1860'larda James Clerk Maxwell, elektrik ve manyetizmanın bilinen bütün yasalarını dört denklemde birleştirdi ve bunlardan şaşırtıcı bir sonuç çıkardı: boşlukta ışık hızıyla ilerleyen elektromanyetik dalgalar var olmalıdır. Demek ki ışığın kendisi bir elektromanyetik dalgadır. 1880'lerin sonunda Heinrich Hertz bu dalgaları laboratuvarda üretti. Radyo, Wi-Fi, mobil iletişim ve X ışınları, hepsi Maxwell denklemlerinin çözümleridir.
Akı ve dolanım
Maxwell denklemleri iki tür integralle yazılır. Kapalı bir S yüzeyinden geçen akı ∮ E · dA, yüzeyden “çıkan” alan çizgilerinin net sayısıdır (dA dışa doğru normal boyuncadır). Kapalı bir C eğrisi boyunca dolanım ∮ E · dl ise alanın eğri boyunca ne kadar “kıvrıldığını” gösterir; E alanı için bu, birim yükün eğri boyunca taşınmasında yapılan iştir.
Dört denklem
Burada
- Qiç
- kapalı yüzeyin içindeki toplam yük, C cinsinden
- ε₀
- boşluğun elektriksel geçirgenliği, 8,85 · 10⁻¹² F/m
- E
- elektrik alanı (vektör), V/m cinsinden
- dA
- yüzey elemanı — büyüklüğü alan, yönü dış normal, m² cinsinden
I. Gauss yasası: yükler elektrik alanının kaynağıdır.
Burada
- B
- manyetik alan (vektör), T cinsinden
- ∮ … dA
- herhangi bir kapalı yüzey üzerinden integral
II. Manyetizma için Gauss yasası: manyetik yük (tek kutup) yoktur; B çizgileri kapalıdır.
Burada
- ΦB
- eğrinin sınırladığı yüzeyden geçen manyetik akı, Wb cinsinden
- dl
- kapalı eğrinin elemanı (vektör), m cinsinden; sol taraf eğri boyunca emk'dır, V cinsinden
III. Faraday yasası: değişen manyetik alan dolanımlı bir elektrik alanı oluşturur.
Burada
- μ₀
- boşluğun manyetik geçirgenliği, 4π · 10⁻⁷ H/m
- I
- eğriden geçen iletim akımı, A cinsinden
- ε₀ · dΦE / dtε₀ · dΦE / dt
- Maxwell'in yerdeğiştirme akımı, A cinsinden
IV. Ampère–Maxwell yasası: akımlar ve değişen elektrik alanları dolanımlı bir manyetik alan oluşturur.
Stokes ve diverjans (Gauss–Ostrogradski) teoremleriyle denklemler diferansiyel biçime getirilebilir: ∇ · E = ρ/ε₀, ∇ · B = 0, ∇ × E = −∂B/∂t, ∇ × B = μ₀j + μ₀ε₀ ∂E/∂t. İntegral biçim simetrik problemlerde, diferansiyel biçim ise dalgaları ve sayısal hesapları incelerken kullanışlıdır.
Simetriden yararlanmak: Gauss ve Ampère
Örnek 1: noktasal yük ve yüklü düzlem
Problem
a) Gauss yasasından noktasal yükün alanını türetin. b) Yüzey yük yoğunluğu σ = 1 μC/m² olan sonsuz bir düzlemin alanını bulun.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) Gauss yüzeyi: düzlemi kesen, taban alanı S olan bir silindir (“kutu”). Akı yalnızca iki tabandan geçer: 2ES = σS/ε₀ → E = σ / (2ε₀).
E = 10⁻⁶ / (2 · 8,85 · 10⁻¹²) ≈ 5,6 · 10⁴ V/m; uzaklığa bağlı değil!
Örnek 2: düz telin manyetik alanı
Problem
Uzun düz bir telden 10 A akım geçiyor. Telden 5 cm uzaklıktaki manyetik alanı bulun.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
B · 2πr = μ₀I → B = μ₀I / (2πr) = 4π · 10⁻⁷ · 10 / (2π · 0,05) = 4 · 10⁻⁵ T.
Bu, Dünya'nın manyetik alanıyla karşılaştırılabilir; pusulanın yakındaki telin akımını “hissetmesinin” nedeni budur.
Yerdeğiştirme akımı
Yüklenmekte olan bir kondansatörü ve teli çevreleyen bir eğriyi düşünün. Eğrinin sınırladığı yüzey teli keserse Ampère yasası μ₀I verir; aynı eğriyle sınırlanan yüzey levhalar arasından geçerse oradan yük akmaz ve sonuç sıfır olur; çelişki! Maxwell, levhalar arasında elektrik akısının değiştiğini ve ε₀ · dΦE/dt teriminin tam olarak I'ya eşit olduğunu gösterdi. Bu “yerdeğiştirme akımı” bir yük akışı değildir, ama iletim akımı gibi manyetik alan oluşturur.
Örnek 3: kondansatörün içinde
Problem
Levha alanı 0,01 m² olan paralel levhalı bir kondansatör 2 A akımla yükleniyor. Levhalar arasındaki elektrik alanı ne hızla artar?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
dE/dt = I / (ε₀A) = 2 / (8,85 · 10⁻¹² · 0,01) ≈ 2,3 · 10¹³ V/(m · s).
Elektromanyetik dalgalar
Boşlukta (ρ = 0, j = 0) x ekseni boyunca ilerleyen düzlem bir dalga düşünelim: E = Ey(x, t), B = Bz(x, t). Faraday yasası xy düzlemindeki küçük bir dikdörtgene uygulanınca ∂Ey/∂x = −∂Bz/∂t; Ampère–Maxwell yasası xz düzlemindeki bir dikdörtgene uygulanınca −∂Bz/∂x = μ₀ε₀ ∂Ey/∂t elde edilir. Birincinin x'e, ikincinin t'ye göre türevini alıp B'yi yok edersek dalga denklemi çıkar.
Burada
- c
- elektromanyetik dalgaların boşluktaki hızı, yani ışık hızı
- E, B
- alanların anlık değerleri; E ⊥ B ⊥ yayılma yönü, aynı fazdadır
Dalga şiddeti: I = c · ε₀ · E₀² / 2 (W/m²).
Örnek 4: ışık hızı ve güneş ışığının alanı
Problem
a) μ₀ ve ε₀'dan c'yi hesaplayın. b) Atmosferin dışında güneş ışığının şiddeti yaklaşık 1360 W/m²'dir. E₀ ve B₀ genliklerini bulun.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) E₀ = √(2I / (cε₀)) = √(2 · 1360 / (3 · 10⁸ · 8,85 · 10⁻¹²)) ≈ 1,0 · 10³ V/m.
B₀ = E₀ / c ≈ 3,4 · 10⁻⁶ T.
Etkileşimli
Etkileşimli
Unutma
- ∮ E · dA = Qiç/ε₀ ve ∮ B · dA = 0: E'nin kaynağı yüklerdir; manyetik tek kutup yoktur.
- ∮ E · dl = −dΦB/dt: değişen manyetik alan elektrik alanı oluşturur.
- ∮ B · dl = μ₀(I + ε₀ dΦE/dt): yerdeğiştirme akımı Ampère yasasını tamamlar.
- Boşlukta alanlar dalga denklemine uyar; c = 1/√(μ₀ε₀) ≈ 3 · 10⁸ m/s, E = cB.
- Simetrik durumlar: noktasal yük E = kq/r², düzlem E = σ/(2ε₀), düz tel B = μ₀I/(2πr).