Bir arabanın motoru çalıştırılırken farlar bir an kararır. Akü aynı aküyken bu neden olur? Çünkü üretecin kendisinin de bir direnci vardır. Bu derste gerçek üreteçlerle çalışmayı ve her türlü karmaşık devreyi hesaplamayı öğreneceksin.
Emk ve iç direnç
Elektromotor kuvvet (emk, ℰ)Tanım
Üretecin içindeki elektrostatik olmayan kuvvetlerin birim yükü taşırken yaptığı iş. Birimi volttur. Adına rağmen emk bir kuvvet değil, birim yük başına enerjidir.
Basitçe söylersek üreteç bir “yük pompasıdır”. Bir su devresi düşün: pompa suyu yukarı çıkarır, su borulardan aşağı akıp bir türbini döndürür ve yeniden pompaya döner. Pil de yükleri böyle “yukarı çıkarır”: emk, her bir coulomb yükün ne kadar enerji aldığını gösterir; 12 V'luk bir akü her coulomba 12 J enerji verir. Ama pompanın içinde de dar bir boru vardır; bu, iç dirençtir: enerjinin bir kısmı üretecin kendi içinde ısıya dönüşür.
Burada
- ℰ
- üretecin emk'sı, V cinsinden
- R
- dış devrenin direnci, Ω cinsinden
- r
- üretecin iç direnci, Ω cinsinden
- U
- üretecin uçları arasındaki gerilim, V cinsinden
Tüm devre için Ohm yasası. R = 0 olduğunda kısa devre akımı elde edilir: I = ℰ / r.
Formülü bir enerji “bütçesi” gibi oku: üreteç her coulomba ℰ kadar enerji verir ve bu enerji iki yerde harcanır: dış devrede (I · R) ve üretecin içinde (I · r): ℰ = I · R + I · r. Akım ne kadar büyükse içeride o kadar çok “kaybolur”, uçlarda o kadar az kalır.
Gerilim nereye gidiyor?
Problem
Emk'sı 12 V, iç direnci 1 Ω olan bir üretece 5 Ω'luk bir direnç bağlanmış. Akımı, uç gerilimini ve üretecin içindeki gerilim düşmesini bul.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Dışarıda: U = I · R = 2 · 5 = 10 V; içeride: I · r = 2 · 1 = 2 V.
Kontrol: 10 + 2 = 12 V = ℰ; bütün “bütçe” harcanmış.
Tüm devre için Ohm yasası enerjinin korunumundan çıkar. t sürede elektrostatik olmayan kuvvetler ℰ · I · t kadar iş yapar ve bu enerji dış ve iç dirençlerde ısıya dönüşür: ℰ · I · t = I² · R · t + I² · r · t, buradan I = ℰ / (R + r). Üretecin verimi, yararlı gücün toplam güce oranıdır: η = U / ℰ = R / (R + r). Üreteç şarj edilirken ise (örneğin motor çalışırken alternatör aküyü şarj eder) akım içinden ters yönde geçer ve uç gerilimi emk'dan büyük olur.
Burada
- η
- üretecin verimi: dış devredeki gücün üretecin toplam gücüne oranı
Emk'sı 12 V, iç direnci 0,5 Ω olan bir aküyü 2 A akımla şarj etmek için uçlarına 12 + 2 · 0,5 = 13 V uygulamak gerekir.
Örnek 1: akü ve lamba
Problem
Emk'sı 12 V, iç direnci 0,5 Ω olan bir aküye 5,5 Ω'luk bir lamba bağlanmış. Akımı, uç gerilimini ve kısa devre akımını bul.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
U = I · R = 2 · 5,5 = 11 V (1 V üretecin içinde “kaybolur”).
Kısa devrede: I = 12 / 0,5 = 24 A; teller ısınır ve yangın tehlikesi doğar.
Örnek 2: emk ve r'yi bulmak
Problem
Bir üretece 4 Ω'luk direnç bağlanınca akım 1 A, 9 Ω'luk direnç bağlanınca 0,5 A oluyor. Üretecin emk'sını ve iç direncini bul.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
1 · (4 + r) = 0,5 · (9 + r) → 4 + r = 4,5 + 0,5r → r = 1 Ω.
ℰ = 1 · (4 + 1) = 5 V.
Piller nasıl bağlanmalı?
Problem
Her birinin emk'sı 1,5 V, iç direnci 0,5 Ω olan 4 pil var. Piller a) seri; b) paralel bağlanıp 1 Ω'luk bir lambaya bağlanıyor. Hangi durumda akım daha büyüktür? Yükün direnci ne olunca paralel bağlama daha iyidir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
a) ℰ = 6 V, r = 2 Ω → I = 6 / (2 + 1) = 2 A (P = 4 W).
b) ℰ = 1,5 V, r = 0,125 Ω → I = 1,5 / 1,125 ≈ 1,33 A (P ≈ 1,78 W).
