Bir köprünün çelik halatı ağır bir yükü taşır, cam bir çubuk ise tek bir darbeyle kırılır. Havlu suyu emer, dikkatle bırakılan bir iğne ise suyun yüzeyinde kalır. Bu derste katıların yapısını ve mekanik özelliklerini, sıvıların yüzey gerilimini ve kılcallık olaylarını öğreneceğiz; DİM’de bu, «Katıların ve sıvıların özellikleri» bölümüdür.
Kristal ve amorf katılar
Kristallerde tanecikler bütün hacim boyunca tekrarlanan bir düzenle dizilir: kristal örgü oluşur. Tek bir bütün kristal (tek kristal: kuvars, kaya tuzu, elmas) düzgün bir biçime sahiptir ve anizotroptur: sağlamlığı, ısı iletkenliği, optik özellikleri farklı yönlerde farklıdır (mika ince yapraklara ayrılır). Metaller genellikle çok kristallidir: gelişigüzel yönelmiş çok sayıda küçük kristalden oluşur ve bütün olarak izotroptur. Kristal belirli bir sıcaklıkta erir.
Amorf katılarda (cam, reçine, kehribar, plastik, şeker) yalnızca yakın düzen vardır; tanecikler çok ağdalı bir sıvıdaki gibi dizilir. Bunlar izotroptur ve belirli bir erime sıcaklıkları yoktur: ısıtılınca yavaş yavaş yumuşar. Aynı madde iki hâlde de bulunabilir: kuvars kristali ve kuvars camı.
Örnek 1 (çoktan seçmeli): I, II, III öncülleri
Problem
Hangi öncüller doğrudur?
I. Amorf katıların belirli bir erime sıcaklığı yoktur.
II. Tek kristalin özellikleri yöne bağlı olabilir.
III. Cam kristal bir katıdır.
A) yalnız I B) yalnız III C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Şekil değiştirme, gerilme ve Young modülü
Şekil değiştirme türleri ve Hooke yasası F = kΔl, «Esneklik kuvveti ve sürtünme kuvveti» dersinde öğrenildi. Şimdi malzemenin kendisini niteleyelim. Boyu l₀, kesit alanı S olan bir çubuk F kuvvetiyle çekiliyor. Mutlak uzama Δl = l − l₀ çubuğun boyutlarına bağlıdır; bu yüzden bağıl nicelikler tanımlanır.
Burada
- ε
- bağıl uzama (birimsiz, çoğu zaman % ile)
- σ
- gerilme, Pa
- S
- kesit alanı, m² (1 mm² = 10⁻⁶ m²)
Bağıl uzama ve gerilme, yani birim kesit alanına düşen esneklik kuvveti.
Burada
- E
- Young modülü, Pa: çelik ≈ 2 · 10¹¹, bakır ≈ 1,2 · 10¹¹, alüminyum ≈ 7 · 10¹⁰, kurşun ≈ 1,6 · 10¹⁰
Hooke yasası: küçük şekil değiştirmelerde gerilme bağıl uzamayla doğru orantılıdır. E yalnızca malzemeye bağlıdır, çubuğun boyutlarına bağlı değildir.
Örnek 2: gerilme ve uzama
Problem
1) Boyu 2 m, kesiti 1 mm² olan çelik bir telden 200 N yük asılıdır (E = 2 · 10¹¹ Pa). σ, ε ve Δl’yi bulun.
2) Boyu 3 m, kesiti 1 mm² olan bakır tel 60 N kuvvetle çekilince 1,5 mm uzuyor. Bakırın Young modülünü bulun.
3) 10 kN kuvvetle sıkıştırılan alüminyum bir çubukta gerilme 5 · 10⁷ Pa’yı geçmemelidir. Çubuğun en küçük çapı nedir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) E = F · l₀ / (S · Δl) = 60 · 3 / (10⁻⁶ · 1,5 · 10⁻³) = 1,2 · 10¹¹ Pa.
3) S = F / σ = 10⁴ / (5 · 10⁷) = 2 · 10⁻⁴ m² = 2 cm²; S = πd² / 4 → d = √(4S / π) ≈ 1,6 cm.
σ = F / S ve ε = Δl / l₀ Hooke yasasında yerine yazılınca F = (ES / l₀) · Δl elde edilir; bu, F = kΔl’nin ta kendisidir.
