Elektrik yükü, Coulomb yasası ve elektrik alanı

Elektrik yükünün özelliklerini, elektriklenmeyi, etkiyle yüklenmeyi ve elektroskobu, Coulomb yasasını, alan şiddetini, alan çizgilerini ve süperpozisyon ilkesini DİM tarzı sorularla öğren.

  • 10. sınıf
  • 25 dk
  • 12 soru
  • Ders 29 / 44

Bu derste öğreneceklerin

  • Elektriklenmeyi, etkiyle yüklenmeyi ve elektroskobu açıklamak; q = N · e ve yükün korunumu yasasını (dokunmayla paylaşım dahil) uygulamak
  • Coulomb yasasıyla kuvveti hesaplamak ve değişimini çözümlemek
  • Noktasal yükün alan şiddetini ve yönünü bulmak, alan çizgisi resimlerini okumak
  • Süperpozisyon ilkesiyle bileşke alanı ve alanın sıfır olduğu noktayı bulmak

Bir balonu saçına sürtersen duvara yapışır; kışın yün kazağı çıkarırken küçük kıvılcımlar çıtırdar; şimşek ise bulutla yer arasındaki dev bir kıvılcımdır. Bunların hepsinin nedeni elektrik yükleri ve onların alanıdır. Fiziğin durgun yükleri inceleyen dalına elektrostatik denir. Bu derste yükün özelliklerini, yüklerin etkileşimini (Coulomb yasası) ve elektrik alanını öğreneceğiz; bunlar DİM test kitabının «Elektrik yükü. Elektrik alanı» bölümünün konularıdır.

Elektrik yükü ve özellikleri

Yükler iki türdür: pozitif ve negatif. Aynı işaretli yükler birbirini iter, zıt işaretliler çeker. Atomda pozitif yük protonlarda, negatif yük elektronlardadır. Sürtünmeyle elektriklenmede yük oluşmaz; elektronlar bir cisimden diğerine geçer, bu yüzden iki cisim de büyüklükçe eşit, işaretçe zıt yük alır: ipeğe sürtülen cam pozitif, yüne sürtülen ebonit negatif yüklenir. Her yük, temel yükün tam katıdır.

Basit anlatım

Basitçe söylersek yük, “elektron bozuklukları” hâlinde gelir. Her elektron aynı, çok küçük negatif yükü taşır: e = 1,6 · 10⁻¹⁹ C. 3 fazla elektronu olan bir cismin yükü −3e = −4,8 · 10⁻¹⁹ C’dur; yarım elektron diye bir şey yoktur, tıpkı cüzdanda yarım bozuk para olmaması gibi. Sürtünmede elektronlar yalnızca yer değiştirir: balonu saçına sürtersen elektronlar saçtan balona geçer; balon negatif, saç pozitif yüklenir, toplam ise yine sıfırdır.

q = ±N · e

Burada

q
cismin yükü, C
N
fazla (veya eksik) elektron sayısı; bir tam sayı
e
temel yük, 1,6 · 10⁻¹⁹ C

Fazla elektron negatif, eksik elektron pozitif yük demektir. Yükün korunumu yasası: kapalı bir sistemde yüklerin cebirsel toplamı değişmez: q₁ + q₂ + … = sabit.

Örnek 1: elektronları sayıyoruz

Problem

1) Bir cismin yükü −3,2 · 10⁻¹⁸ C’dur. Üzerinde kaç fazla elektron vardır?
2) İpeğe sürtülen cam çubuk 5 · 10¹⁰ elektron kaybetmiş. Çubuğun ve ipeğin yükü nedir?
3) Bir cismin yükü 2,4 · 10⁻¹⁹ C olabilir mi?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) N = |q| / e = 3,2 · 10⁻¹⁸ / (1,6 · 10⁻¹⁹) = 20 elektron.
2) q = N · e = 5 · 10¹⁰ · 1,6 · 10⁻¹⁹ = 8 · 10⁻⁹ C: çubuk +8 nC, ipek −8 nC (yük korunur).
3) 2,4 · 10⁻¹⁹ / (1,6 · 10⁻¹⁹) = 1,5; tam sayı değil, olamaz.