Genel kural: n · ℰ₀ / (R + n · r₀) > ℰ₀ / (R + r₀ / n) eşitsizliği sadeleşince (n − 1) · R > (n − 1) · r₀, yani R > r₀ olur. Yükün direnci bir pilin iç direncinden büyükse seri, küçükse paralel bağlama daha büyük akım verir: R = 0,05 Ω için seri bağlamada 6 / 2,05 ≈ 2,9 A, paralel bağlamada 1,5 / 0,175 ≈ 8,6 A.
Etkileşimli
Akımın işi ve gücü
Burada
- P
- elektriksel güç, W cinsinden
- Q
- iletkende t sürede açığa çıkan ısı, J cinsinden (Joule yasası)
Elektrik sayacı enerjiyi kilovatsaat ile ölçer: 1 kWh = 3,6 · 10⁶ J.
Örnek 3: elektrikli su ısıtıcısı
Problem
220 V için tasarlanmış 2 kW'lık bir su ısıtıcısı 5 dakika çalışıyor. Akımı, ısıtıcının direncini ve harcanan enerjiyi bul.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
R = U² / P = 220² / 2000 = 24,2 Ω.
Harcanan enerji: E = P · t = 2000 · 300 = 600 000 J = 600 kJ ≈ 0,17 kWh.
Etkileşimli
Dış devreye aktarılan güç P = ℰ² · R / (R + r)² ile bulunur. Bu güç R = r olduğunda en büyüktür ve Pmax = ℰ² / (4r) olur. Aşağıdaki grafikte bunu kontrol et.
Dış direnç en çok gücü ne zaman alır? Sayılarla bakalım: ℰ = 12 V, r = 2 Ω. R çok küçükken akım büyüktür ama dirençte az gerilim düşer; R çok büyükken akım zayıftır. En iyi durum ortadadır: R = r olduğunda. O zaman en büyük güç Pmax = ℰ² / (4r) = 144 / 8 = 18 W olur.
| R, Ω | I = ℰ / (R + r), A | P = I² · R, W |
|---|---|---|
| 0 | 6 | 0 |
| 1 | 4 | 16 |
| 2 (= r) | 3 | 18 — en fazla |
| 4 | 2 | 16 |
| 10 | 1 | 10 |
Etkileşimli
Pmax = ℰ² / (4r) sonucu türev kullanmadan kanıtlanabilir. P = ℰ² · R / (R + r)² = ℰ² / (R + 2r + r² / R). Paydada R + r² / R ≥ 2r'dir, çünkü (√R − r / √R)² ≥ 0; bu, aritmetik ortalama ile geometrik ortalama arasındaki eşitsizliktir. Demek ki payda en az 4r'dir ve P ≤ ℰ² / (4r); eşitlik R = r iken sağlanır. Bu durumda U = ℰ / 2, verim ise yalnızca %50'dir: en büyük güç, en büyük verim demek değildir. Bu yüzden enerji kaynakları R ≫ r durumunda çalışır; gücün tamamen aktarılması gereken sinyal elektroniğinde ise R = r seçilir.
Aynı gücü alan iki direnç
Problem
Emk'sı 12 V, iç direnci 2 Ω olan bir üretece sırayla 1 Ω ve 4 Ω'luk dirençler bağlanıyor. Her birindeki gücü bulun ve sonucu açıklayın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
R = 4 Ω: I = 12 / 6 = 2 A, P = 2² · 4 = 16 W.
Güçler eşittir, çünkü R₁ · R₂ = 1 · 4 = 4 = r². Genel olarak ℰ² · R₁ / (R₁ + r)² = ℰ² · R₂ / (R₂ + r)² eşitliği açılıp sadeleştirilince R₁ · R₂ · (R₂ − R₁) = r² · (R₂ − R₁), yani R₁ · R₂ = r² bulunur. Olimpiyat sorularında bu, iç direnci iki ölçümden hemen bulmayı sağlar: r = √(R₁ · R₂).
Kirchhoff kuralları
- Düğüm kuralı: bir düğüme giren akımların toplamı, çıkan akımların toplamına eşittir (yük birikmez). ∑Igiren = ∑Içıkan.
- İlmek kuralı: her kapalı ilmekte emk'ların cebirsel toplamı, gerilim düşmelerinin (I · R) cebirsel toplamına eşittir. ∑ℰ = ∑I · R.
Düğüm kuralını bir kavşak gibi düşün: kavşağa kaç araba girerse o kadar çıkar; arabalar orada birikmez. İlmek kuralını ise tepelik bir yerde yürüyüş gibi düşün: hangi yoldan gidersen git, başladığın noktaya döndüğünde yüksekliğin aynıdır. Üreteç seni “yukarı çıkarır” (emk), her direnç ise “aşağı indirir” (I · R); bu yüzden kapalı bir ilmekte çıkışların toplamı inişlerin toplamına eşittir.
