Güçlü bir elektromıknatısın devresi açılınca anahtarın kontakları arasında kıvılcım çakar; oysa kaynağın gerilimi yalnızca birkaç volttur. Otomobilin ateşleme sisteminde bobindeki akım aniden kesilir ve 12 V’luk aküden binlerce volt elde edilir. İkisinin nedeni de aynıdır: bobindeki akım değişince bobinin kendisinde emk oluşur. Bu derste bu olayı, onun ölçüsü olan indüktansı ve manyetik alanda depolanan enerjiyi öğreneceksin. DİM test kitabında bu ayrı bir bölümdür (Maqnit sahəsinin enerjisi — manyetik alanın enerjisi) ve 2026’da her iki grubun (I ve IV) sınavında bu bölümden bir soru vardı.
Özindüksiyon olayı
Deney. İki özdeş lamba bir kaynağa paralel bağlanmıştır: 1. lamba bir reostaya, 2. lamba ise demir çekirdekli bir bobine seri bağlıdır. Reostanın direnci bobinin direncine eşit seçilmiştir; bu yüzden sabit akımda iki lamba da aynı parlaklıkta yanar. K anahtarı kapatılınca 1. lamba hemen, 2. lamba ise gecikmeyle, yavaş yavaş yanar. Anahtar açılınca lambalar hemen sönmez, bir an daha ışık verir.
ÖzindüksiyonTanım
Bir devredeki akım şiddeti değiştiğinde aynı devrenin kendisinde indüksiyon emk’sının oluşması. Elektromanyetik indüksiyonun özel bir hâlidir: akım değişir → oluşturduğu manyetik akı değişir → devrede emk oluşur.
Lenz kuralına göre özindüksiyon emk’sı akımın değişmesine karşı koyar. Anahtar kapatılınca bobindeki akım artar; emk kaynağa karşı yönelir ve artışı yavaşlatır, bu yüzden 2. lamba geç yanar. Anahtar açılınca akım azalır; emk akım yönünde yönelir ve akımı sürdürmeye çalışır. Akım çok hızlı kesildiği için bu emk, kaynağın geriliminden kat kat büyük olabilir; anahtarda kıvılcım bu yüzden çakar. Bobin akımın anında değişmesine izin vermez: bu, mekanikteki eylemsizliğe benzeyen bir “elektriksel eylemsizliktir”.
Etkileşimli
Devrenin indüktansı
Akımın oluşturduğu manyetik alan akım şiddetiyle doğru orantılıdır; demek ki devrenin kendi akımının oluşturduğu manyetik akı da akımla orantılıdır. Orantı katsayısı L, devrenin indüktansıdır (özindüksiyon katsayısı). Devrenin boyutlarına ve biçimine, sarım sayısına ve çekirdeğin malzemesine bağlıdır, akım şiddetine ise bağlı değildir; tıpkı bir iletkenin direncinin gerilime bağlı olmaması gibi.
Burada
- Φ
- devrenin kendi akımının oluşturduğu manyetik akı, Wb (N sarımlı bobinde tüm sarımlardan geçen toplam akı)
- L
- indüktans, H (henry)
- I
- akım şiddeti, A
1 H, 1 A’lik akımın 1 Wb akı oluşturduğu devrenin indüktansıdır: 1 H = 1 Wb/A = 1 V·s/A = 1 Ω·s.
Örnek 1: Φ = LI bağıntısının üç uygulaması
Problem
1) Bir bobinden 4 A akım geçerken manyetik akısı 0,02 Wb oluyor. Bobinin indüktansını bul.
2) İndüktansı 0,2 H olan bir bobinden 3 A akım geçiyor. Manyetik akıyı bul. Akım 1 A’e düşünce akı ne kadar değişir?
3) Hangi ifadeler indüktans birimidir? I. Wb/A; II. Ω·s; III. V·A/s.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Φ = L · I = 0,2 · 3 = 0,6 Wb. 1 A’de Φ = 0,2 Wb, yani ΔΦ = 0,2 − 0,6 = −0,4 Wb: akı da akım gibi 3 kat azalır, L ise değişmez.
