periyotluk faz farkı da buradan gelir: sinüsün türevi kosinüstür.

ElemanDirençf artıncaAkım ve gerilimX(f) grafiği
DirençRdeğişmezaynı fazdayatay doğru
BobinXL = ωLartarakım T/4 gerideorijinden geçen doğru
KondansatörXC = 1/(ωC)azalırakım T/4 öndehiperbol

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
x frekanstır, f (Hz); y dirençtir (Ω). 1. doğru R, 2. doğru XL = 2πfL (L henri cinsinden), 3. eğri XC = 1/(2πfC) (C mikrofarad cinsinden). L = 0,1 H ve C = 100 μF iken 50 Hz’de XL ≈ 31 Ω, XC ≈ 32 Ω’dur, neredeyse eşittir; XL ve XC çizgilerinin kesiştiği frekans rezonans frekansıdır. L’yi ve C’yi değiştir, çizgilerin nasıl değiştiğine bak.

Örnek 4: X_L ve X_C’nin hesaplanması

Problem

1) İndüktansı 0,2 H olan bir bobinin 50 Hz ve 100 Hz’deki indüktif reaktansını bul.
2) Sığası 10 μF olan bir kondansatörün 50 Hz’deki kapasitif reaktansını bul. Frekans 2 katına çıkınca nasıl değişir?
3) Bu kondansatör 220 V, 50 Hz şebekeye bağlanıyor. Devreden hangi akım geçer (tellerin direnci ihmal ediliyor)?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) XL = 2πfL = 2π · 50 · 0,2 ≈ 62,8 Ω; 100 Hz’de ≈ 125,6 Ω; frekansla doğru orantılı.
2) XC = 1 / (2πfC) = 1 / (2π · 50 · 10⁻⁵) ≈ 318 Ω; frekans 2 katına çıkınca 2 kat azalır (≈ 159 Ω).
3) I = U / XC = 220 / 318 ≈ 0,69 A. Sabit gerilimde ise kararlı akım sıfır olurdu.
~123CLR
Örnek 5’in devresi

Örnek 5 (çoktan seçmeli): lambaların parlaklığı

Problem

Şemadaki üretecin frekansı artırılıyor (Um = sabit). Lambaların parlaklığı nasıl değişir?
A) 1 — azalır, 2 — artar, 3 — değişmez
B) 1 — artar, 2 — azalır, 3 — artar
C) üçü de artar
D) 1 — artar, 2 — azalır, 3 — değişmez
E) 1 — değişmez, 2 — azalır, 3 — artar

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Her kol doğrudan üretece bağlıdır, bu yüzden Im = Um / Z.
1. kol: XC = 1 / (2πfC) azalır → akım artar, lamba parlaklaşır.
2. kol: XL = 2πfL artar → akım azalır, lamba sönükleşir.
3. kol: R frekansa bağlı değildir → parlaklık değişmez.
Cevap: D. A seçeneği, XL ve XC’nin frekansa bağlılıklarını karıştırınca çıkar.

Bir direnç, bir bobin ve bir kondansatör seri bağlanınca hepsinden aynı akım geçer, ama gerilimler en büyük değerlerine farklı anlarda ulaşır: UL ile UC birbirine zıttır, UR ise ikisinden de çeyrek periyot kaymıştır. Bu yüzden etkin gerilimler aritmetik olarak toplanmaz: U² = UR² + (UL − UC)². Buradan alternatif akım devresi için Ohm yasası çıkar:

Basit anlatım

Seri RLC devresinde gerilimler neden doğrudan toplanamaz? Akım bütün elemanlarda aynıdır ama gerilimler en büyük değerlerine farklı anlarda ulaşır: UL ile UC birbirine zıttır, UR ise ikisinden de çeyrek periyot kaymıştır. Böyle gerilimler bir dik üçgenin kenarları gibi toplanır: bir dik kenar UR, diğeri UL − UC, hipotenüs ise üretecin U gerilimidir: U² = UR² + (UL − UC)². Bu, 60 m doğuya, sonra 80 m kuzeye yürüyüp başlangıçtan 100 m uzaklaşmaya benzer: 60 + 80 = 140 değil, √(60² + 80²) = 100. Aşağıdaki Örnek 6’daki sayılar tam olarak böyledir: UR = 60 V, UL − UC = 160 − 80 = 80 V, U = 100 V. Buradan alternatif akım devresi için Ohm yasası çıkar:

I = U / ZZ = √(R² + (XL − XC)²)I = U / ZZ = √(R² + (XL − XC)²)

Burada

Z
devrenin empedansı (toplam direnci), Ω
U, I
gerilim ve akımın etkin (veya maksimum) değerleri

Yalnızca direnç varsa Z = R, yalnızca bobin — Z = XL, yalnızca kondansatör — Z = XC. XL = XC olduğunda Z = R en küçük, akım en büyüktür; buna rezonans denir (bkz. “Elektromanyetik salınımlar ve dalgalar”).

