Radyonun ayar düğmesini çevirince yüzlerce istasyondan yalnızca birini duyarsın. Cep telefonu, Wi-Fi, mikrodalga fırın ve röntgen cihazı aynı yapıdaki bir olayı, elektromanyetik dalgaları kullanır. Bu dalgaların kaynağı elektrik yüklerinin salınımıdır. En basit “salınım üreteci”, bir kondansatör ve bir bobinden oluşan LC devresidir: bu devrede “Özindüksiyon. İndüktans. Manyetik alanın enerjisi” dersinde öğrendiğin manyetik enerji ile kondansatörün elektrik enerjisi sırayla yer değiştirir. 2026’da DİM’in her iki grup (I ve IV) sınavında LC devresinin WM(WE) grafiğiyle ilgili kodlanan bir soru vardı.
LC devresi ve serbest elektromanyetik salınımlar
LC devresi (salınım devresi)Tanım
Bir kondansatör (C) ve bir bobinden (L) oluşan kapalı devre. Kondansatör yüklendikten sonra devredeki yük, akım ve gerilim periyodik olarak değişir; bunlara serbest elektromanyetik salınımlar denir.
t = 0 anında kondansatörün yükü en büyüktür (qm), akım yoktur, enerjinin tamamı elektrik alanındadır. Kondansatör bobin üzerinden boşalmaya başlar, ama özindüksiyon akımın birden artmasına izin vermez; akım yavaş yavaş artar. t = T/4 anında kondansatör tamamen boşalmıştır (q = 0), akım en büyüktür (Im), enerjinin tamamı bobinin manyetik alanındadır. Akım hemen durmaz: özindüksiyon onu sürdürür ve kondansatör ters işaretle yüklenir. t = T/2 anında q = −qm, i = 0’dır. Sonra süreç ters yönde tekrarlanır ve t = T anında devre ilk durumuna döner. Bu tam olarak yaylı sarkacın aynısıdır: bobin “kütle” (eylemsizlik), kondansatör ise “yay” rolündedir.
| t | q | |i| | WE | WM |
|---|---|---|---|---|
| 0 | qm | 0 | W | 0 |
| T/4 | 0 | Im | 0 | W |
| T/2 | −qm | 0 | W | 0 |
| 3T/4 | 0 | Im | 0 | W |
| T | qm | 0 | W | 0 |
Burada
- W
- devrenin toplam enerjisi, J
- q, i
- yükün ve akımın anlık değerleri
- qm, Im
- yükün ve akımın genlikleri
- C, L
- kondansatörün sığası (F) ve bobinin indüktansı (H)
İdeal (dirençsiz) bir devrede toplam enerji korunur. Bu yüzden WM(WE) grafiği WM = W − WE doğrusudur: iki eksenden de aynı W uzunluğunu keser. qm = C · Um olduğundan W = C · Um² / 2 de yazılabilir.
Örnek 1: enerjinin korunumu
Problem
Sığası 2 μF olan bir kondansatör Um = 100 V’a kadar yüklenmiş ve indüktansı 0,02 H olan bir bobine bağlanmış.
1) Devrenin toplam enerjisini bul.
2) Akımın genliğini bul.
3) Kondansatörün gerilimi 50 V olduğu anda akım şiddeti nedir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) L · Im² / 2 = W → Im = √(2W / L) = √(0,02 / 0,02) = 1 A.
3) U = Um / 2 → WE = W / 4 = 2,5 mJ (enerji gerilimin karesiyle orantılıdır). WM = 10 − 2,5 = 7,5 mJ → i = √(2 · 0,0075 / 0,02) = √0,75 ≈ 0,87 A (= Im · √3 / 2).
Örnek 2 (kodlanan cevap): W_M(W_E) grafiği
Problem
İdeal bir LC devresinde manyetik alan enerjisinin elektrik alanı enerjisine bağlılık grafiği, iki ekseni de 80 mJ’de kesen bir doğrudur. Grafiğin K noktasına karşılık gelen anda kondansatörün gerilimi en büyük değerinin yarısıdır. Bu anda manyetik alanın enerjisini hesaplayın (cevabı mJ cinsinden verin).
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
WE ~ U²: U = Um / 2 → WE = W / 4 = 20 mJ.
WM = W − WE = 80 − 20 = 60 mJ.
Cevap kodu: 60. “Gerilim yarıya → enerji yarıya” deyip 40 yazmak tipik bir hatadır: enerji karesiyle değişir.