3) I — bağıntıdan: H = Wb/A. II — Wb = V·s olduğundan H = V·s/A = Ω·s. III — V·A/s = W/s, gücün değişim hızının birimidir. Cevap: I, II.
Burada
- μ
- çekirdeğin bağıl manyetik geçirgenliği (hava için μ ≈ 1, demir için yüzlerce, binlerce)
- μ₀
- manyetik sabit, 4π · 10⁻⁷ H/m
- N
- sarım sayısı
- S
- bobinin kesit alanı, m²
- l
- bobinin boyu, m
Uzun bir bobin (solenoid) için. İndüktans sarım sayısının karesiyle artar; demir çekirdek onu yüzlerce kat büyütür.
Örnek 2: bobinin indüktansı ve oran soruları
Problem
1) Boyu 0,5 m, kesit alanı 10 cm², sarım sayısı 1000 olan çekirdeksiz bir bobinin indüktansını hesapla (μ₀ = 4π · 10⁻⁷ H/m).
2) Bobinin içine μ = 1000 olan demir çekirdek konuyor. İndüktans ne olur?
3) Sarım sayısı 2 katına, bobinin boyu da 2 katına çıkarılıyor (S değişmiyor). İndüktans nasıl değişir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) L′ = μ · L ≈ 1000 · 2,5 mH = 2,5 H.
3) L ~ N² / l: 2² / 2 = 2 — 2 kat artar. “4 kat” cevabı, boyun da değiştiğini unutunca çıkar.
Özindüksiyon emk’sı
Faraday yasasında ℰ = −ΔΦ / Δt yerine Φ = LI yazalım. L sabit olduğundan ΔΦ = L · ΔI olur ve şunu elde ederiz:
Burada
- ℰöi
- özindüksiyon emk’sı, V
- L
- bobinin indüktansı, H
- ΔI / ΔtΔI / Δt
- akım şiddetinin değişim hızı, A/s
Eksi işaret Lenz kuralıdır: akım artarken (ΔI > 0) emk kaynağa karşı, azalırken akım yönünde yönelir. Buradan ikinci tanım çıkar: 1 H, akım her saniye düzgün olarak 1 A değiştiğinde 1 V emk oluşan devrenin indüktansıdır.
Emk, akımın kendisine değil, değişim hızına bağlıdır. I(t) grafiğinde bu, doğrunun eğimidir: akımın sabit olduğu yerde (yatay doğru) ℰöi = 0’dır; akım ne kadar hızlı değişirse emk o kadar büyük olur. Bu yüzden I(t) grafiği doğru parçalarından oluşuyorsa ℰ(t) grafiği basamaklı olur.
Örnek 3: özindüksiyon emk’sı
Problem
1) İndüktansı 0,4 H olan bir bobinde akım 0,1 s’de 5 A’den 1 A’e düzgün olarak azalıyor. ℰöi’yi ve yönünü bul.
2) Akım 0,05 s’de düzgün olarak 2 A artınca bobinde 8 V emk oluşuyor. Bobinin indüktansı nedir?
3) İndüktansı 0,5 H olan bir elektromıknatıstan 2 A akım geçiyor. Bir anahtar devreyi 1 ms’de açıyor. Özindüksiyon emk’sının ortalama değeri nedir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) L = |ℰ| · Δt / |ΔI| = 8 · 0,05 / 2 = 0,2 H.
3) |ℰöi| = L · |ΔI| / Δt = 0,5 · 2 / 0,001 = 1000 V; kaynağın gerilimi örneğin yalnızca 12 V olsa bile! Anahtarın kontakları arasında kıvılcım bu yüzden çakar.
Örnek 4 (çoktan seçmeli): I(t)’den ℰ(t)’ye
Problem
İndüktansı 0,5 H olan bir bobinden geçen akımın grafiği üç doğru parçasından oluşuyor: 0–2 s aralığında akım 0’dan 4 A’e düzgün olarak artıyor, 2–5 s aralığında 4 A’de kalıyor, 5–6 s aralığında düzgün olarak azalıp sıfır oluyor. Özindüksiyon emk’sının büyüklüğü bu üç aralıkta sırasıyla nedir?
