Salınımlar ve dalgalar: diferansiyel denklemler

Basit harmonik hareketin diferansiyel denklemini, sönümlü ve zorlanmış salınımları, rezonansı, dalga denklemini ve duran dalgaları türetmelerle öğrenin.

  • Üniversite
  • 30 dk
  • 10 soru
  • Ders 40 / 44

Bu derste öğreneceklerin

  • Basit harmonik hareket denklemini kurmak ve çözümünü doğrulamak
  • Sönüm katsayısından genliğin azalmasını hesaplamak
  • Zorlanmış salınımların genliğini ve rezonansı incelemek
  • Dalga denkleminden telde dalga hızını ve harmonikleri bulmak

Yaydaki bir kütle, saat sarkacı, gitar teli, radyonun ayar devresi, hatta bir moleküldeki atomlar aynı diferansiyel denklemle tanımlanır. Bu denklemi bir kez kavrarsanız mekanikten elektroniğe onlarca olayı aynı yöntemle hesaplayabilirsiniz.

Basit harmonik hareket denklemi

Bir yaya bağlı m kütleli cisme Hooke yasasına göre F = −kx kuvveti etki eder. Newton'un ikinci yasası m · d²x/dt² = −kx verir, yani d²x/dt² + ω₀²x = 0; burada ω₀² = k/m. x(t) = A cos(ω₀t + φ₀) deneyelim: iki kez türev alınca −ω₀²A cos(ω₀t + φ₀) çıkar ve denklem sağlanır. A ve φ₀ başlangıç koşullarından bulunur.

d²x/dt² + ω₀² · x = 0x(t) = A · cos(ω₀t + φ₀)ω₀ = √(k/m)T = 2π√(m/k)d²x/dt² + ω₀² · x = 0x(t) = A · cos(ω₀t + φ₀)ω₀ = √(k/m)T = 2π√(m/k)

Burada

ω₀
doğal açısal frekans, rad/s cinsinden
A
genlik, m cinsinden
φ₀
başlangıç fazı, rad cinsinden
k
yay sabiti, N/m cinsinden

Hız v = −Aω₀ sin(ω₀t + φ₀), ivme a = −ω₀²x; toplam enerji E = kA²/2 sabittir.

Örnek 1: yay sarkacı

Problem

0,5 kg'lık bir kütle, yay sabiti 200 N/m olan bir yaya asılı. Denge konumundan 4 cm çekilip bırakılıyor. ω₀'ı, T'yi, en büyük hızı, en büyük ivmeyi ve toplam enerjiyi bulun.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

ω₀ = √(200 / 0,5) = 20 rad/s, T = 2π / 20 ≈ 0,314 s (f ≈ 3,18 Hz).
vmax = Aω₀ = 0,04 · 20 = 0,8 m/s, amax = ω₀²A = 400 · 0,04 = 16 m/s².
E = kA² / 2 = 200 · 0,04² / 2 = 0,16 J.
Kontrol: mvmax² / 2 = 0,5 · 0,64 / 2 = 0,16 J; enerjiler uyuşuyor.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Örnek 1'deki kütle: m = 0,5 kg, k = 200 N/m, A = 4 cm. Ölçülen periyodun T = 0,1π ≈ 0,314 s, vmax'ın 0,8 m/s ve salınım enerjisinin kA² / 2 = 0,16 J olduğunu kontrol edin; sonra b'yi artırın ve sönümlü salınımda mekanik enerjinin ısıya dönüşmesini izleyin.

Basit sarkaç için teğet doğrultusunda m · l · d²θ/dt² = −mg sin θ. Küçük açılarda sin θ ≈ θ (radyan), bu yüzden d²θ/dt² + (g/l)θ = 0; yine aynı denklem, ω₀ = √(g/l) ve T = 2π√(l/g).

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
l = 1 m için T = 2π√(1 / 9,8) ≈ 2,0 s. Uzunluğu 4 katına çıkarın, periyot iki katına çıkar; g'yi değiştirin (örneğin Ay'da 1,6 m/s²).

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Sönümlü salınımlar

Gerçek sistemlerde bir direnç kuvveti vardır; küçük hızlarda F = −b · v. Denklem d²x/dt² + 2β · dx/dt + ω₀²x = 0 olur, β = b / (2m). Zayıf sönümde (β < ω₀) çözüm, genliği üstel olarak azalan bir kosinüstür. β = ω₀ olduğunda kritik sönüm oluşur: sistem salınım yapmadan dengeye en hızlı şekilde döner; araba amortisörleri buna yakın tasarlanır.

x(t) = A₀ · e^(−βt) · cos(ωt + φ₀)ω = √(ω₀² − β²)Q ≈ ω₀ / (2β)x(t) = A₀ · e^(−βt) · cos(ωt + φ₀)ω = √(ω₀² − β²)Q ≈ ω₀ / (2β)

Burada

β
sönüm katsayısı, s⁻¹ cinsinden
ω
sönümlü hareketin açısal frekansı, rad/s cinsinden (ω₀'dan biraz küçük)
Q
kalite faktörü: ne kadar büyükse sönüm o kadar zayıftır

Örnek 2: genlik ne zaman yarıya iner?

Problem

Bir sarkacın sönüm katsayısı β = 0,1 s⁻¹. Genlik kaç saniye sonra yarıya iner? Enerji ne zaman yarıya iner?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

e^(−βt) = 1/2 → t = ln 2 / β = 0,693 / 0,1 ≈ 6,9 s.
Enerji genliğin karesiyle orantılıdır: E ~ e^(−2βt), bu yüzden t = ln 2 / (2β) ≈ 3,5 s.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Sönümlü bir salınım ve ±e^(−βt) zarfları (b = β, ω ≈ 6 rad/s). β'yı artırın: salınımlar daha hızlı söner.