Thomson bağıntısı
LC devresini yaylı sarkaçla karşılaştıralım: yük yer değiştirmenin (x), akım hızın (v), indüktans kütlenin (m), 1/C ise yay sabitinin (k) rolündedir. Yaylı sarkacın periyodu T = 2π√(m/k) olduğundan m → L ve k → 1/C yazmak devrenin periyodunu verir. Büyük L (büyük “eylemsizlik”) ve büyük C (“yumuşak yay”) salınımları yavaşlatır.
| Yaylı sarkaç | LC devresi |
|---|---|
| yer değiştirme x | yük q |
| hız v | akım şiddeti i |
| kütle m | indüktans L |
| yay sabiti k | 1 / C |
| Ep = k · x² / 2 | WE = q² / (2C) |
| Ek = m · v² / 2 | WM = L · i² / 2 |
| T = 2π · √(m / k) | T = 2π · √(L · C) |
Burada
- T
- devrenin öz salınım periyodu, s
- f
- öz frekans, Hz
- ω
- açısal frekans, rad/s
- L, C
- indüktans (H) ve sığa (F)
Thomson bağıntısı: periyot yalnızca L ve C ile belirlenir, yükün genliğine bağlı değildir. Yük q = qm · cos ωt, akım i = −Im · sin ωt yasasıyla değişir; Im = ω · qm, Um = qm / C. Akım en büyük değerine yükten çeyrek periyot sonra ulaşır.
Örnek 3: Thomson bağıntısı
Problem
1) L = 0,1 H ve C = 10 μF olan bir devrenin salınım periyodunu ve frekansını bul.
2) C 4 katına çıkarılırsa periyot nasıl değişir? L 2 katına, C 8 katına çıkarılırsa?
3) İndüktansı 25 μH olan bir bobinle 1 MHz’lik salınımlar elde etmek için kondansatörün sığası ne olmalıdır (π² ≈ 10)?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) T ~ √C → 2 kat artar; T ~ √(LC) → √(2 · 8) = 4 kat artar (frekans 4 kat azalır).
3) f = 1 / (2π√(LC)) → C = 1 / (4π²f²L) = 1 / (40 · 10¹² · 25 · 10⁻⁶) = 10⁻⁹ F = 1 nF.
Örnek 4: q(t) denklemini okumak
Problem
Bir devrede kondansatörün yükü q = 2 · 10⁻⁴ · cos(500πt) (C) yasasıyla değişiyor, C = 4 μF. Yükün genliğini, frekansı, periyodu, gerilimin ve akımın genliklerini, bobinin indüktansını bul (π² ≈ 10).
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Um = qm / C = 2 · 10⁻⁴ / (4 · 10⁻⁶) = 50 V.
Im = ω · qm = 500π · 2 · 10⁻⁴ = 0,1π ≈ 0,31 A.
ω² = 1 / (LC) → L = 1 / (ω²C) = 1 / (250 000 · π² · 4 · 10⁻⁶) ≈ 1 / (250 000 · 10 · 4 · 10⁻⁶) = 0,1 H.
Etkileşimli
Örnek 5 (çoktan seçmeli): enerjinin periyodu
Problem
Bir LC devresinde yükün salınım periyodu 8 ms’dir ve t = 0 anında kondansatörün yükü en büyüktür. Hangi ifadeler doğrudur?
I. Elektrik alanının enerjisi 4 ms periyotla değişir.
II. t = 2 ms anında akım şiddeti en büyüktür.
III. t = 1 ms anında WE = WM’dir.
A) yalnız I B) I ve II C) II ve III D) I, II, III E) yalnız III
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
II. t = T/4 = 2 ms anında q = 0, akım en büyüktür — doğru.
III. WE = WM = W/2 iken q = qm / √2, yani cos ωt = 1/√2 → ωt = π/4 → t = T/8 = 1 ms — doğru.
Cevap: D.
Elektromanyetik dalgalar
Maxwell 1860’larda, değişen bir manyetik alanın girdap biçimli bir elektrik alanı oluşturduğunu (bu, elektromanyetik indüksiyondur), değişen bir elektrik alanının da manyetik alan oluşturduğunu gösterdi. Demek ki bir kez oluşan değişken elektrik ve manyetik alanlar birbirini doğurarak uzayda yayılır; buna elektromanyetik dalga denir. Hertz bu dalgaları 1888’de deneyle elde etti. Dalgaları ivmeli hareket eden, örneğin salınan yükler yayar. Kapalı bir LC devresi az ışıma yapar, açık devre olan anten ise iyi ışıma yapar.