A) 2 V; 0; 4 V B) 1 V; 0; 2 V C) 1 V; 0; 1 V D) 4 V; 0; 8 V E) 1 V; 1 V; 2 V
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2–5 s: akım sabittir → ℰ = 0 (akım en büyük değerinde olsa da!).
5–6 s: |ΔI / Δt| = 4 / 1 = 4 A/s → |ℰ| = 0,5 · 4 = 2 V.
Cevap: B. ℰ(t) grafiği basamaklıdır: 1 V, sonra sıfır, sonra ters işaretli 2 V. A seçeneği L ile çarpmayı unutunca, D L’ye bölünce, C azalmanın artıştan 2 kat hızlı olduğunu hesaba katmayınca, E ise sabit akımda da emk olduğunu sanınca çıkar.
Manyetik alanın enerjisi
Kıvılcımın enerjisi nereden gelir? Anahtar kapatılınca kaynak, akımı artırmak için özindüksiyon emk’sına karşı iş yapar. Bu iş kaybolmaz; bobinin manyetik alanında depolanır. Akım t sürede 0’dan I’ya düzgün artarsa |ℰöi| = LI / t, ortalama akım I / 2 ve iş A = |ℰöi| · (I / 2) · t = LI² / 2 olur. Aynı sonucu Φ(I) grafiği de verir: Φ = LI doğrusunun altındaki üçgenin alanı ½ · I · Φ = LI² / 2’dir.
Burada
- WM
- bobinin manyetik alanının enerjisi, J
- L
- indüktans, H
- I
- akım şiddeti, A
- Φ
- bobinin manyetik akısı, Wb
Kinetik enerji mv²/2’ye benzer: indüktans “elektriksel kütle”, akım ise “hız” rolündedir. Kondansatördeki karşılığı WE = CU²/2’dir (bkz. “Sığa ve kondansatörler”).
| Mekanik | Bobin |
|---|---|
| kütle m — eylemsizliğin ölçüsü | indüktans L |
| hız v | akım şiddeti I |
| p = m · v | Φ = L · I |
| Ek = m · v² / 2 | WM = L · I² / 2 |
| F = m · Δv / Δt | |ℰ| = L · ΔI / Δt |
| bir cismin hızı anında değişemez | bobindeki akım anında değişemez |
Örnek 5: manyetik alanın enerjisi
Problem
1) İndüktansı 0,2 H olan bir bobinden 5 A akım geçiyor. Manyetik alanın enerjisini bul.
2) Akım 3 katına çıkarsa enerji nasıl değişir?
3) Bir bobinin manyetik akısı 0,6 Wb, akımı 3 A’dir. Manyetik alanın enerjisi nedir?
4) İndüktansı 0,5 H olan bir bobinde akımı 2 A’den 4 A’e çıkarmak için kaynak ne kadar enerji vermelidir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) W ~ I²: 3² = 9 — 9 kat artar.
3) W = Φ · I / 2 = 0,6 · 3 / 2 = 0,9 J (L’yi bilmek gerekmez).
4) ΔW = L · (I₂² − I₁²) / 2 = 0,5 · (16 − 4) / 2 = 3 J. Yanlış yol: L · (ΔI)² / 2 = 0,5 · 4 / 2 = 1 J; enerji akımın karesine bağlıdır, farkın karesine değil.
Örnek 6 (çoktan seçmeli): ifade hangi büyüklüğü verir?
Problem
W bir bobinin manyetik alan enerjisi, I akım şiddeti, Φ ise bobinin manyetik akısıdır. Hangi ifadeler bobinin indüktansını verir?
I. 2W / I² II. Φ / I III. Φ² / (2W)
A) yalnız I B) I ve II C) I, II, III D) yalnız II E) II ve III
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
I. 2W / I² = 2 · LI² / (2I²) = L.
II. Φ / I = LI / I = L.
III. Φ² / (2W) = L²I² / (LI²) = L.
Cevap: C. B seçeneğini III’ü kontrol etmeyenler seçer; en “tuhaf” görünen ifade de L olabilir.
