Bir kapıyı kolundan itmek neden kolay, menteşeye yakın bir yerden itmek neden zordur? Artistik patinajcı kollarını gövdesine çekince neden daha hızlı döner? Aynı eğik düzlemden bırakılan dolu bir küre ile bir çember neden farklı zamanlarda aşağı iner? Bu soruların hepsini katı cismin dönme dinamiği yanıtlar.
Tork ve eylemsizlik momenti
Burada
- τ
- tork (dönme ekseni boyunca bir vektör), N · m cinsinden
- r
- eksenden kuvvetin uygulama noktasına konum vektörü, m cinsinden
- d
- kuvvet kolu — eksenden kuvvetin etki çizgisine en kısa uzaklık, m cinsinden
Öteleme hareketinde eylemsizliğin ölçüsü kütleyse, dönmede bu rolü eylemsizlik momenti üstlenir. Yalnızca kütleye değil, kütlenin eksene göre nasıl dağıldığına da bağlıdır: I = ∑ mᵢ rᵢ² = ∫ r² dm. Örneğin L uzunluğundaki ince bir çubuk için orta noktasından geçen eksene göre dm = (m/L) dx ve I = ∫ x² (m/L) dx (−L/2'den L/2'ye) = mL²/12.
| Cisim (eksen) | Eylemsizlik momenti |
|---|---|
| İnce çember, içi boş silindir (simetri ekseni) | mR² |
| Dolu silindir, disk (simetri ekseni) | mR²/2 |
| Dolu küre (merkezden geçen eksen) | 2mR²/5 |
| İnce küresel kabuk (merkezden geçen eksen) | 2mR²/3 |
| İnce çubuk (orta noktasından) | mL²/12 |
| İnce çubuk (bir ucundan) | mL²/3 |
Burada
- Ic
- kütle merkezinden geçen paralel eksene göre eylemsizlik momenti, kg · m² cinsinden
- a
- iki eksen arasındaki uzaklık, m cinsinden
Paralel eksen (Steiner) teoremi. Kontrol: çubuk için mL²/12 + m(L/2)² = mL²/3; tablodaki değer.
Dönme için Newton'un ikinci yasası
Eksenden rᵢ uzaklıktaki mᵢ kütleli bir noktaya teğetsel Fᵢ kuvveti etki etsin. O zaman Fᵢ = mᵢ · aᵢ = mᵢ · rᵢ · α; iki tarafı rᵢ ile çarparsak τᵢ = mᵢ rᵢ² · α elde ederiz. Bütün noktalar üzerinden toplarsak (iç kuvvetlerin torkları ikişer ikişer birbirini götürür) τ = I · α bulunur.
Burada
- I
- eylemsizlik momenti, kg · m² cinsinden
- α
- açısal ivme, rad/s² cinsinden
- ω
- açısal hız, rad/s cinsinden
Örnek 1: kuyudaki kova
Problem
5 kg'lık bir kova, kütlesi 10 kg ve yarıçapı 0,2 m olan dolu silindirik bir makaraya sarılmış ipe asılı. Makara sürtünmesiz dönüyor ve kova serbest bırakılıyor. Kovanın ivmesini, ipteki gerilmeyi ve makaranın açısal ivmesini bulun (g = 9,8 m/s²).
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Makara için: T · R = I · α = (MR²/2) · (a/R) → T = Ma/2.
Toplarsak: mg = (m + M/2) · a → a = 5 · 9,8 / (5 + 5) = 4,9 m/s².
T = 10 · 4,9 / 2 = 24,5 N, α = a / R = 24,5 rad/s².
Kontrol: M → 0 iken a → g (serbest düşme), M → ∞ iken a → 0.
Burada
- W
- torkun dönme sırasında yaptığı iş, J cinsinden
- P
- güç, W cinsinden
- E
- dönme kinetik enerjisi, J cinsinden
Örnek 2: motor gücü
Problem
Bir otomobil motoru dakikada 3000 devirde 200 N · m tork üretiyor. Gücünü bulun.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
P = τ · ω = 200 · 314 ≈ 62,8 kW.
Açısal momentum ve korunumu
Burada
- L
- açısal momentum, kg · m²/s cinsinden
Dış tork sıfırsa L = sabit: I₁ω₁ = I₂ω₂.
Örnek 3: dönen patinajcı
Problem
Kolları açıkken bir patinajcının eylemsizlik momenti 3,5 kg · m² ve saniyede 1 tur dönüyor. Kollarını çekince eylemsizlik momenti 1,0 kg · m²'ye iniyor. Yeni dönme frekansını bulun. Kinetik enerji nasıl değişir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
f₂ = f₁ · I₁ / I₂ = 1 · 3,5 / 1,0 = 3,5 tur/s.
ω₁ = 2π rad/s: E₁ = 3,5 · (2π)² / 2 ≈ 69 J; ω₂ = 7π rad/s: E₂ = 1,0 · (7π)² / 2 ≈ 242 J.
Enerji 3,5 katına çıkar; bu, kolları içeri çeken kasların yaptığı iştir. Açısal momentum korunur, kinetik enerji korunmaz.
Etkileşimli
Kaymadan yuvarlanma
Kaymadan yuvarlanmada temas noktası her an durgundur, bu yüzden v = ωR. Kinetik enerji iki kısımdan oluşur: E = mv²/2 + Iω²/2. I = k · mR² yazarsak E = (1 + k) · mv²/2 olur. Statik sürtünme iş yapmaz, çünkü uygulama noktası hareket etmez. h yüksekliğindeki eğik düzlemden yuvarlanan bir cisim için mgh = (1 + k) · mv²/2.
Burada
- k
- I / (mR²): küre 2/5, silindir 1/2, çember 1; sürtünmesiz kayan cisim için 0
- θ
- eğik düzlemin eğim açısı
Sonuç ne kütleye ne de yarıçapa bağlıdır; yalnızca şekle (k) bağlıdır.
Örnek 4: küre, çember ve buz kalıbı
Problem
Dolu bir küre, bir çember ve sürtünmesiz kayan bir buz kalıbı 1,4 m yükseklikten iniyor. Her birinin en alttaki hızını bulun.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Buz (k = 0): v = √27,44 ≈ 5,24 m/s.
Küre (k = 0,4): v = √(27,44 / 1,4) = √19,6 ≈ 4,43 m/s.
Çember (k = 1): v = √(27,44 / 2) ≈ 3,70 m/s.
Çember en yavaştır: enerjisinin yarısı dönmeye gider. Yarışı buz kalıbı kazanır, onu küre izler.
Etkileşimli
Unutma
- Tork τ = r × F, büyüklüğü F · d (d kuvvet kolu).
- Eylemsizlik momenti I = ∫ r² dm eksene bağlıdır; paralel eksen teoremi: I = Ic + ma².
- Dönme için Newton'un ikinci yasası τ = Iα; açısal momentum L = Iω, dL/dt = τ.
- Dış tork sıfırsa I₁ω₁ = I₂ω₂.
- Yuvarlanma: v = ωR, E = (1 + k)mv²/2, a = g sin θ / (1 + k).