Zorlanmış salınımlar ve rezonans

Sisteme F₀ cos ωt periyodik kuvveti etki ederse, bir süre sonra geçici hareket söner ve sistem zorlayıcı kuvvetin frekansıyla salınır. x = A cos(ωt − δ)'yı d²x/dt² + 2β dx/dt + ω₀²x = (F₀/m) cos ωt denkleminde yerine koyup cos ve sin katsayılarını eşitlersek aşağıdaki genlik bulunur.

A(ω) = (F₀/m) / √((ω₀² − ω²)² + 4β²ω²)A(ω) = (F₀/m) / √((ω₀² − ω²)² + 4β²ω²)

Burada

F₀
zorlayıcı kuvvetin genliği, N cinsinden
ω
zorlayıcı kuvvetin açısal frekansı, rad/s cinsinden

En büyük değer ωrez = √(ω₀² − 2β²) ≈ ω₀'da elde edilir; zayıf sönümde Amax ≈ F₀ / (2mβω₀), bu da statik yer değiştirmenin Q katıdır.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Rezonans eğrisi: x = ω / ω₀, y genliğin statik yer değiştirmeye oranı, b = β / ω₀. Sönümü azaltın: tepe yükselir (≈ 1 / (2b)) ve daralır.

Örnek 3: rezonansta büyütme

Problem

ω₀ = 10 rad/s, β = 0,5 s⁻¹, F₀/m = 2 N/kg. ω = ω₀ iken ve çok yavaş zorlamada (ω → 0) genliği bulun.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

ω = ω₀: A = 2 / √(0 + 4 · 0,25 · 100) = 2 / 10 = 0,2 m.
ω → 0: A = (F₀/m) / ω₀² = 2 / 100 = 0,02 m.
Büyütme 10 kattır ve Q = ω₀ / (2β) = 10 ile örtüşür.

Dalga denklemi ve duran dalgalar

F kuvvetiyle gerilmiş, çizgisel kütle yoğunluğu μ olan bir telin küçük bir dx parçasını ele alalım. Uçlardaki gerilme kuvvetlerinin düşey bileşenleri arasındaki fark F · (∂²y/∂x²) dx, parçanın kütlesi ise μ dx'tir. Newton'un ikinci yasası dalga denklemini verir. Her f(x − vt) fonksiyonu bu denklemi sağlar; bu, v hızıyla şeklini değiştirmeden ilerleyen bir dalgadır.

∂²y/∂t² = v² · ∂²y/∂x²v = √(F/μ)y = A · sin(kx − ωt)v = ω/k = λ · f∂²y/∂t² = v² · ∂²y/∂x²v = √(F/μ)y = A · sin(kx − ωt)v = ω/k = λ · f

Burada

F
teldeki gerilme kuvveti, N cinsinden
μ
çizgisel kütle yoğunluğu (birim uzunluğun kütlesi), kg/m cinsinden
k
dalga sayısı, k = 2π/λ, rad/m cinsinden

Zıt yönlerde ilerleyen iki özdeş dalganın toplamı duran dalga verir: y = 2A sin kx · cos ωt. İki ucu sabit bir telde uçlar düğüm olmalıdır; bu yüzden uzunluğa tam sayıda yarım dalga sığar: λₙ = 2L/n ve fₙ = n · v / (2L), n = 1, 2, 3, …

Örnek 4: gitar teli

Problem

0,65 m uzunluğundaki bir tel 70 N kuvvetle gerilmiş, çizgisel kütle yoğunluğu 1,0 g/m. Dalga hızını, temel frekansı ve ikinci harmoniği bulun.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

μ = 1,0 · 10⁻³ kg/m.
v = √(70 / 10⁻³) ≈ 265 m/s.
f₁ = v / (2L) = 264,6 / 1,3 ≈ 204 Hz, f₂ = 2f₁ ≈ 407 Hz.
Gerilmeyi 4 katına çıkarırsanız bütün frekanslar iki katına çıkar (bir oktav).

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
İlerleyen dalga y = A sin(kx − ωt). Frekansı ve dalga boyunu değiştirin: hız v = λ · f'dir.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Örnek 1'deki kütle için (m = 0,5 kg, k = 200 N/m, A = 4 cm) T = 0,314 s, vmax = 0,8 m/s, amax = 16 m/s² ve E = 0,16 J çıkar; T–m grafiğinde kütleyi 4 katına çıkarın, periyot iki katına çıkar. Sönümlü salınımda bilinmeyen t'dir: β = 0,1 s⁻¹ iken genlik 6,9 s'de yarıya iner (Örnek 2). Gitar telinde (Örnek 4) v ≈ 265 m/s'dir; n = 2 yazarsanız 407 Hz elde edilir.

Unutma

  • Basit harmonik hareket: d²x/dt² + ω₀²x = 0, x = A cos(ω₀t + φ₀); yay için ω₀ = √(k/m), sarkaç için √(g/l).
  • Sönümlü harekette genlik e^(−βt) gibi azalır ve ln 2 / β sürede yarıya iner.
  • Rezonansta genlik, statik yer değiştirmenin yaklaşık Q = ω₀/(2β) katıdır.
  • Dalga denklemi ∂²y/∂t² = v² ∂²y/∂x²; telde v = √(F/μ), harmonikler fₙ = n · v / (2L).
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

10 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 10

Soru 1 / 10. 2 kg'lık bir kütle, yay sabiti 50 N/m olan bir yayda salınıyor. Periyot nedir?