Bir otomobilin GPS takip cihazı her saniye konumunu kaydeder. Bu sayıları grafiğe dökersen otomobilin nerede durduğunu, nerede hızlandığını ve nerede geri döndüğünü bir bakışta görürsün. Fizikte grafik, hareketin bir “fotoğrafıdır”. Azerbaycan’ın DİM giriş sınavında grafik okumak en çok ölçülen becerilerden biridir: 2026’da fizik sorularının yaklaşık üçte birinde grafik veya diyagram vardı. Bu derste x–t, vₓ–t ve aₓ–t grafiklerinden her şeyi okumayı öğreneceksin.
Üç grafik ve hareketin türü
Doğrusal hareketi bir Ox ekseni boyunca inceleriz. x–t (konum-zaman) grafiği konumun, vₓ–t (hız-zaman) grafiği hızın, aₓ–t (ivme-zaman) grafiği ise ivmenin zamanla değişimini gösterir. Buradaki vₓ ve aₓ işaretli değerlerdir: cisim eksen yönünde gidiyorsa vₓ > 0, ters yönde gidiyorsa vₓ < 0 olur. Bu yüzden vₓ–t ve aₓ–t grafikleri zaman ekseninin altında da olabilir; bu, hızın veya ivmenin eksenin tersine yöneldiği anlamına gelir.
| Hareket | x–t | vₓ–t | aₓ–t |
|---|---|---|---|
| Durgunluk | zaman eksenine paralel doğru | zaman ekseni üzerinde (vₓ = 0) | zaman ekseni üzerinde |
| Düzgün doğrusal | eğik doğru | zaman eksenine paralel doğru | zaman ekseni üzerinde (aₓ = 0) |
| Düzgün hızlanan (|v| artar) | parabol, giderek dikleşir | eksenden uzaklaşan eğik doğru | zaman eksenine paralel doğru (aₓ ≠ 0) |
| Düzgün yavaşlayan (|v| azalır) | parabol, giderek yatıklaşır | eksene yaklaşan eğik doğru | paralel doğru, işareti vₓ’in tersi |
Burada
- vₓ
- hız (işaretli), m/s
- Δx = x₂ − x₁
- grafikteki iki noktanın konum farkı, m
- Δt = t₂ − t₁
- bu noktaların zaman farkı, s
x–t grafiğinin eğimi hızdır: doğru ne kadar dikse hızın büyüklüğü o kadar fazladır; doğru alçalıyorsa vₓ < 0’dır.
Örnek 1: x–t grafiğinden hız
Problem
Üç cismin x–t grafiği birer doğrudur: 1) (0 s, 2 m) ve (4 s, 14 m) noktalarından geçer; 2) (0 s, 20 m) ve (5 s, 0) noktalarından geçer; 3) x = 6 m’de zaman eksenine paraleldir. Her cismin hızını bul ve hareket denklemini yaz.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) vₓ = (0 − 20) / 5 = −4 m/s — cisim eksenin tersine 4 m/s büyüklüğünde hızla gider; x = 20 − 4t.
3) Δx = 0, yani vₓ = 0: cisim x = 6 m’de durmaktadır.
Eğim ve alan: grafik bize ne söyler?
Her grafiğin iki anahtarı vardır. Eğim, grafikteki büyüklüğün ne kadar hızlı değiştiğini gösterir: x–t grafiğinin eğimi hız, vₓ–t grafiğinin eğimi ivmedir. Alan, grafik ile zaman ekseni arasındaki şeklin alanıdır: vₓ–t altında yer değiştirmeyi, aₓ–t altında hız değişimini verir. Zaman ekseninin altındaki alan eksi alınır.
Burada
- aₓ
- ivme (işaretli), m/s²
- Δvₓ
- vₓ–t grafiğindeki iki noktanın hız farkı, m/s
vₓ–t grafiğinin eğimi ivmedir.
