Maxwell denklemleri ve elektromanyetik dalgalar

Gauss, Faraday ve Ampère–Maxwell yasalarını integral biçiminde öğrenin, simetrik alanları hesaplayın ve c = 1/√(μ₀ε₀) sonucunu veren elektromanyetik dalga denklemini türetin.

  • Üniversite
  • 32 dk
  • 10 soru
  • Ders 41 / 44

Bu derste öğreneceklerin

  • Dört Maxwell denklemini integral biçiminde yazmak ve anlamlarını açıklamak
  • Gauss ve Ampère yasalarıyla simetrik alanları hesaplamak
  • Yerdeğiştirme akımının rolünü anlamak
  • Elektromanyetik dalganın hızını ve alanlarını hesaplamak

1860'larda James Clerk Maxwell, elektrik ve manyetizmanın bilinen bütün yasalarını dört denklemde birleştirdi ve bunlardan şaşırtıcı bir sonuç çıkardı: boşlukta ışık hızıyla ilerleyen elektromanyetik dalgalar var olmalıdır. Demek ki ışığın kendisi bir elektromanyetik dalgadır. 1880'lerin sonunda Heinrich Hertz bu dalgaları laboratuvarda üretti. Radyo, Wi-Fi, mobil iletişim ve X ışınları, hepsi Maxwell denklemlerinin çözümleridir.

Akı ve dolanım

Maxwell denklemleri iki tür integralle yazılır. Kapalı bir S yüzeyinden geçen akı ∮ E · dA, yüzeyden “çıkan” alan çizgilerinin net sayısıdır (dA dışa doğru normal boyuncadır). Kapalı bir C eğrisi boyunca dolanım ∮ E · dl ise alanın eğri boyunca ne kadar “kıvrıldığını” gösterir; E alanı için bu, birim yükün eğri boyunca taşınmasında yapılan iştir.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Dört denklem

∮ E · dA = Qiç / ε₀∮ E · dA = Qiç / ε₀

Burada

Qiç
kapalı yüzeyin içindeki toplam yük, C cinsinden
ε₀
boşluğun elektriksel geçirgenliği, 8,85 · 10⁻¹² F/m
E
elektrik alanı (vektör), V/m cinsinden
dA
yüzey elemanı — büyüklüğü alan, yönü dış normal, m² cinsinden

I. Gauss yasası: yükler elektrik alanının kaynağıdır.

∮ B · dA = 0

Burada

B
manyetik alan (vektör), T cinsinden
∮ … dA
herhangi bir kapalı yüzey üzerinden integral

II. Manyetizma için Gauss yasası: manyetik yük (tek kutup) yoktur; B çizgileri kapalıdır.

∮ E · dl = −dΦB / dt∮ E · dl = −dΦB / dt

Burada

ΦB
eğrinin sınırladığı yüzeyden geçen manyetik akı, Wb cinsinden
dl
kapalı eğrinin elemanı (vektör), m cinsinden; sol taraf eğri boyunca emk'dır, V cinsinden

III. Faraday yasası: değişen manyetik alan dolanımlı bir elektrik alanı oluşturur.

∮ B · dl = μ₀ · (I + ε₀ · dΦE / dt)∮ B · dl = μ₀ · (I + ε₀ · dΦE / dt)

Burada

μ₀
boşluğun manyetik geçirgenliği, 4π · 10⁻⁷ H/m
I
eğriden geçen iletim akımı, A cinsinden
ε₀ · dΦE / dtε₀ · dΦE / dt
Maxwell'in yerdeğiştirme akımı, A cinsinden

IV. Ampère–Maxwell yasası: akımlar ve değişen elektrik alanları dolanımlı bir manyetik alan oluşturur.

Stokes ve diverjans (Gauss–Ostrogradski) teoremleriyle denklemler diferansiyel biçime getirilebilir: ∇ · E = ρ/ε₀, ∇ · B = 0, ∇ × E = −∂B/∂t, ∇ × B = μ₀j + μ₀ε₀ ∂E/∂t. İntegral biçim simetrik problemlerde, diferansiyel biçim ise dalgaları ve sayısal hesapları incelerken kullanışlıdır.

Simetriden yararlanmak: Gauss ve Ampère

Örnek 1: noktasal yük ve yüklü düzlem

Problem

a) Gauss yasasından noktasal yükün alanını türetin. b) Yüzey yük yoğunluğu σ = 1 μC/m² olan sonsuz bir düzlemin alanını bulun.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

a) Gauss yüzeyi olarak r yarıçaplı bir küre alalım: simetri nedeniyle E her yerde aynı ve radyaldir. E · 4πr² = q/ε₀ → E = q / (4πε₀r²) = kq/r²; Coulomb yasası.
b) Gauss yüzeyi: düzlemi kesen, taban alanı S olan bir silindir (“kutu”). Akı yalnızca iki tabandan geçer: 2ES = σS/ε₀ → E = σ / (2ε₀).
E = 10⁻⁶ / (2 · 8,85 · 10⁻¹²) ≈ 5,6 · 10⁴ V/m; uzaklığa bağlı değil!

Örnek 2: düz telin manyetik alanı

Problem

Uzun düz bir telden 10 A akım geçiyor. Telden 5 cm uzaklıktaki manyetik alanı bulun.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Eğri: teli çevreleyen r yarıçaplı bir çember; simetri nedeniyle B ona teğet ve büyüklüğü sabittir. Sabit akımda dΦE/dt = 0.
B · 2πr = μ₀I → B = μ₀I / (2πr) = 4π · 10⁻⁷ · 10 / (2π · 0,05) = 4 · 10⁻⁵ T.
Bu, Dünya'nın manyetik alanıyla karşılaştırılabilir; pusulanın yakındaki telin akımını “hissetmesinin” nedeni budur.