Örnek 7 (kodlanan cevap): akımın bulunması
Problem
İndüktansı 40 mH olan bir bobinin manyetik alan enerjisi 0,5 J’dür. Bobinden geçen akım şiddetini hesaplayın (cevabı amper cinsinden verin).
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Cevap kodu: 5. mH’yi H’ye çevirmezsen √(1 / 40) ≈ 0,16 gibi anlamsız bir sonuç çıkar.
Enerji bobinin tellerinde değil, manyetik alanın bulunduğu uzayda depolanır. Uzun bir bobinde B = μμ₀NI / l ve L = μμ₀N²S / l olduğundan W = LI²/2 = B² · (S · l) / (2μμ₀) olur; burada S · l alanın hacmidir. Birim hacimdeki enerji:
Burada
- w
- manyetik alanın enerji yoğunluğu, J/m³
- V
- alanın kapladığı hacim, m³
- B
- manyetik alan, T
Enerji yoğunluğu B² ile orantılıdır: 2 kat güçlü bir alanda her metreküpte 4 kat fazla enerji vardır.
Örnek 8: enerji yoğunluğu
Problem
1) Havada 0,5 T’lık düzgün bir manyetik alanın enerji yoğunluğunu bul (μ₀ = 4π · 10⁻⁷ H/m).
2) Bu alan 2 litrelik bir hacmi kaplıyorsa enerjisi ne kadardır?
3) Manyetik alan 3 katına çıkarsa enerji yoğunluğu nasıl değişir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) V = 2 L = 2 · 10⁻³ m³; W = w · V ≈ 9,9 · 10⁴ · 2 · 10⁻³ ≈ 200 J.
3) w ~ B² → 9 kat artar.
Etkileşimli
Örnek 9 (yazılı soru): deneyi açıklayın
Problem
Dersin başındaki devrede K anahtarı kapatılıyor, bir süre sonra açılıyor. Bobinin indüktansı 0,8 H, kararlı durumda bobinden geçen akım 0,5 A’dir.
a) Anahtar kapatılınca 2. lambanın 1. lambadan geç yanmasını formüllerle açıklayın.
b) Anahtar açılınca bobinin manyetik alanından ne kadar enerji açığa çıkar ve bu enerji nereye gider?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) W = L · I² / 2 = 0,8 · 0,5² / 2 = 0,1 J. Kaynak ayrılınca bobin, reosta ve iki lamba kapalı bir devre oluşturur. ℰöi akımı önceki yönde sürdürmeye çalışır ve bu enerji lambalarda ve reostada ısıya ve ışığa dönüşür; lambalar bu yüzden hemen sönmez.
Tam cevapta şunlar olmalıdır: olayın adı (özindüksiyon), Lenz kuralı, ℰöi formülü, enerjinin hesabı ve neye dönüştüğü.
Manyetik alanın enerjisi kondansatörün elektrik alanı enerjisine, o da tekrar manyetik enerjiye dönüşebilir. Yüklü bir kondansatör bobine bağlanınca CU²/2 enerjisi LI²/2’ye, sonra yeniden kondansatöre geçer; LC devresi böyle çalışır. Bunu “Elektromanyetik salınımlar ve dalgalar” dersinde öğreneceksin; özindüksiyonun alternatif akım devresindeki rolü (indüktif reaktans) ise “Alternatif akım ve transformatör” dersindedir.
Unutma
- Özindüksiyon: devredeki akım değişince aynı devrede emk oluşur ve Lenz kuralına göre akımın değişmesine karşı koyar.
- Φ = LI; indüktans bobinin boyutlarına, sarım sayısına (L ~ N²) ve çekirdeğe bağlıdır, akıma değil; 1 H = 1 Wb/A = 1 Ω·s.
- ℰöi = −L · ΔI / Δt: sabit akımda sıfırdır, akım hızla kesilince çok büyük olur (kıvılcım).
- WM = LI²/2 = ΦI/2 = Φ²/(2L); enerji yoğunluğu w = B²/(2μμ₀).
- İfade sorularında formülleri yerine koy: 2W/I² = Φ/I = Φ²/(2W) = L, 2W/Φ = I.