Burada
- sₓ
- yer değiştirme, m
- v₀ₓ, vₓ
- aralığın başındaki ve sonundaki hız, m/s
vₓ–t altındaki yamuğun alanı. Düzgün doğrusal harekette bu bir dikdörtgendir: sₓ = vₓ · t. Aynı şekilde aₓ–t altındaki dikdörtgen Δvₓ = aₓ · t verir.
Alınan yol (s) negatif olamaz: tüm alanların mutlak değerlerinin toplamıdır. Yer değiştirme (sₓ) ise alanların işaretli toplamıdır. Cisim geri dönmüyorsa ikisi eşittir.
Örnek 2: zaman eksenini kesen vₓ–t grafiği
Problem
Bir cismin vₓ–t grafiği t = 0’da 6 m/s, t = 5 s’de −4 m/s değerinden geçen bir doğrudur. İvmeyi, cismin durduğu anı, 5 s’deki yer değiştirmeyi ve alınan yolu bul.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
vₓ = 0 olduğunda cisim durur ve geri döner: 6 − 2t = 0 → t = 3 s.
0–3 s: üçgen zaman ekseninin üstündedir, S₁ = ½ · 3 · 6 = 9 m.
3–5 s: üçgen eksenin altındadır, S₂ = ½ · 2 · 4 = 4 m (eksi işaretle).
Yer değiştirme: sₓ = 9 − 4 = 5 m; alınan yol: s = 9 + 4 = 13 m.
Örnek 3: aₓ–t grafiğinden hız
Problem
Bir cismin aₓ–t grafiği üç bölümden oluşur: 0–4 s arasında aₓ = 3 m/s², 4–6 s arasında aₓ = 0, 6–10 s arasında aₓ = −2 m/s². İlk hız v₀ₓ = 2 m/s. 4., 6. ve 10. saniyenin sonundaki hızı bul, vₓ–t grafiğini tarif et ve 10 s’deki yer değiştirmeyi hesapla.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
0–4 s: Δvₓ = 3 · 4 = 12 m/s → vₓ(4) = 2 + 12 = 14 m/s.
4–6 s: Δvₓ = 0 → vₓ(6) = 14 m/s.
6–10 s: Δvₓ = −2 · 4 = −8 m/s → vₓ(10) = 6 m/s.
vₓ–t grafiği: 2’den 14 m/s’ye yükselen eğik parça, 14 m/s’de yatay parça ve 14’ten 6 m/s’ye inen eğik parça.
Yer değiştirme — üç şeklin alanı: (2 + 14) / 2 · 4 + 14 · 2 + (14 + 6) / 2 · 4 = 32 + 28 + 40 = 100 m.
Etkileşimli
Bir grafikten diğerine
x–t → vₓ–t
Her bölümün eğimini bul. Doğru → sabit vₓ (yatay parça); parabol → vₓ doğrusal değişir; parabolün tepe noktasında vₓ = 0.
vₓ–t → aₓ–t
Her doğru parçasının eğimi aₓ’tir: eğik parça → sabit aₓ ≠ 0, yatay parça → aₓ = 0.
aₓ–t → vₓ–t
İlk hızdan başla ve her bölümün alanını (Δvₓ) ekle.
vₓ–t → x–t
İlk konumdan başla ve alanları ekle: vₓ > 0 iken x artar, vₓ < 0 iken azalır, vₓ = 0 anında x–t grafiğinin tepe noktası olur.
Burada
- x₀
- ilk konum, m
- v₀ₓ
- ilk hız (işaretli), m/s
- aₓ
- ivme (işaretli), m/s²
Düzgün hızlanan hareketin konum denklemi; grafiği bir paraboldür, aₓ < 0 ise kolları aşağı bakar. Formül «İvme ve düzgün hızlanan hareket» dersinde ayrıntılı açıklanır.