Burada
- k
- çubuğun (telin) yay sabiti, N/m
- l₀
- şekli bozulmamış çubuğun boyu, m
Yay sabiti malzemeye, kesite ve boya bağlıdır; uygulanan kuvvete bağlı değildir.
Örnek 3: yay sabiti
Problem
1) Boyu 1 m, kesiti 2 cm² olan çelik bir çubuğun yay sabitini bulun (E = 2 · 10¹¹ Pa).
2) Çubuk aynı malzemeden, boyu 2 kat ve çapı 2 kat büyük bir çubukla değiştiriliyor. Yay sabiti nasıl değişir?
3) Bir tel iki eşit parçaya kesiliyor. Her parçanın yay sabiti nasıl değişir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Çap 2 kat → S = πd² / 4, 4 kat artar; l₀ 2 kat artar → k = 4 / 2: 2 katına çıkar.
3) l₀ yarıya iner → k 2 katına çıkar.
Gerilme–uzama diyagramı ve esneklik enerjisi
- OA: Hooke yasası geçerlidir; A orantı sınırıdır.
- B, esneklik sınırı: ona kadar yük kaldırılınca şekil değişikliği tamamen kaybolur; ondan sonra plastik (kalıcı) şekil değişikliği oluşur.
- CD, akma: gerilme neredeyse artmadan uzama artar, malzeme «akar».
- E, çekme dayanımı (en büyük gerilme), F, kopma. Gevrek malzemeler (cam, dökme demir) neredeyse hiç plastik şekil değiştirmeden kırılır. Yapılarda izin verilen gerilme, çekme dayanımından n kat küçük alınır (n, güvenlik katsayısı).
Burada
- Ep
- esnek şekil değiştirmiş cismin potansiyel enerjisi, J
F(Δl) grafiğinin altındaki üçgenin alanı. Kuvvet verilmişse F² / (2k) biçimi daha kullanışlıdır.
Örnek 4: enerji ve güvenlik katsayısı
Problem
1) Örnek 2’deki çelik telin (F = 200 N, Δl = 2 mm) potansiyel enerjisini bulun.
2) Kesiti 1 cm² olan çelik bir halatın çekme dayanımı 5 · 10⁸ Pa’dır. Güvenlik katsayısı 5 ise halata en çok hangi yük asılabilir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) σizin = 5 · 10⁸ / 5 = 10⁸ Pa; F = σ · S = 10⁸ · 10⁻⁴ = 10⁴ N, yaklaşık 1 t kütleli yükün ağırlığı.
Örnek 5 (kodlanan cevap): eşleştirme
Problem
Eşleştirin. Esnek şekil değiştirmede çubuk, aynı malzemeden ve aynı boyda ama çapı 2 kat büyük bir çubukla değiştiriliyor; şekil değiştiren kuvvet değişmiyor. Çubuğun:
1. yay sabiti; 2. gerilmesi; 3. potansiyel enerjisi.
a. 4 katına çıkar; b. 4 kat azalır; c. 2 katına çıkar; d. değişmez; e. yarıya iner.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
1) k = ES / l₀ → 4 katına çıkar (a).
2) σ = F / S → 4 kat azalır (b).
3) Ep = F² / (2k), F sabit → 4 kat azalır (b).
Cevap: 1 – a; 2 – b; 3 – b. Kuvvet 2 katına çıkarılsaydı: k değişmez, σ 2 kat, Ep 4 kat artardı.
Sıvıların yüzey gerilimi
Sıvının içindeki bir molekülü komşuları her yönden eşit çeker, yüzeydeki molekülü ise çoğunlukla içeri doğru çeker. Bu yüzden yüzey tabakasının ek bir enerjisi vardır ve sıvı yüzeyini küçültmeye çalışır: damlalar küre biçimlidir, sabun zarı büzülür. Yüzey boyunca ve sınır çizgisine dik yönelen bu kuvvet yüzey gerilim kuvvetidir.
Burada
- σ
- yüzey gerilim katsayısı, N/m (= J/m²): su ≈ 0,073, sabunlu su ≈ 0,04, alkol ≈ 0,022, cıva ≈ 0,49 (20 °C)
- l
- yüzeyin sınır çizgisinin uzunluğu, m
Yüzey gerilim kuvveti. σ, sıcaklık arttıkça ve yüzey aktif maddeler (sabun) eklenince azalır.