P = I² · R = U · I · cos φcos φ = R / ZP = I² · R = U · I · cos φcos φ = R / Z

Burada

P
alternatif akımın ortalama (aktif) gücü, W
cos φ
güç katsayısı; φ, akım ile gerilim arasındaki faz farkı

Güç yalnızca dirençte açığa çıkar. Yalnızca dirençli devrede cos φ = 1 ve P = U · I; ideal bobin veya kondansatörde cos φ = 0 ve P = 0’dır.

Örnek 6: seri RLC devresi

Problem

R = 30 Ω’luk bir direnç, indüktif reaktansı 80 Ω olan bir bobin ve kapasitif reaktansı 40 Ω olan bir kondansatör seri bağlanmış, devreye U = 100 V etkin gerilim uygulanıyor. Empedansı, akımı, her elemandaki gerilimi ve devrenin gücünü bul.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Z = √(30² + (80 − 40)²) = √(900 + 1600) = 50 Ω; I = U / Z = 100 / 50 = 2 A.
UR = I · R = 60 V, UL = I · XL = 160 V, UC = I · XC = 80 V. Toplamları 300 V eder, 100 V değil! Kontrol: √(60² + (160 − 80)²) = √(3600 + 6400) = 100 V. Bobindeki gerilim kaynağın geriliminden büyük olabilir.
Güç: P = I² · R = 4 · 30 = 120 W; cos φ = R / Z = 0,6 → P = U · I · cos φ = 100 · 2 · 0,6 = 120 W.
Derinlemesine

Örnek 6’da akım gerilimden geride kalır, faz farkı ise tan φ = (XL − XC) / R = 40 / 30 eşitliğinden φ ≈ 53°’dir (cos φ = 0,6). XL = XC olduğunda φ = 0, Z = R en küçük, akım ise en büyüktür; buna rezonans denir. ωL = 1 / (ωC) eşitliğinden rezonans frekansı çıkar: ω₀ = 1 / √(LC). Rezonansta UL = UC, üretecin geriliminden kat kat büyük olabilir: güç devrelerinde bu tehlikelidir, radyo alıcısı ise istenen istasyonu tam da rezonansla “seçer”.

Rezonansta bobindeki gerilim

Problem

L = 0,1 H’lik bir bobin, C = 100 μF’lık bir kondansatör ve R = 10 Ω’luk bir direnç seri bağlı. Rezonans frekansını bulun. Devre rezonans frekansında 220 V’a bağlanırsa akım ve bobindeki gerilim ne olur?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

LC = 0,1 · 10⁻⁴ = 10⁻⁵ s² → ω₀ = 1 / √(10⁻⁵) ≈ 316 rad/s, f₀ = ω₀ / 2π ≈ 50,3 Hz; neredeyse şebeke frekansı (yukarıdaki grafikte XL ve XC doğruları tam burada kesişir).
Rezonansta Z = R: I = 220 / 10 = 22 A.
XL = ω₀L ≈ 316 · 0,1 ≈ 31,6 Ω, UL = I · XL ≈ 22 · 31,6 ≈ 696 V; üretecin geriliminin 3 katından fazla! Kondansatörde de aynı gerilim vardır ama ters fazdadır; bu yüzden birbirini götürürler ve üreteç yalnızca UR = 220 V’u “görür”.