Örnek 4: denklemden üç grafiğe
Problem
Bir cismin konumu x = 4 + 6t − t² bağıntısıyla değişiyor (tüm büyüklükler SI’da). vₓ(t) ve aₓ(t) bağıntılarını yaz ve üç grafiği tarif et. Cisim ne zaman ve nerede geri döner?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
vₓ = 6 − 2t; aₓ = −2 m/s² (sabit).
Geri dönüş: vₓ = 0 → t = 3 s; x(3) = 4 + 18 − 9 = 13 m.
x–t: kolları aşağı bakan, tepe noktası (3 s, 13 m) olan parabol, x(0) = 4 m.
vₓ–t: 6 m/s’den başlayıp t = 3 s’de zaman eksenini kesen eğik doğru.
aₓ–t: zaman ekseninin altında, −2 m/s²’de yatay doğru.
Bu, Örnek 2’deki hareketin ta kendisidir: x(5) − x(0) = 9 − 4 = 5 m.
Etkileşimli
Aynı grafikte iki cisim
Aynı eksende hareket eden iki cismin x–t grafikleri kesişirse, kesişme noktası karşılaşma anını ve yerini verir: o anda konumlar eşittir. Herhangi bir anda aralarındaki uzaklık d = |x₂ − x₁|’dir, yani grafikler arasındaki düşey parçanın uzunluğu. vₓ–t grafiklerinin kesişmesi ise karşılaşma değil, hızların eşit olduğu andır: bir cisim diğerini kovalarken aradaki uzaklık tam bu anda en büyüktür.
Örnek 5 (çoktan seçmeli): iki cismin x–t grafiği
Problem
Aynı doğru üzerinde hareket eden iki cismin x–t grafikleri birer doğrudur: 1. cisminki (0 s, 10 m) ve (6 s, 40 m), 2. cisminki (0 s, 70 m) ve (7 s, 0) noktalarından geçer. 2. saniyenin sonunda cisimler arasındaki uzaklığı hesaplayın.
A) 30 m B) 20 m C) 50 m D) 70 m E) 45 m
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Denklemler: x₁ = 10 + 5t; x₂ = 70 − 10t.
t = 2 s’de: x₁ = 20 m, x₂ = 50 m → d = 50 − 20 = 30 m (A).
Karşılaşma: 10 + 5t = 70 − 10t → t = 4 s, x = 30 m.
Yanlış seçenekler: 20 m ve 50 m yalnızca bir cismin konumu, 70 m t = 0 anı, 45 m ise 2. saniyenin başı (t = 1 s).
Örnek 6: vₓ–t grafikleriyle kovalamaca
Problem
Bir otomobil trafik ışığının yanından 10 m/s sabit hızla geçtiği anda orada bekleyen bir motosiklet aynı yönde 2 m/s² ivmeyle harekete başlıyor. vₓ–t grafiklerini kullanarak bul: a) hızlar ne zaman eşit olur ve o anda aralarındaki uzaklık ne kadardır? b) motosiklet otomobile ne zaman yetişir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
a) Kesişme: 2t = 10 → t = 5 s. Aradaki uzaklık, doğrular arasındaki üçgenin alanıdır: ½ · 5 · 10 = 25 m; bu en büyük uzaklıktır.
b) Yetişme anında alanlar eşittir: 10t = 2t²/2 → t = 10 s; her biri 100 m yol almıştır. Motosikletin hızı o anda 20 m/s, yani otomobilinkinin 2 katıdır.
DİM soru tipleri: eylemsiz sistemler, I–II–III öncülleri, kodlanan cevap
Eylemsiz referans sistemiTanım
Dünya’ya göre duran ya da sabit hızla doğrusal hareket eden bir cisme bağlı referans sistemi (Dünya eylemsiz kabul edilir). Grafikteki işareti: x–t bir doğrudur (yatay veya eğik), vₓ–t zaman eksenine paraleldir, aₓ = 0’dır. Eğri bir x–t, eğik bir vₓ–t ya da aₓ ≠ 0 ivmeli hareket demektir; böyle bir cisme bağlı sistem eylemsiz değildir.