Özdeş iki metal küre birbirine dokundurulunca yük aralarında eşit paylaşılır (küreler aynıdır, hiçbirinin üstünlüğü yoktur), toplam ise korunur.

q₁′ = q₂′ = (q₁ + q₂) / 2q₁′ = q₂′ = (q₁ + q₂) / 2

Burada

q₁, q₂
dokunmadan önceki yükler (işaretleriyle)
q₁′, q₂′
dokunduktan sonraki yükler

Yalnızca boyutu ve biçimi aynı iletken küreler için. İşaretleri unutma: +8 ve −2 → (8 − 2) / 2 = +3.

Örnek 2: dokunmayla yük paylaşımı

Problem

1) Özdeş iki kürenin yükleri +8 nC ve −2 nC’dur. Dokunduktan sonra her birinin yükü ne olur?
2) Yükleri +6 nC ve −6 nC olan özdeş küreler dokunduruluyor. Sonuç?
3) q yüklü A küresi önce yüksüz B’ye, sonra yüksüz C’ye dokunduruluyor (hepsi özdeş). A’nın son yükü nedir?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) (8 + (−2)) / 2 = +3 nC her biri.
2) (6 − 6) / 2 = 0; ikisi de nötr olur.
3) A ile B: her biri q / 2. A ile C: (q / 2 + 0) / 2 = q / 4.
Derinlemesine

(q₁ + q₂) / 2 bağıntısı yalnızca özdeş küreler için geçerlidir. Genel kural şudur: birbirine bağlanan iletkenlerde yük, potansiyeller eşitlenecek şekilde dağılır (potansiyelin ayrıntısı bir sonraki derste). R yarıçaplı kürenin potansiyeli φ = k · q / R’dir. Birbirinden uzak iki küre uzun ve ince bir telle bağlanırsa k · q₁ / R₁ = k · q₂ / R₂ olur, yani yükler yarıçaplarla orantılı paylaşılır: büyük küre daha çok yük alır.

Farklı boyutlu küreler

Problem

Yarıçapları 1 cm ve 3 cm olan iki metal küre birbirinden uzaktadır, toplam yükleri 8 nC’dur. Küreler ince bir telle bağlanıyor. Her kürenin yükünü ve yüzeyinin hemen dışındaki alan şiddetini bulun.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

q₁ / q₂ = R₁ / R₂ = 1/3 ve q₁ + q₂ = 8 nC → q₁ = 2 nC, q₂ = 6 nC (her birine 4 nC değil!).
Kontrol: φ₁ = 9 · 10⁹ · 2 · 10⁻⁹ / 0,01 = 1800 V, φ₂ = 9 · 10⁹ · 6 · 10⁻⁹ / 0,03 = 1800 V.
Yüzeylerde: E₁ = k · q₁ / R₁² = 9 · 10⁹ · 2 · 10⁻⁹ / 0,01² = 1,8 · 10⁵ N/C, E₂ = 9 · 10⁹ · 6 · 10⁻⁹ / 0,03² = 6 · 10⁴ N/C.
Küçük kürenin yükü az ama alanı 3 kat güçlüdür, çünkü E = φ / R. Bu yüzden yük sivri uçlarda toplanır, paratonerin ucu sivri yapılır ve havada kıvılcım boşalması sivri uçlardan başlar.

Yüklü bir cismi bir iletkene dokundurmadan yaklaştıralım. İletkendeki serbest elektronlar yeniden dağılır: yakın tarafta cismin yüküne zıt, uzak tarafta aynı işaretli yük oluşur, iletken ise bütün olarak nötr kalır. Bu, etkiyle yüklenmedir (elektrostatik indüksiyon); yükler iletkenin içinde alan sıfır olacak şekilde dağılır. İletkeni elle (topraklayarak) birleştirip yüklü cismi uzaklaştırmadan önce eli çekersek iletken, cismin yüküne zıt bir yük kazanır. Yalıtkanda serbest elektron yoktur ama moleküller kutuplanır; bu yüzden yüklü tarak kâğıt parçalarını çeker.