Örnek 6: yüzey gerilim kuvveti
Problem
1) Bir tel çerçevenin 5 cm uzunluğundaki hareketli kenarı sabun zarıyla tutuluyor (σ = 0,04 N/m). Zar bu kenarı hangi kuvvetle çeker?
2) Çapı 4 cm olan ince bir halkayı su yüzeyinden koparmak için ağırlığına ek olarak hangi kuvvet gerekir?
3) Damla, ağırlığı boynunun çevresi boyunca etki eden yüzey gerilim kuvvetine eşit olunca damlalıktan kopar. Boyun çapı 1 mm ise bir su damlasının kütlesi nedir? 1 g suda kaç damla vardır?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Su halkaya içten ve dıştan dokunur: l = 2πd. F = σ · 2πd = 0,073 · 2 · 3,14 · 0,04 ≈ 18 mN.
3) mg = σ · πd → m = 0,073 · 3,14 · 0,001 / 10 ≈ 2,3 · 10⁻⁵ kg = 23 mg; 1 g’da ≈ 44 damla vardır. Damlaları sayarak σ ölçülebilir.
Islatma ve kılcallık
Sıvı ile katının molekülleri arasındaki çekim, sıvının kendi molekülleri arasındakinden güçlüyse sıvı yüzeyi ıslatır: su temiz camda yayılır, borudaki yüzeyi, yani menisküs, çukurdur. Aksi hâlde sıvı ıslatmaz: cıva camda, su yağlı bir yüzeyde damla olarak kalır, menisküs tümseklidir. İnce borularda, yani kılcallarda, ıslatan sıvı yükselir, ıslatmayan sıvı alçalır: havlu, kurutma kâğıdı ve lamba fitili böyle çalışır; toprağı çapalamak ise kılcalları bozarak nemi korur.
Burada
- h
- kılcalda sıvının yükselme (ıslatmayan sıvıda alçalma) yüksekliği, m
- ρ
- sıvının yoğunluğu, kg/m³
- r
- kılcalın yarıçapı, m
Tam ıslatmada yüzey gerilim kuvveti σ · 2πr, sıvı sütununun ağırlığını ρgπr²h taşır. h, yarıçapla ters orantılıdır.
Örnek 7: kılcalda su ve cıva
Problem
1) Yarıçapı 0,5 mm olan cam bir kılcalda su ne kadar yükselir?
2) Yarıçap yarıya indirilirse h nasıl değişir? Aynı kılcal Ay’da (g 6 kat küçük) olsaydı?
3) Yarıçapı 1 mm olan cam bir boru cıvaya (ρ = 13 600 kg/m³) daldırılıyor. Borudaki cıva seviyesi nasıl değişir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) h ~ 1/r → 2 katına çıkar; h ~ 1/g → Ay’da 6 kat yüksek (≈ 17,5 cm).
3) Cıva camı ıslatmaz, seviye alçalır: h = 2 · 0,49 / (13 600 · 10 · 0,001) ≈ 7,2 mm, menisküs tümsektir.
Etkileşimli
Örnek 8 (kodlanan cevap)
Problem
Cam bir kılcalda su (σ = 73 mN/m, ρ = 1000 kg/m³) 7,3 cm, alkol (ρ = 800 kg/m³) ise 2,75 cm yükseliyor. Alkolün yüzey gerilim katsayısını (mN/m cinsinden) hesaplayın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
σa = σsu · (ρa · ha) / (ρsu · hsu) = 73 · (800 · 2,75) / (1000 · 7,3) = 73 · 2200 / 7300 = 22.
Etkileşimli
Unutma
- Kristaller belirli bir sıcaklıkta erir, tek kristaller anizotroptur; amorf katılar izotroptur ve yavaş yavaş yumuşar.
- ε = Δl / l₀, σ = F / S, Hooke yasası σ = Eε; E yalnızca malzemeye bağlıdır.
- k = ES / l₀ kuvvete bağlı değildir; Ep = F² / (2k) = kΔl² / 2.
- Gerilme–uzama diyagramı: orantı ve esneklik sınırları, akma, çekme dayanımı, kopma.
- F = σl (sabun zarında 2σl); kılcalda h = 2σ / (ρgr): ıslatan sıvı yükselir, ıslatmayan alçalır.