Örnek 7 (çoktan seçmeli): hangi sistemler eylemsizdir?
Problem
Cisimlerin Dünya’ya göre hareket grafikleri: I. x–t — zaman eksenine paralel doğru; II. x–t — parabol; III. vₓ–t — zaman ekseninin üstünde, ona paralel doğru; IV. vₓ–t — orijinden çıkan eğik doğru; V. x–t — eğik doğru; VI. aₓ–t — zaman ekseninin üstünde, ona paralel doğru. Hangi cisimlere bağlı referans sistemi eylemsizdir?
A) I, III, V B) II, IV, VI C) yalnız I ve V D) I, II, III E) III, IV, V
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
II (eğri x–t), IV (hız artıyor) ve VI (aₓ ≠ 0) ivmeli hareket → eylemsiz değil.
Cevap: I, III, V (A). C’yi seçen III’ü unutur: vₓ–t’deki yatay doğru durgunluk değil, düzgün doğrusal harekettir.
Örnek 8: I–II–III öncülleri ve yazılı soru
Problem
Bir cismin x–t grafiği üç doğru parçasından oluşur: 0–2 s arasında x 0’dan 6 m’ye artar, 2–5 s arasında x = 6 m kalır, 5–8 s arasında x 6 m’den −3 m’ye azalır.
a) Hangi öncüller doğrudur? I. 2–5 s arasında cisim durgundur. II. 5–8 s arasında hızın büyüklüğü 3 m/s’dir. III. Cismin 8 s’de aldığı yol 3 m’dir.
A) yalnız I B) I ve II C) I, II, III D) II ve III E) yalnız III
b) Yazılı soru: eksenlerde değerleri göstererek vₓ–t grafiğini çizin.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) 0–2 s: vₓ = 6 / 2 = 3 m/s, 3 m/s’de yatay parça; 2–5 s: vₓ = 0, zaman ekseni üzerinde parça; 5–8 s: vₓ = −3 m/s, eksenin altında yatay parça. Zaman ekseninde 2, 5, 8 s, hız ekseninde 3 ve −3 m/s işaretlenir.
Kontrol: alanların toplamı 3 · 2 − 3 · 3 = −3 m = x(8) − x(0).
Örnek 9 (kodlanan cevap): ortalama sürat
Problem
Bir otomobilin vₓ–t grafiği: 0–4 s arasında hız 0’dan 12 m/s’ye düzgün artar, 4–8 s arasında 12 m/s kalır, 8–10 s arasında düzgün azalarak sıfır olur. Otomobilin 10 s’deki ortalama süratini (m/s cinsinden) hesaplayın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Ortalama sürat: v = 84 / 10 = 8,4 m/s.
Cevap kâğıdına yazılan: 8,4.
Düşey atılan bir cismin grafikleri de aynı kurallarla okunur. Oy ekseni yukarı yönlüyse vy–t eğimi −g olan bir doğru, y–t kolları aşağı bakan bir parabol, ay–t ise −g’de yatay bir doğrudur. vy–t’nin zaman eksenini kestiği an çıkış süresini, eksenin üstündeki üçgenin alanı maksimum yüksekliği verir. Bu sorular «Serbest düşme ve atılan cisimlerin hareketi» dersinde ayrıntılı çözülür.
Unutma
- x–t’nin eğimi hız, vₓ–t’nin eğimi ivmedir.
- vₓ–t altındaki alan yer değiştirmedir (eksenin altı negatif), yol alanların mutlak değerlerinin toplamıdır; aₓ–t altındaki alan Δvₓ’tir.
- vₓ = 0 anı x–t parabolünün tepe noktasıdır: cisim burada geri döner.
- x–t grafiklerinin kesişmesi karşılaşma, vₓ–t grafiklerinin kesişmesi hızların eşitliğidir.
- Durgun ya da düzgün doğrusal hareket eden cisme bağlı sistem eylemsizdir: x–t doğru, vₓ–t yatay, aₓ = 0.