- Enine dalgadır: E ve B vektörleri birbirine ve yayılma yönüne diktir ve aynı fazda salınır. Bu yüzden elektromanyetik dalgalar kutuplanabilir.
- Boşlukta c ≈ 3 · 10⁸ m/s hızla yayılır (c = 1 / √(ε₀μ₀)); maddede daha yavaştır.
- Enerji taşır, yansır, kırılır, girişim ve kırınım yapar; ışığın bütün dalga özellikleri ona aittir.
Burada
- c
- ışığın boşluktaki hızı, ≈ 3 · 10⁸ m/s
- λ
- dalga boyu, m
- f
- frekans, Hz
- T
- periyot, s
Dalga başka bir ortama geçerken frekansı değişmez, hızı ve dalga boyu değişir. Bir LC devresinin yaydığı (veya aldığı) dalganın boyu: λ = c · T = 2πc · √(L · C).
Örnek 6: c = λf
Problem
1) Bir FM radyo istasyonu 100 MHz’de yayın yapıyor. Dalga boyu nedir?
2) Mobil iletişimde 900 MHz’lik dalgalar kullanılıyor. λ’yı bul.
3) Dalga boyu 300 m olan bir radyo istasyonunun frekansını ve periyodunu bul.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) λ = 3 · 10⁸ / (9 · 10⁸) ≈ 0,33 m = 33 cm.
3) f = c / λ = 3 · 10⁸ / 300 = 10⁶ Hz = 1 MHz; T = 1 / f = 10⁻⁶ s = 1 μs.
| Işınım | λ (yaklaşık) | Kaynak ve kullanım |
|---|---|---|
| Radyo dalgaları | > 1 mm | radyo, televizyon, mobil iletişim, Wi-Fi, radar, mikrodalga fırın |
| Kızılötesi | 1 mm – 760 nm | sıcak cisimler; kumandalar, gece görüş cihazları, termal kameralar |
| Görünür ışık | 760 – 380 nm | Güneş, lambalar; görme, fotosentez |
| Morötesi | 380 – 10 nm | Güneş, kuvars lambalar; dezenfeksiyon, D vitamini oluşumu, güneş yanığı |
| X ışınları | 10 – 0,01 nm | röntgen tüpü; tıbbi görüntüleme, kristallerin incelenmesi |
| Gama ışınları | < 0,01 nm | çekirdek süreçleri; ışın tedavisi, sterilizasyon |
Örnek 7 (çoktan seçmeli): elektromanyetik tayf
Problem
Işınımları frekansın artışına göre sıralayın: 1) X ışınları; 2) radyo dalgaları; 3) morötesi; 4) kızılötesi.
A) 2, 4, 3, 1 B) 1, 3, 4, 2 C) 2, 3, 4, 1 D) 4, 2, 3, 1 E) 2, 4, 1, 3
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Cevap: A. B dalga boyunun artış sırasıdır (tersi), C’de ise kızılötesi ile morötesi yer değiştirmiştir.
Rezonans, radyo iletişimi ve radar
Gerçek bir devrede tellerin direnci vardır: enerji yavaş yavaş ısıya dönüşür ve serbest salınımlar söner. Salınımları sürdürmek için devreye dışarıdan periyodik bir emk etki etmelidir (bir üreteç ya da antene çarpan bir radyo dalgası); o zaman devrede dış emk’nın frekansıyla zorlanmış elektromanyetik salınımlar oluşur. Dış frekans devrenin öz frekansına eşit olunca (f = 1 / (2π√(LC)), yani XL = XC) zorlanmış salınımların genliği keskin biçimde artar; buna rezonans denir. Devrenin direnci ne kadar küçükse rezonans o kadar sivri ve yüksektir. Radyonun ayar düğmesi çevrilince değişken sığalı kondansatörün C’si değişir ve devre bir istasyonun frekansına ayarlanır.
Ses → elektrik sinyali
Mikrofon sesi düşük frekanslı (20 Hz – 20 kHz) elektrik salınımlarına çevirir. Bu düşük frekanslı salınımları doğrudan yaymak verimsizdir.
Taşıyıcı dalga
Bir üreteç yüksek frekanslı taşıyıcı salınımlar oluşturur.
Modülasyon
Taşıyıcının genliği (genlik modülasyonu, AM) ya da frekansı (frekans modülasyonu, FM) ses sinyaliyle birlikte değiştirilir.
Yayın ve alım
Anten modüle edilmiş dalgayı yayar. Alıcının anteninde zorlanmış salınımlar oluşur, devre rezonansla istenen istasyonu seçer.