Basit anlatım

Etkiyle yüklenmeyi şöyle düşün: metalin içinde serbest elektronlar kalabalıktaki insanlar gibi rahatça hareket eder. Pozitif yüklü bir çubuğu metal bir küreye yaklaştıralım: elektronlar çubuğa doğru çekilir ve yakın tarafta toplanır; orada negatif yük oluşur. Uzak tarafta elektron eksilir, orada pozitif yük kalır. Kürenin toplam yükü yine sıfırdır, yükler yalnızca yer değiştirmiştir; çubuğu uzaklaştırırsan elektronlar geri döner. Kâğıtta serbest elektron yoktur ama her molekül biraz “gerilir” (kutuplanır); bu yüzden yüklü tarak kâğıt parçalarını da çeker.

  1. Çubuğu yaklaştır

    Pozitif çubuk, küreye dokunmadan onun elektronlarını yakın tarafa çeker.

  2. Küreye elinle dokun

    Topraktan vücudun üzerinden küreye ek elektronlar akar; onları pozitif çubuk çeker.

  3. Önce elini, sonra çubuğu çek

    Elektronların geri dönecek yolu kalmaz: küre negatif yüklü kalır, yani çubuğun yüküne zıt yük kazanır.

ElektroskopTanım

Bir cismin yüklü olup olmadığını gösteren alet: alt ucunda iki hafif yaprak bulunan metal bir çubuk. Çubuğa yük verilince yapraklar aynı işaretle yüklenip birbirinden açılır; açıklık ne kadar büyükse yük o kadar çoktur. Ölçekli elektroskopa elektrometre denir.

Örnek 3 (çoktan seçmeli): elektroskop ve etkiyle yüklenme

Problem

1) Negatif yüklü bir elektroskobun topuzuna pozitif yüklü bir çubuk dokundurulmadan yaklaştırılıyor. Yapraklara ne olur?
A) açıklık artar B) açıklık azalır C) değişmez D) yapraklar birbirini çeker E) elektroskop boşalır
2) Çubuk negatif yüklü olsaydı ne gözlenirdi?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Pozitif çubuk, elektroskoptaki fazla elektronların bir kısmını yukarıya, topuza çeker. Yapraklardaki fazla elektron azalır, itme zayıflar; açıklık azalır (B). Elektroskobun toplam yükü değişmez (çubuk dokunmuyor).
2) Negatif çubuk elektronları aşağıya, yapraklara iter; açıklık artar. Bilinmeyen bir yükün işareti bu yolla bulunur.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Coulomb yasası

Charles Coulomb 1785’te bir burulma terazisiyle noktasal yüklerin etkileşimini ölçtü. Kuvvetin yüklerin büyüklüklerinin çarpımıyla doğru, aralarındaki uzaklığın karesiyle ters orantılı olduğunu ve yükleri birleştiren doğru boyunca yöneldiğini buldu. Bir ortamda (örneğin suda) kuvvet boşluktakinden ε kat zayıftır.

Basit anlatım

Coulomb yasasını iki basit gözlem olarak aklında tut. Yük arttıkça kuvvet artar: yüklerden birini 2 katına çıkarırsan kuvvet de 2 katına çıkar, ikisini birden 2 katına çıkarırsan 4 katına. Uzaklık arttıkça kuvvet çok hızlı azalır: uzaklık 2 katına çıkınca kuvvet 2 kat değil, 2 · 2 = 4 kat zayıflar; 3 katına çıkınca 9 kat. Kuvvet yükleri birleştiren doğru boyunca yönelir, suda ise havadakinden 81 kat zayıftır. Bu yasayı 1785’te Charles Coulomb ölçümlerle ortaya koydu.

Yükler arası uzaklıkKuvvet
10 cm3,6 N
20 cm (2 kat uzak)0,9 N (4 kat zayıf)
30 cm (3 kat uzak)0,4 N (9 kat zayıf)
Havada her biri 2 µC olan iki yük.
F = k · |q₁| · |q₂| / (ε · r²)F = k · |q₁| · |q₂| / (ε · r²)

Burada

F
etkileşim kuvveti, N
k
9 · 10⁹ N · m²/C² (k = 1 / (4π · ε₀))
ε
ortamın dielektrik sabiti (boşluk ve hava için 1, su için 81)
r
yükler arası uzaklık, m

Noktasal yükler için (boyutları aradaki uzaklıktan çok küçük cisimler). Newton’un üçüncü yasasına göre F₁₂ = F₂₁; yükler farklı olsa bile birbirine aynı kuvvetle etki eder.