Transformatör ve enerji iletimi

Transformatör, kapalı bir çelik çekirdek ve üzerindeki iki sargıdan oluşur. Çekirdek, girdap (Foucault) akımlarıyla ısınmasın diye birbirinden yalıtılmış ince levhalardan yapılır. N₁ sarımlı birincil sargı alternatif akım şebekesine, N₂ sarımlı ikincil sargı ise yüke bağlanır. Birincil sargıdaki alternatif akım çekirdekte değişken bir manyetik akı oluşturur; bu akı iki sargının her sarımından geçer ve her sarımda aynı emk’yı oluşturur. Bu yüzden sargıların emk’ları sarım sayılarıyla orantılıdır; yüksüz çalışmada U₁ / U₂ = N₁ / N₂.

Basit anlatım

Transformatörün sırrı basittir. Kapalı çelik çekirdek, birincil sargının oluşturduğu değişken manyetik akıyı iki sargının her sarımına aynı şekilde taşır; bu yüzden her sarımda aynı gerilim oluşur, sanki her sarım küçük bir pilmiş gibi. Birincil sargının 2000 sarımı 220 V’a bağlıysa her sarıma 220 / 2000 = 0,11 V düşer, 100 sarımlı ikincil sargı ise 100 · 0,11 = 11 V verir. Sarım çoksa gerilim çok, azsa az. Ama enerji yoktan var olmaz: gerilim kaç kat artarsa akım da yaklaşık o kadar kat azalır. Çekirdek, girdap akımları onu ısıtmasın diye birbirinden yalıtılmış ince levhalardan yapılır. Doğru akım değişmeyen bir akı oluşturur; bu yüzden transformatör doğru akımla çalışmaz.

k = U₁ / U₂ = N₁ / N₂k = U₁ / U₂ = N₁ / N₂

Burada

k
dönüştürme oranı: k > 1 — düşürücü, k < 1 — yükseltici transformatör
U₁, N₁
birincil sargının gerilimi ve sarım sayısı
U₂, N₂
ikincil sargının gerilimi ve sarım sayısı

Transformatör yalnızca alternatif akımla çalışır: doğru akım sabit bir akı oluşturur ve ikincil sargıda emk oluşmaz.

η = P₂ / P₁ = U₂ · I₂ / (U₁ · I₁)η = P₂ / P₁ = U₂ · I₂ / (U₁ · I₁)

Burada

η
transformatörün verimi
P₁
şebekeden alınan güç, W
P₂
yüke verilen güç, W

Büyük transformatörlerde verim %99’a ulaşır. İdeal transformatörde (η = 1) U₁I₁ = U₂I₂, yani I₁ / I₂ = N₂ / N₁: gerilimi kaç kat yükseltirse akımı o kadar kat düşürür.

Örnek 7: transformatörle ilgili üç soru

Problem

1) Bir transformatörün birincil sargısında 2000, ikincil sargısında 100 sarım var, U₁ = 220 V. Dönüştürme oranını ve yüksüz çalışmada U₂’yi bul.
2) Bir transformatör 220 V’luk şebekeden 0,5 A akım çekiyor, ikincil sargı ise 12 V’ta 8,8 A akım veriyor. Transformatörün verimini bul.
3) k = 20 olan ideal bir transformatörün ikincil sargısındaki akım 5 A’dir. Birincil sargıdaki akımı bul.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) k = N₁ / N₂ = 2000 / 100 = 20 (düşürücü); U₂ = U₁ / k = 220 / 20 = 11 V.
2) P₁ = U₁I₁ = 220 · 0,5 = 110 W; P₂ = U₂I₂ = 12 · 8,8 = 105,6 W; η = 105,6 / 110 = 0,96 = %96.
3) I₁ / I₂ = N₂ / N₁ = 1 / k → I₁ = 5 / 20 = 0,25 A. Gerilimi düşüren transformatör akımı artırır.
Derinlemesine

Yüklü bir transformatörde ne olur? İkincil sargıdan akım geçince onun manyetik akısı, Lenz kuralına göre çekirdekteki akıyı zayıflatmaya çalışır. Birincil sargı bunu şebekeden daha çok akım çekerek dengeler; bu yüzden yük arttıkça birincil sargının akımı kendiliğinden artar, yüksüz çalışmada ise çok küçüktür. Buradan ilginç bir sonuç çıkar: k oranlı ideal bir transformatörün ikincil sargısına bağlanan R direnci şebeke tarafından k² · R gibi “görünür”, çünkü U₁ = k · U₂, I₁ = I₂ / k ve U₁ / I₁ = k² · U₂ / I₂’dir.

