Dönme dinamiği

Torku, eylemsizlik momentini, dönme için Newton'un ikinci yasasını, açısal momentumun korunumunu ve kaymadan yuvarlanmayı türetmeler ve problemlerle öğrenin.

  • Üniversite
  • 30 dk
  • 10 soru
  • Ders 39 / 44

Bu derste öğreneceklerin

  • Torku ve yaygın cisimlerin eylemsizlik momentlerini hesaplamak
  • Dönme için Newton'un ikinci yasasını bağlı sistemlere uygulamak
  • Açısal momentumun korunumunu kullanmak
  • Yuvarlanan cisimlerin hızını ve ivmesini bulmak

Bir kapıyı kolundan itmek neden kolay, menteşeye yakın bir yerden itmek neden zordur? Artistik patinajcı kollarını gövdesine çekince neden daha hızlı döner? Aynı eğik düzlemden bırakılan dolu bir küre ile bir çember neden farklı zamanlarda aşağı iner? Bu soruların hepsini katı cismin dönme dinamiği yanıtlar.

Tork ve eylemsizlik momenti

τ = r × F|τ| = r · F · sin φ = F · d

Burada

τ
tork (dönme ekseni boyunca bir vektör), N · m cinsinden
r
eksenden kuvvetin uygulama noktasına konum vektörü, m cinsinden
d
kuvvet kolu — eksenden kuvvetin etki çizgisine en kısa uzaklık, m cinsinden

Öteleme hareketinde eylemsizliğin ölçüsü kütleyse, dönmede bu rolü eylemsizlik momenti üstlenir. Yalnızca kütleye değil, kütlenin eksene göre nasıl dağıldığına da bağlıdır: I = ∑ mᵢ rᵢ² = ∫ r² dm. Örneğin L uzunluğundaki ince bir çubuk için orta noktasından geçen eksene göre dm = (m/L) dx ve I = ∫ x² (m/L) dx (−L/2'den L/2'ye) = mL²/12.

Cisim (eksen)Eylemsizlik momenti
İnce çember, içi boş silindir (simetri ekseni)mR²
Dolu silindir, disk (simetri ekseni)mR²/2
Dolu küre (merkezden geçen eksen)2mR²/5
İnce küresel kabuk (merkezden geçen eksen)2mR²/3
İnce çubuk (orta noktasından)mL²/12
İnce çubuk (bir ucundan)mL²/3
I = Ic + m · a²

Burada

Ic
kütle merkezinden geçen paralel eksene göre eylemsizlik momenti, kg · m² cinsinden
a
iki eksen arasındaki uzaklık, m cinsinden

Paralel eksen (Steiner) teoremi. Kontrol: çubuk için mL²/12 + m(L/2)² = mL²/3; tablodaki değer.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Dönme için Newton'un ikinci yasası

Eksenden rᵢ uzaklıktaki mᵢ kütleli bir noktaya teğetsel Fᵢ kuvveti etki etsin. O zaman Fᵢ = mᵢ · aᵢ = mᵢ · rᵢ · α; iki tarafı rᵢ ile çarparsak τᵢ = mᵢ rᵢ² · α elde ederiz. Bütün noktalar üzerinden toplarsak (iç kuvvetlerin torkları ikişer ikişer birbirini götürür) τ = I · α bulunur.

τ = I · αα = dω/dtτ = I · αα = dω/dt

Burada

I
eylemsizlik momenti, kg · m² cinsinden
α
açısal ivme, rad/s² cinsinden
ω
açısal hız, rad/s cinsinden

Örnek 1: kuyudaki kova

Problem

5 kg'lık bir kova, kütlesi 10 kg ve yarıçapı 0,2 m olan dolu silindirik bir makaraya sarılmış ipe asılı. Makara sürtünmesiz dönüyor ve kova serbest bırakılıyor. Kovanın ivmesini, ipteki gerilmeyi ve makaranın açısal ivmesini bulun (g = 9,8 m/s²).

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Kova için: mg − T = ma.
Makara için: T · R = I · α = (MR²/2) · (a/R) → T = Ma/2.
Toplarsak: mg = (m + M/2) · a → a = 5 · 9,8 / (5 + 5) = 4,9 m/s².
T = 10 · 4,9 / 2 = 24,5 N, α = a / R = 24,5 rad/s².
Kontrol: M → 0 iken a → g (serbest düşme), M → ∞ iken a → 0.
W = ∫ τ dθP = τ · ωE = I · ω² / 2W = ∫ τ dθP = τ · ωE = I · ω² / 2

Burada

W
torkun dönme sırasında yaptığı iş, J cinsinden
P
güç, W cinsinden
E
dönme kinetik enerjisi, J cinsinden

Örnek 2: motor gücü

Problem

Bir otomobil motoru dakikada 3000 devirde 200 N · m tork üretiyor. Gücünü bulun.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Önce açısal hızı rad/s'ye çeviriyoruz: ω = 2π · 3000 / 60 = 100π ≈ 314 rad/s.
P = τ · ω = 200 · 314 ≈ 62,8 kW.