Örnek 4: Coulomb yasasının üç uygulaması

Problem

1) Havada aralarında 30 cm uzaklık bulunan 2 µC ve 3 µC’luk yükler var. Etkileşim kuvvetini bulun.
2) Kuvvet nasıl değişir: a) uzaklık yarıya inerse; b) iki yük de ve uzaklık 2 katına çıkarsa; c) yükler havadan suya (ε = 81) alınırsa?
3) Her biri 1 µC olan iki yük havada 0,1 N kuvvetle itişiyor. Aralarındaki uzaklık nedir?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) SI: q₁ = 2 · 10⁻⁶ C, q₂ = 3 · 10⁻⁶ C, r = 0,3 m.
F = 9 · 10⁹ · 2 · 10⁻⁶ · 3 · 10⁻⁶ / 0,3² = 0,054 / 0,09 = 0,6 N (aynı işaretli, iterler).
2) a) r² 4 kat azalır → F 4 kat artar; b) pay 2 · 2 = 4 kat, payda 2² = 4 kat artar → değişmez; c) 81 kat azalır.
3) r = √(k · q₁ · q₂ / F) = √(9 · 10⁹ · 10⁻¹² / 0,1) = √0,09 = 0,3 m.

Örnek 5 (çoktan seçmeli): kuvvetlerin karşılaştırılması

Problem

q₁ = q ve q₂ = 4q noktasal yükleri aralarında r uzaklığı olacak şekilde duruyor. q₂’ye etki eden kuvvetin q₁’e etki eden kuvvete oranı F₂ / F₁ nedir?
A) 4 B) 1/4 C) 1 D) 2 E) 16

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

İki yük de Coulomb yasasında aynı çarpımda yer alır: F = k · q · 4q / r², hem q₁’e hem q₂’ye etki eden kuvvetin büyüklüğüdür. Newton’un üçüncü yasası da bunu söyler: F₁₂ = F₂₁. Cevap: 1 (C).
A seçeneği “büyük yük daha güçlü itilir” hatasıdır.

Örnek 6 (kodlanan cevap): dokundurup ayırdık

Problem

Özdeş iki metal kürenin yükleri +6 nC ve −2 nC’dur; r uzaklığında F₁ kuvvetiyle birbirini çekerler. Küreler dokundurulup aynı uzaklığa geri getiriliyor; şimdi etkileşim kuvveti F₂’dir. F₁ / F₂ oranını hesaplayın.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Dokunmadan sonra: (6 − 2) / 2 = her birinde +2 nC.
F₁ ~ 6 · 2 = 12, F₂ ~ 2 · 2 = 4 (k ve r aynı).
F₁ / F₂ = 12 / 4 = 3. Cevap: 3.
Dikkat: kuvvetin yönü de değişti; önce çekme vardı, şimdi itme var.
Derinlemesine

Olimpiyat sorusu: üç yükün dengesi

Problem

Serbest +q ve +4q yükleri arasında L uzaklığı var. Üç yükün de dengede olması için üçüncü bir q₃ yükü nereye konmalı ve değeri ne olmalıdır?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) q₃ aynı işaretli yüklerin arasında olmalıdır: dışarıda ona etki eden iki kuvvet aynı yöne bakardı. +q’ya uzaklığı x olsun. q₃’ün dengesi: k · q · q₃ / x² = k · 4q · q₃ / (L − x)² → L − x = 2x → x = L/3 (küçük yüke yakın).
2) +q’nun dengesi: +4q onu iter, o hâlde q₃ onu çekmelidir; q₃ negatiftir: k · q · 4q / L² = k · q · |q₃| / (L/3)² → |q₃| = 4q/9, q₃ = −4q/9.
3) +4q için kontrol: k · 4q · q / L² ve k · 4q · (4q/9) / (2L/3)² = k · 4q · q / L²; eşittir.
Cevap: +q’dan L/3 uzaklıkta, q₃ = −4q/9.