Yerdeğiştirme akımı

Yüklenmekte olan bir kondansatörü ve teli çevreleyen bir eğriyi düşünün. Eğrinin sınırladığı yüzey teli keserse Ampère yasası μ₀I verir; aynı eğriyle sınırlanan yüzey levhalar arasından geçerse oradan yük akmaz ve sonuç sıfır olur; çelişki! Maxwell, levhalar arasında elektrik akısının değiştiğini ve ε₀ · dΦE/dt teriminin tam olarak I'ya eşit olduğunu gösterdi. Bu “yerdeğiştirme akımı” bir yük akışı değildir, ama iletim akımı gibi manyetik alan oluşturur.

Örnek 3: kondansatörün içinde

Problem

Levha alanı 0,01 m² olan paralel levhalı bir kondansatör 2 A akımla yükleniyor. Levhalar arasındaki elektrik alanı ne hızla artar?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

E = q / (ε₀A), dolayısıyla ΦE = E · A = q/ε₀ ve ε₀ · dΦE/dt = dq/dt = I; yerdeğiştirme akımı 2 A'dir.
dE/dt = I / (ε₀A) = 2 / (8,85 · 10⁻¹² · 0,01) ≈ 2,3 · 10¹³ V/(m · s).

Elektromanyetik dalgalar

Boşlukta (ρ = 0, j = 0) x ekseni boyunca ilerleyen düzlem bir dalga düşünelim: E = Ey(x, t), B = Bz(x, t). Faraday yasası xy düzlemindeki küçük bir dikdörtgene uygulanınca ∂Ey/∂x = −∂Bz/∂t; Ampère–Maxwell yasası xz düzlemindeki bir dikdörtgene uygulanınca −∂Bz/∂x = μ₀ε₀ ∂Ey/∂t elde edilir. Birincinin x'e, ikincinin t'ye göre türevini alıp B'yi yok edersek dalga denklemi çıkar.

∂²E/∂x² = μ₀ε₀ · ∂²E/∂t²c = 1/√(μ₀ε₀) ≈ 3,0 · 10⁸ m/sE = c · B∂²E/∂x² = μ₀ε₀ · ∂²E/∂t²c = 1/√(μ₀ε₀) ≈ 3,0 · 10⁸ m/sE = c · B

Burada

c
elektromanyetik dalgaların boşluktaki hızı, yani ışık hızı
E, B
alanların anlık değerleri; E ⊥ B ⊥ yayılma yönü, aynı fazdadır

Dalga şiddeti: I = c · ε₀ · E₀² / 2 (W/m²).

Örnek 4: ışık hızı ve güneş ışığının alanı

Problem

a) μ₀ ve ε₀'dan c'yi hesaplayın. b) Atmosferin dışında güneş ışığının şiddeti yaklaşık 1360 W/m²'dir. E₀ ve B₀ genliklerini bulun.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

a) c = 1 / √(4π · 10⁻⁷ · 8,85 · 10⁻¹²) ≈ 3,0 · 10⁸ m/s; ölçülen ışık hızının ta kendisi!
b) E₀ = √(2I / (cε₀)) = √(2 · 1360 / (3 · 10⁸ · 8,85 · 10⁻¹²)) ≈ 1,0 · 10³ V/m.
B₀ = E₀ / c ≈ 3,4 · 10⁻⁶ T.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Grafik dalganın E alanını gösterir; B alanı aynı fazda, dik düzlemde salınır. Boşlukta her frekans için λ · f = c'dir.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Örneklerin sayıları girildi. Düzlemin alanı E = σ / (2 · ε₀), σ = 1 μC/m² için 5,6 · 10⁴ V/m'dir (Örnek 1); formülde uzaklık yoktur. Düz telde B–r grafiği bir hiperbol, B–1/r grafiği ise bir doğrudur: 10 A, 5 cm → 4 · 10⁻⁵ T (Örnek 2). Yerdeğiştirme akımında Örnek 3 girildi: 2 A ve 0,01 m² → ΔE/Δt ≈ 2,3 · 10¹³ V/(m · s). Dalga şiddetinde bilinmeyen E₀'dır: güneş ışığının 1360 W/m²'si E₀ ≈ 1,0 · 10³ V/m verir; E = c · B formülünde B = 3,37 · 10⁻⁶ T aynı E ≈ 1,0 · 10³ V/m'yi verir, bu da Örnek 4'teki B₀'dır.

Unutma

  • ∮ E · dA = Qiç/ε₀ ve ∮ B · dA = 0: E'nin kaynağı yüklerdir; manyetik tek kutup yoktur.
  • ∮ E · dl = −dΦB/dt: değişen manyetik alan elektrik alanı oluşturur.
  • ∮ B · dl = μ₀(I + ε₀ dΦE/dt): yerdeğiştirme akımı Ampère yasasını tamamlar.
  • Boşlukta alanlar dalga denklemine uyar; c = 1/√(μ₀ε₀) ≈ 3 · 10⁸ m/s, E = cB.
  • Simetrik durumlar: noktasal yük E = kq/r², düzlem E = σ/(2ε₀), düz tel B = μ₀I/(2πr).
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

10 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 10

Soru 1 / 10. Kapalı bir yüzeyin içinde +3 nC ve −1 nC yükler var. Yüzeyden geçen elektrik akısı nedir?