Açısal momentum ve korunumu

L = r × p = I · ωdL/dt = τL = r × p = I · ωdL/dt = τ

Burada

L
açısal momentum, kg · m²/s cinsinden

Dış tork sıfırsa L = sabit: I₁ω₁ = I₂ω₂.

Örnek 3: dönen patinajcı

Problem

Kolları açıkken bir patinajcının eylemsizlik momenti 3,5 kg · m² ve saniyede 1 tur dönüyor. Kollarını çekince eylemsizlik momenti 1,0 kg · m²'ye iniyor. Yeni dönme frekansını bulun. Kinetik enerji nasıl değişir?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Buz üzerinde eksene göre dış tork neredeyse sıfırdır, L korunur.
f₂ = f₁ · I₁ / I₂ = 1 · 3,5 / 1,0 = 3,5 tur/s.
ω₁ = 2π rad/s: E₁ = 3,5 · (2π)² / 2 ≈ 69 J; ω₂ = 7π rad/s: E₂ = 1,0 · (7π)² / 2 ≈ 242 J.
Enerji 3,5 katına çıkar; bu, kolları içeri çeken kasların yaptığı iştir. Açısal momentum korunur, kinetik enerji korunmaz.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Örnek 1'deki makara için I = 0,2 kg · m² ve τ = T · R = 4,9 N · m girildi: α = 24,5 rad/s². Örnek 3'te patinajcı I = 3,5 kg · m² ve ω = 2π rad/s ile döner: L ≈ 22 kg · m²/s, E ≈ 69 J. L = I · ω formülünde bilinmeyen olarak ω'yı seçin, L = 22'yi koruyun ve I = 1 yazın: ω ≈ 22 rad/s, yani 3,5 tur/s çıkar.

Kaymadan yuvarlanma

Kaymadan yuvarlanmada temas noktası her an durgundur, bu yüzden v = ωR. Kinetik enerji iki kısımdan oluşur: E = mv²/2 + Iω²/2. I = k · mR² yazarsak E = (1 + k) · mv²/2 olur. Statik sürtünme iş yapmaz, çünkü uygulama noktası hareket etmez. h yüksekliğindeki eğik düzlemden yuvarlanan bir cisim için mgh = (1 + k) · mv²/2.

v = √(2gh / (1 + k))a = g · sin θ / (1 + k)v = √(2gh / (1 + k))a = g · sin θ / (1 + k)

Burada

k
I / (mR²): küre 2/5, silindir 1/2, çember 1; sürtünmesiz kayan cisim için 0
θ
eğik düzlemin eğim açısı

Sonuç ne kütleye ne de yarıçapa bağlıdır; yalnızca şekle (k) bağlıdır.

Örnek 4: küre, çember ve buz kalıbı

Problem

Dolu bir küre, bir çember ve sürtünmesiz kayan bir buz kalıbı 1,4 m yükseklikten iniyor. Her birinin en alttaki hızını bulun.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

2gh = 2 · 9,8 · 1,4 = 27,44 m²/s².
Buz (k = 0): v = √27,44 ≈ 5,24 m/s.
Küre (k = 0,4): v = √(27,44 / 1,4) = √19,6 ≈ 4,43 m/s.
Çember (k = 1): v = √(27,44 / 2) ≈ 3,70 m/s.
Çember en yavaştır: enerjisinin yarısı dönmeye gider. Yarışı buz kalıbı kazanır, onu küre izler.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
İvmenin eğim açısına (radyan) bağlılığı: sürtünmesiz kayma (k = 0), dolu silindir (k = 1/2) ve çember (k = 1). Sıralama her açıda aynıdır.

Unutma

  • Tork τ = r × F, büyüklüğü F · d (d kuvvet kolu).
  • Eylemsizlik momenti I = ∫ r² dm eksene bağlıdır; paralel eksen teoremi: I = Ic + ma².
  • Dönme için Newton'un ikinci yasası τ = Iα; açısal momentum L = Iω, dL/dt = τ.
  • Dış tork sıfırsa I₁ω₁ = I₂ω₂.
  • Yuvarlanma: v = ωR, E = (1 + k)mv²/2, a = g sin θ / (1 + k).
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

10 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 10

Soru 1 / 10. Bir kapıya menteşelerden 0,8 m uzakta, kapı düzlemine dik 50 N kuvvet uygulanıyor. Tork nedir?