Elektrik alanı ve alan şiddeti

Yükler boşluk üzerinden birbirine “doğrudan” etki etmez: her yük çevresinde bir elektrik alanı oluşturur, alan da diğer yüklere kuvvet uygular. Alanı incelemek için içine küçük pozitif bir deneme yükü q₀ getiririz. Deneme yüküne etki eden kuvvet q₀ ile orantılıdır; bu yüzden F / q₀ oranı yalnızca alana bağlıdır: bu, elektrik alan şiddetidir.

Basit anlatım

Alanı Dünya’nın çekimiyle karşılaştır. Dünya çevresindeki her cismi kendine çeker ve her kilograma yaklaşık 9,8 N kuvvet düşer; bu, g’dir. Bir yük de çevresinde bir “etki bölgesi”, yani elektrik alanı oluşturur ve oraya giren her yüke kuvvet uygular. Alanın ne kadar güçlü olduğunu bulmak için oraya küçük pozitif bir deneme yükü q₀ koyar, kuvveti ölçer ve bir coulomb başına düşen kuvveti buluruz: E = F / q₀; bu, elektrik alan şiddetidir. Örneğin E = 900 N/C, 1 C’luk yüke 900 N, 2 nC’luk yüke ise 900 · 2 · 10⁻⁹ = 1,8 · 10⁻⁶ N kuvvet etki edeceği anlamına gelir.

E = F / q₀E = k · |q| / (ε · r²)E = F / q₀E = k · |q| / (ε · r²)

Burada

E
elektrik alan şiddeti, N/C (= V/m)
q₀
alana getirilen deneme yükü, C
q
alanı oluşturan noktasal yük, C

Alan şiddeti bir vektördür: pozitif yükten dışarı, negatif yüke doğru yönelir. Alandaki q yüküne F = q · E kuvveti etki eder; negatif yüke (elektrona) etki eden kuvvet E’nin tersine yönelir.

Örnek 7: alan şiddeti ve kuvvet

Problem

1) 4 nC’luk noktasal yükten havada 20 cm uzaklıkta alan şiddetini bulun. Oraya konan bir elektrona hangi kuvvet etki eder?
2) Yüke olan uzaklık 3 katına çıkarılırsa alan şiddeti nasıl değişir?
3) Kütlesi 4,8 · 10⁻¹⁵ kg olan bir yağ damlası, aşağı yönlü ve şiddeti 10⁵ N/C olan düzgün bir alanda hareketsiz asılı duruyor. Damlanın yükü nedir ve üzerinde kaç fazla elektron vardır? (g = 10 m/s²)

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) E = 9 · 10⁹ · 4 · 10⁻⁹ / 0,2² = 36 / 0,04 = 900 N/C; F = e · E = 1,6 · 10⁻¹⁹ · 900 = 1,44 · 10⁻¹⁶ N, yüke doğru (elektron negatif, çekme).
2) E ~ 1/r² → 9 kat azalır.
3) Denge: |q| · E = m · g → |q| = 4,8 · 10⁻¹⁵ · 10 / 10⁵ = 4,8 · 10⁻¹⁹ C. Alan aşağı, kuvvet yukarı; damla negatiftir: N = 4,8 · 10⁻¹⁹ / (1,6 · 10⁻¹⁹) = 3 elektron. Millikan deneyinin fikri budur: yük her zaman e’nin tam katı çıkar.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Başlangıç değerleri dersten alındı: 5 · 10¹⁰ elektron 8 · 10⁻⁹ C yük taşır (Örnek 1), +6 nC ve −2 nC dokunduktan sonra her biri +2 nC olur (Örnek 6), aralarında 30 cm olan 2 µC ve 3 µC ise birbirini 0,6 N’luk kuvvetle iter (Örnek 4). Coulomb yasasında F–r ve F–1/r² grafiklerini karşılaştır ve ε için eğri ailesini çiz; E = k · |q| / (ε · r²) bağıntısında r = 0,2 m yazarak Örnek 7’deki 900 N/C’u bul. İki aynı işaretli yük arasında alanın sıfır olduğu nokta formülünde +q ve +16q yükleri 10 cm uzaktadır: x = 2 cm; nokta küçük yüke daha yakındır.