İki basit kontrol
Problem
a) Bir düğüme 4 A ve 1 A'lik akımlar giriyor, çıkan iki telden birinde 2 A var. Diğerinde ne kadar vardır? b) 12 V'luk bir üretece seri iki direnç bağlı, birinin üzerindeki gerilim 8 V. Diğerinin üzerindeki gerilim nedir (iç direnç ihmal ediliyor)?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) Çıkış 12 V, inişlerin toplamı da 12 V olmalı: 12 − 8 = 4 V.
Kirchhoff kuralları iki korunum yasasıdır. Düğüm kuralı yükün korunumudur: düğümde yük birikmez. İlmek kuralı enerjinin korunumudur: elektrostatik alanda bir yük kapalı bir yolu dolaşıp başlangıç noktasına döndüğünde alanın yaptığı iş sıfırdır; bu yüzden potansiyel, yükseklik gibi, her noktada tek bir değere sahiptir. Kuralların sınırı da buradadır: ilmekten geçen manyetik akı değişirse (bkz. “Elektromanyetik indüksiyon”), alan girdaplı olur, kapalı yol boyunca iş sıfır olmaz ve bu ek emk ayrı bir üreteç gibi hesaba katılmalıdır. Üniversite fiziğinde bu, Maxwell denklemlerinden biri olarak yazılır: ∮E · dl = −dΦ / dt.
Örnek 4: iki üreteçli devre
Problem
A ve B noktaları üç kolla bağlanmış: 1) ℰ₁ = 10 V'luk üreteç ve R₁ = 2 Ω; 2) ℰ₂ = 4 V'luk üreteç ve R₂ = 2 Ω; 3) R₃ = 4 Ω. İki üretecin de “+” ucu A'ya bakıyor, iç dirençler ihmal ediliyor. Kollardaki akımları bul.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
A düğümü: I₃ = I₁ + I₂.
İlmek 1 (ℰ₁, R₁, R₃): 10 = 2I₁ + 4I₃.
İlmek 2 (ℰ₂, R₂, R₃): 4 = 2I₂ + 4I₃.
Buradan I₁ = 5 − 2I₃, I₂ = 2 − 2I₃, I₃ = 7 − 4I₃ → I₃ = 1,4 A, I₁ = 2,2 A, I₂ = −0,8 A.
Eksi işaret, ℰ₂'den geçen akımın ters yönde aktığını gösterir: 4 V'luk üreteç şarj oluyor.
Akımları işaretle
Her kola kendi akımını yaz ve yönünü tahmin et. Yanlış tahmin sorun değildir: sonuç yalnızca eksi çıkar.
Düğüm denklemlerini yaz
Girenlerin toplamı = çıkanların toplamı. Düğüm sayısından bir eksik denklem yeterlidir.
İlmek denklemlerini yaz
İlmeği tek yönde dolaş: emk'ların toplamı = I · R'lerin toplamı (işaretler dolaşma yönüne göre). Toplam denklem sayısı bilinmeyen akım sayısına eşit olmalıdır.
Çöz ve kontrol et
Denklemleri çöz; eksi çıkan akım ters yönde akar. Sonunda güç dengesiyle kontrol et.
Çok kollu devrelerde düğüm potansiyelleri yöntemi daha hızlıdır: bir düğümün potansiyeli sıfır alınır, diğerlerinin potansiyelleri bilinmeyen seçilir ve her kolun akımı bunlarla ifade edilir. Bütün kollar aynı iki düğümü bağlıyorsa bu, hazır bir bağıntı verir (Millman teoremi): UAB = (∑ ℰᵢ / Rᵢ) / (∑ 1 / Rᵢ); üreteçsiz kol için ℰ = 0. Elektronik devreleri hesaplayan bilgisayar programları da bu yönteme dayanır.
Tek denklemle Örnek 4
Problem
Örnek 4'teki devreyi düğüm potansiyelleri yöntemiyle çözün.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
UAB = (10/2 + 4/2 + 0/4) / (1/2 + 1/2 + 1/4) = 7 / 1,25 = 5,6 V.
I₃ = 5,6 / 4 = 1,4 A; I₁ = (10 − 5,6) / 2 = 2,2 A; I₂ = (4 − 5,6) / 2 = −0,8 A.
Sonuçlar Kirchhoff denklemleriyle bulunanlarla aynıdır, ama üç denklem yerine tek bir bağıntı yetti.
Etkileşimli
Unutma
- Tüm devre için Ohm yasası: I = ℰ / (R + r); uç gerilimi U = ℰ − I · r.
- Kısa devre akımı I = ℰ / r çok büyük ve tehlikelidir.
- Güç P = U · I = I² · R = U² / R; dış devreye en büyük güç R = r iken aktarılır.
- Kirchhoff kuralları: düğümde ∑Igiren = ∑Içıkan, ilmekte ∑ℰ = ∑I · R.