Yaydaki bir kütle, saat sarkacı, gitar teli, radyonun ayar devresi, hatta bir moleküldeki atomlar aynı diferansiyel denklemle tanımlanır. Bu denklemi bir kez kavrarsanız mekanikten elektroniğe onlarca olayı aynı yöntemle hesaplayabilirsiniz.
Basit harmonik hareket denklemi
Bir yaya bağlı m kütleli cisme Hooke yasasına göre F = −kx kuvveti etki eder. Newton'un ikinci yasası m · d²x/dt² = −kx verir, yani d²x/dt² + ω₀²x = 0; burada ω₀² = k/m. x(t) = A cos(ω₀t + φ₀) deneyelim: iki kez türev alınca −ω₀²A cos(ω₀t + φ₀) çıkar ve denklem sağlanır. A ve φ₀ başlangıç koşullarından bulunur.
Burada
- ω₀
- doğal açısal frekans, rad/s cinsinden
- A
- genlik, m cinsinden
- φ₀
- başlangıç fazı, rad cinsinden
- k
- yay sabiti, N/m cinsinden
Hız v = −Aω₀ sin(ω₀t + φ₀), ivme a = −ω₀²x; toplam enerji E = kA²/2 sabittir.
Örnek 1: yay sarkacı
Problem
0,5 kg'lık bir kütle, yay sabiti 200 N/m olan bir yaya asılı. Denge konumundan 4 cm çekilip bırakılıyor. ω₀'ı, T'yi, en büyük hızı, en büyük ivmeyi ve toplam enerjiyi bulun.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
vmax = Aω₀ = 0,04 · 20 = 0,8 m/s, amax = ω₀²A = 400 · 0,04 = 16 m/s².
E = kA² / 2 = 200 · 0,04² / 2 = 0,16 J.
Kontrol: mvmax² / 2 = 0,5 · 0,64 / 2 = 0,16 J; enerjiler uyuşuyor.
Etkileşimli
Basit sarkaç için teğet doğrultusunda m · l · d²θ/dt² = −mg sin θ. Küçük açılarda sin θ ≈ θ (radyan), bu yüzden d²θ/dt² + (g/l)θ = 0; yine aynı denklem, ω₀ = √(g/l) ve T = 2π√(l/g).
Etkileşimli
Sönümlü salınımlar
Gerçek sistemlerde bir direnç kuvveti vardır; küçük hızlarda F = −b · v. Denklem d²x/dt² + 2β · dx/dt + ω₀²x = 0 olur, β = b / (2m). Zayıf sönümde (β < ω₀) çözüm, genliği üstel olarak azalan bir kosinüstür. β = ω₀ olduğunda kritik sönüm oluşur: sistem salınım yapmadan dengeye en hızlı şekilde döner; araba amortisörleri buna yakın tasarlanır.
Burada
- β
- sönüm katsayısı, s⁻¹ cinsinden
- ω
- sönümlü hareketin açısal frekansı, rad/s cinsinden (ω₀'dan biraz küçük)
- Q
- kalite faktörü: ne kadar büyükse sönüm o kadar zayıftır
Örnek 2: genlik ne zaman yarıya iner?
Problem
Bir sarkacın sönüm katsayısı β = 0,1 s⁻¹. Genlik kaç saniye sonra yarıya iner? Enerji ne zaman yarıya iner?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Enerji genliğin karesiyle orantılıdır: E ~ e^(−2βt), bu yüzden t = ln 2 / (2β) ≈ 3,5 s.
Etkileşimli
Zorlanmış salınımlar ve rezonans
Sisteme F₀ cos ωt periyodik kuvveti etki ederse, bir süre sonra geçici hareket söner ve sistem zorlayıcı kuvvetin frekansıyla salınır. x = A cos(ωt − δ)'yı d²x/dt² + 2β dx/dt + ω₀²x = (F₀/m) cos ωt denkleminde yerine koyup cos ve sin katsayılarını eşitlersek aşağıdaki genlik bulunur.
Burada
- F₀
- zorlayıcı kuvvetin genliği, N cinsinden
- ω
- zorlayıcı kuvvetin açısal frekansı, rad/s cinsinden
En büyük değer ωrez = √(ω₀² − 2β²) ≈ ω₀'da elde edilir; zayıf sönümde Amax ≈ F₀ / (2mβω₀), bu da statik yer değiştirmenin Q katıdır.
Etkileşimli
Örnek 3: rezonansta büyütme
Problem
ω₀ = 10 rad/s, β = 0,5 s⁻¹, F₀/m = 2 N/kg. ω = ω₀ iken ve çok yavaş zorlamada (ω → 0) genliği bulun.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
ω → 0: A = (F₀/m) / ω₀² = 2 / 100 = 0,02 m.
Büyütme 10 kattır ve Q = ω₀ / (2β) = 10 ile örtüşür.
Dalga denklemi ve duran dalgalar
F kuvvetiyle gerilmiş, çizgisel kütle yoğunluğu μ olan bir telin küçük bir dx parçasını ele alalım. Uçlardaki gerilme kuvvetlerinin düşey bileşenleri arasındaki fark F · (∂²y/∂x²) dx, parçanın kütlesi ise μ dx'tir. Newton'un ikinci yasası dalga denklemini verir. Her f(x − vt) fonksiyonu bu denklemi sağlar; bu, v hızıyla şeklini değiştirmeden ilerleyen bir dalgadır.
Burada
- F
- teldeki gerilme kuvveti, N cinsinden
- μ
- çizgisel kütle yoğunluğu (birim uzunluğun kütlesi), kg/m cinsinden
- k
- dalga sayısı, k = 2π/λ, rad/m cinsinden
Zıt yönlerde ilerleyen iki özdeş dalganın toplamı duran dalga verir: y = 2A sin kx · cos ωt. İki ucu sabit bir telde uçlar düğüm olmalıdır; bu yüzden uzunluğa tam sayıda yarım dalga sığar: λₙ = 2L/n ve fₙ = n · v / (2L), n = 1, 2, 3, …
Örnek 4: gitar teli
Problem
0,65 m uzunluğundaki bir tel 70 N kuvvetle gerilmiş, çizgisel kütle yoğunluğu 1,0 g/m. Dalga hızını, temel frekansı ve ikinci harmoniği bulun.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
v = √(70 / 10⁻³) ≈ 265 m/s.
f₁ = v / (2L) = 264,6 / 1,3 ≈ 204 Hz, f₂ = 2f₁ ≈ 407 Hz.
Gerilmeyi 4 katına çıkarırsanız bütün frekanslar iki katına çıkar (bir oktav).
Etkileşimli
Etkileşimli
Unutma
- Basit harmonik hareket: d²x/dt² + ω₀²x = 0, x = A cos(ω₀t + φ₀); yay için ω₀ = √(k/m), sarkaç için √(g/l).
- Sönümlü harekette genlik e^(−βt) gibi azalır ve ln 2 / β sürede yarıya iner.
- Rezonansta genlik, statik yer değiştirmenin yaklaşık Q = ω₀/(2β) katıdır.
- Dalga denklemi ∂²y/∂t² = v² ∂²y/∂x²; telde v = √(F/μ), harmonikler fₙ = n · v / (2L).