Alan, elektrik alan çizgileriyle gösterilir: çizginin her noktasındaki teğeti o noktadaki E’nin yönünü gösterir.

  • Çizgiler pozitif yükten başlar, negatif yükte (veya sonsuzda) biter; elektrostatik alan çizgileri kapalı değildir.
  • Çizgiler kesişmez: her noktada alanın tek bir yönü vardır.
  • Çizgilerin sık olduğu yerde alan güçlüdür; noktasal yükün yakınında sıklaşırlar.
  • Düzgün alanda (örneğin paralel levhalı kondansatörün levhaları arasında) çizgiler paralel ve eşit aralıklıdır.
+−+−+−+−+−+q−qE = const
Noktasal yüklerin ve düzgün alanın alan çizgileri.
Derinlemesine

Alan çizgilerinin resmi bir yasayı saklar. q yükünden çıkan çizgilerin sayısı q ile orantılıdır ve yükü çevreleyen r yarıçaplı bir küre hepsini keser. Kürenin alanı 4πr² olduğundan çizgilerin sıklığı, yani alan şiddeti, 1/r² gibi azalır: Coulomb yasasındaki kare buradan gelir. Bu fikrin kesin biçimi Gauss yasasıdır: herhangi bir kapalı yüzeyden geçen alan akısı, yüzeyin içindeki yükün ε₀’a bölümüne eşittir. Bu, bütün elektromanyetizmayı anlatan dört Maxwell denkleminin ilkidir.

ΦE = q / ε₀E · 4πr² = q / ε₀ → E = q / (4π · ε₀ · r²)Elevha = σ / (2ε₀)ΦE = q / ε₀E · 4πr² = q / ε₀ → E = q / (4π · ε₀ · r²)Elevha = σ / (2ε₀)

Burada

ΦE
kapalı yüzeyden geçen elektrik alan akısı, V · m
ε₀
boşluğun elektriksel geçirgenliği, 8,85 · 10⁻¹² F/m (k = 1 / (4π · ε₀) ≈ 9 · 10⁹)
σ, Elevha
büyük levhanın yüzey yük yoğunluğu q / S (C/m²) ve oluşturduğu alanın şiddeti

Küre için Coulomb yasası elde edilir. Büyük yüklü bir levhanın alanı ise düzgündür ve uzaklığa bağlı değildir: σ = 1 µC/m² için E = 10⁻⁶ / (2 · 8,85 · 10⁻¹²) ≈ 5,6 · 10⁴ N/C. Bir kondansatörün iki levhasının alanları arada toplanır (E = σ / ε₀), dışarıda ise birbirini yok eder.

Süperpozisyon ilkesi

Birkaç yükün alanında her yük kendi alanını diğerlerinden bağımsız oluşturur; bileşke alan bunların vektörel toplamıdır. Önce her yükün alanı ayrı ayrı bulunur (büyüklüğü k · |q| / r², yönü yükün işaretine göre), sonra vektörler toplanır.

Basit anlatım

Süperpozisyon basit bir fikirdir: her yük deneme yükünü diğer yükleri “umursamadan” kendi okuyla iter ya da çeker. Sonucu bulmak için bu okları, yani vektörleri toplarız: aynı yöne bakıyorlarsa toplanır; zıt yönlere bakıyorlarsa büyükten küçük çıkarılır; dik iseler sonuç, bir dik üçgenin hipotenüsü gibi bulunur.

Okları topla

Problem

Bir noktada iki yük ayrı ayrı 3 · 10⁴ N/C ve 4 · 10⁴ N/C alan şiddeti oluşturuyor. Vektörler a) aynı yöne; b) zıt yönlere; c) birbirine dik yönelmişse bileşke alan şiddeti nedir?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

a) 3 + 4 = 7 · 10⁴ N/C.
b) 4 − 3 = 1 · 10⁴ N/C, büyük vektör yönünde.
c) √(3² + 4²) = √25 = 5 → 5 · 10⁴ N/C (kenarları 3, 4, 5 olan dik üçgen).
E⃗ = E⃗₁ + E⃗₂ + …

Burada

E⃗₁, E⃗₂
her yükün tek başına oluşturduğu alan şiddetleri

Aynı doğru üzerinde: aynı yönlü vektörler toplanır, zıt yönlüler çıkarılır. Dik olduklarında E = √(E₁² + E₂²).