Transformatör direnci “dönüştürür”

Problem

Bir yükselticinin çıkış (iç) direnci 800 Ω, hoparlörün direnci ise 8 Ω. Hoparlörün en büyük gücü alması için dönüştürme oranı ne olmalıdır?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

En büyük güç, yükün direnci üretecin iç direncine eşit olduğunda (R = r) aktarılır. Yükseltici tarafından hoparlör k² · 8 Ω gibi görünür: k² · 8 = 800 → k² = 100 → k = 10 (düşürücü transformatör, N₁ / N₂ = 10).
Ses tekniğinde ve radyoda transformatörler tam da bu amaçla, dirençleri uyumlu hâle getirmek için de kullanılır.

Örnek 8 (kodlanan cevap): sarım sayısı

Problem

Yükseltici bir transformatörün birincil sargısında 150 sarım var ve 120 V gerilime bağlı. Yüksüz çalışmada ikincil sargıda 3 kV gerilim elde etmek için ikincil sargıda kaç sarım olmalıdır?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

U₁ / U₂ = N₁ / N₂ → N₂ = N₁ · U₂ / U₁ = 150 · 3000 / 120 = 3750.
Cevap kodu: 3750. En sık hata kilovoltu volta çevirmeyi unutmaktır (150 · 3 / 120 ≈ 3,75).

Enerji bir hatla iletilirken teller ısınır ve enerjinin bir kısmı kaybolur: ΔP = I²R. Aynı P gücünü U geriliminde iletmek için akım I = P / U olmalıdır (cos φ = 1 alıyoruz). Demek ki kayıp, gerilimin karesiyle ters orantılıdır:

ΔP = I² · R = P² · R / U²ΔP = I² · R = P² · R / U²

Burada

ΔP
hatta kaybolan güç, W
P
iletilen güç, W
U
iletim gerilimi, V
R
hat tellerinin direnci, Ω

Gerilimi n kat artırmak kaybı n² kat azaltır. Bu yüzden santralde yükseltici transformatör gerilimi artırır, tüketicilerin yakınında düşürücü transformatörler onu yeniden düşürür.

Örnek 9: neden yüksek gerilim?

Problem

1) Direnci 10 Ω olan bir hat üzerinden 1 MW güç iletiliyor. Gerilim a) 10 kV, b) 100 kV iken hattaki güç kaybını bul.
2) Aynı hatta kaybı 4 kat azaltmak için gerilimi kaç kat artırmak gerekir?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1a) I = P / U = 10⁶ / 10⁴ = 100 A; ΔP = 100² · 10 = 100 kW; gücün %10’u.
1b) I = 10⁶ / 10⁵ = 10 A; ΔP = 10² · 10 = 1 kW; yalnızca %0,1.
2) ΔP ~ 1 / U²: n² = 4 → 2 kat.
Derinlemesine

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Başlangıç değerleri dersin örneklerinden alındı: Örnek 1’deki üreteç (B = 0,5 T, ℰm ≈ 314 V), Örnek 4’teki bobin (L = 0,2 H) ve Örnek 7’deki transformatör (2000 ve 100 sarım, U₂ = 11 V). Transformatör formülünde bilinmeyen olarak N₂’yi seç ve Örnek 8’i tekrarla; ΔP = P² · R / U² formülünde U’yu 10 kV’tan 100 kV’a çıkar ve ΔP–1/U² grafiğinin bir doğru olduğunu gör.

Unutma

  • Üreteçte e = ℰm · sin ωt, ℰm = NBSω; şebekede f = 50 Hz, ω ≈ 314 rad/s, T = 0,02 s.
  • Etkin değer: I = Im / √2, U = Um / √2; aletler bunu gösterir (220 V → Um ≈ 311 V).
  • XL = ωL frekansla artar, XC = 1/(ωC) azalır, R ise frekansa bağlı değildir.
  • Ohm yasası: I = U / Z, Z = √(R² + (XL − XC)²); güç P = I²R = UI · cos φ.
  • Transformatör: k = U₁ / U₂ = N₁ / N₂, η = P₂ / P₁; ideal durumda I₁ / I₂ = N₂ / N₁.
  • Hat kaybı ΔP = P²R / U²: gerilim n kat artınca kayıp n² kat azalır.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 12

Soru 1 / 12. Şebeke geriliminin etkin değeri 220 V’tur. Genliği yaklaşık kaçtır?