Demodülasyon
Diyot salınımların bir yarısını keser, kondansatör yüksek frekanslı dalgalanmayı düzleştirir; düşük frekanslı ses sinyali ayrılır ve hoparlör onu yeniden sese çevirir.
Örnek 8 (yazılı soru): alıcının ayarlanması
Problem
Bir alıcının devresinde indüktansı 10 μH olan bir bobin ve değişken sığalı bir kondansatör var.
a) Antene aynı anda birçok istasyonun dalgası ulaşıyor. Alıcı neden yalnızca birini “duyar”? Açıklayın.
b) C = 1 nF iken devre hangi frekansa ve dalga boyuna ayarlıdır?
c) Alıcıyı 300 m dalga boyuna ayarlamak için sığa ne olmalıdır (π² ≈ 10)?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) √(LC) = √(10⁻⁵ · 10⁻⁹) = 10⁻⁷ s; f = 1 / (2π · 10⁻⁷) ≈ 1,6 MHz; λ = c / f = 2πc · √(LC) = 2π · 3 · 10⁸ · 10⁻⁷ ≈ 188 m.
c) λ = 2πc · √(LC) → C = λ² / (4π²c²L) = 9 · 10⁴ / (40 · 9 · 10¹⁶ · 10⁻⁵) = 2,5 · 10⁻⁹ F = 2,5 nF.
Burada
- R
- cisme olan uzaklık, m
- t
- atımın cisme gidip geri dönme süresi, s
Radar, radyo dalgalarının yansımasına dayanır. Radar kısa atımlar gönderir; bir sonraki atım, yansıyan sinyal geri döndükten sonra gönderilmelidir.
Burada
- I
- ışınım şiddeti (elektromanyetik enerji akısı yoğunluğu), W/m²
- W
- S yüzeyinden Δt sürede geçen enerji, J
- P
- yüzeyden geçen ışınımın gücü, W
- r
- noktasal kaynağa olan uzaklık, m
Noktasal kaynaktan uzaklaştıkça enerji 4πr² alanlı bir küreye dağılır: uzaklık 2 kat artınca şiddet 4 kat azalır. Işınım şiddeti frekansın dördüncü kuvvetiyle orantılıdır; radyo iletişiminde bu yüzden yüksek frekanslı taşıyıcı dalgalar gerekir.
Örnek 9: radar ve ışınım şiddeti
Problem
1) Bir radar atımı bir uçaktan yansıyıp 200 μs sonra geri dönüyor. Uçağa olan uzaklığı bul.
2) Bir radar saniyede 1000 atım gönderiyor. En fazla hangi uzaklıktaki bir cismi algılayabilir?
3) Ay’dan yansıyan bir radyo sinyali Dünya’ya 2,56 s sonra dönüyor. Ay’a olan uzaklık nedir?
4) Noktasal bir kaynaktan 10 m uzakta şiddet 0,8 W/m²’dir. 40 m uzakta ne olur?
5) Antendeki salınımların frekansı 3 katına çıkarılıyor (genlik değişmiyor). Işınım şiddeti nasıl değişir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Atımlar arasındaki süre 1 / 1000 = 10⁻³ s’dir; yansıyan sinyal bu sürede dönmelidir: Rmax = 3 · 10⁸ · 10⁻³ / 2 = 150 km.
3) R = 3 · 10⁸ · 2,56 / 2 = 3,84 · 10⁸ m = 384 000 km.
4) I ~ 1 / r²: uzaklık 4 kat arttı → şiddet 16 kat azalır: 0,8 / 16 = 0,05 W/m².
5) I ~ f⁴: 3⁴ = 81 kat artar.
Etkileşimli
Unutma
- LC devresinde W = q²/(2C) + Li²/2 = sabit; WM(WE) grafiği WM = W − WE doğrusudur.
- Thomson bağıntısı T = 2π√(LC); q = qm · cos ωt, Im = ω · qm, Um = qm / C.
- Elektrik ve manyetik enerjiler T/2 periyotla değişir; WE = WM anı t = T/8’dir.
- Elektromanyetik dalga eninedir ve boşlukta c ≈ 3 · 10⁸ m/s ile yayılır: c = λf. Tayf: radyo → kızılötesi → görünür → morötesi → X ışınları → gama.
- Rezonansta dış frekans devrenin öz frekansına eşittir; alıcı böyle ayarlanır. Modülasyon ve demodülasyon sesi taşıyıcı dalgayla iletir.
- Radar: R = c · t / 2; şiddet I = P / S, I ~ 1 / r², I ~ f⁴.