Örnek 8: alanların toplanması

Problem

1) Havada aralarında 6 cm bulunan +2 nC ve −2 nC’luk yükler var. Onları birleştiren doğru parçasının ortasında alan şiddetini bulun.
2) Bir dik üçgenin dik kenarları 3 cm’dir; dar açılı köşelerinde +3 nC ve +4 nC’luk yükler var. Dik açılı köşede alan şiddeti nedir?
3) İki eşit +q yükünün tam ortasında alan şiddeti kaçtır?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Her yük ortada E = 9 · 10⁹ · 2 · 10⁻⁹ / 0,03² = 2 · 10⁴ N/C oluşturur; iki vektör de −2 nC’a doğrudur (pozitiften çıkar, negatife girer) → E = 4 · 10⁴ N/C.
2) E₁ = 9 · 10⁹ · 3 · 10⁻⁹ / 0,03² = 3 · 10⁴ N/C, E₂ = 9 · 10⁹ · 4 · 10⁻⁹ / 0,03² = 4 · 10⁴ N/C, vektörler dik kenarlar boyunca ve birbirine dik: E = √(3² + 4²) · 10⁴ = 5 · 10⁴ N/C.
3) Vektörler eşit ve zıt yönlüdür → E = 0.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Örnek 8’deki yükler (aralarında 6 cm bulunan +2 nC ve −2 nC): orta noktadaki P’de E₁ = E₂ = 2 · 10⁴ N/C ve ikisi de −2 nC’luk yüke doğrudur, bu yüzden E = 4 · 10⁴ N/C olur; okları görmek için “Her yükün alanı” kutusunu işaretleyin. q₂’yi seçip işaretini “+” yapın: alanlar birbirini yok eder ve 3. sorudaki gibi E = 0 olur.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Bir doğru boyunca bileşke alan: x = 0’da +q, x = 3’te −b · q yükü (E > 0 sağa doğru). b = 4 iken grafik x = −3’te sıfırdan geçer: E = 0 noktası çiftin dışında, küçük yükün ötesindedir. b’yi değiştirip noktanın nasıl kaydığını izle.

Örnek 9 (çoktan seçmeli): alan şiddeti nerede sıfırdır?

Problem

Bir eksen üzerinde +q yükü x = 0’da, −4q yükü x = 3 cm’dedir. Alan şiddeti hangi noktada sıfırdır?
A) x = 1 cm B) x = 2 cm C) x = −3 cm D) x = 6 cm E) x = −1 cm

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Yükler zıt işaretlidir: aralarında iki vektör de aynı yöne (negatif yüke doğru) yönelir ve toplanır; orada sıfır yoktur.
2) Sıfır noktası doğru parçasının dışında, küçük yükün tarafında olmalıdır (büyük yükün alanı uzaklıkla zayıflar), yani x < 0.
3) +q’dan uzaklık d olsun: k · q / d² = k · 4q / (d + 3)² → d + 3 = 2d → d = 3 cm, x = −3 cm (C).
Not: aynı işaretli +q ve +4q olsaydı sıfır noktası aralarında, küçük yükten 1 cm uzakta olurdu (3 − d = 2d).
Derinlemesine

E = 0 noktasını tek adımda bulan genel bir bağıntı vardır. q₁ küçük yük, q₂ büyük yük, aralarındaki uzaklık L, sıfır noktasından q₁’e ve q₂’ye uzaklıklar x ve y olsun. k · |q₁| / x² = k · |q₂| / y² eşitliğinden x / y = √|q₁| / √|q₂| bulunur. Aynı işaretli yüklerde nokta aradadır (x + y = L), zıt işaretlilerde ise küçük yükün arkasındadır (y − x = L):

x = L · √|q₁| / (√|q₁| + √|q₂|)x = L · √|q₁| / (√|q₂| − √|q₁|)x = L · √|q₁| / (√|q₁| + √|q₂|)x = L · √|q₁| / (√|q₂| − √|q₁|)

Burada

x
küçük yükten sıfır noktasına uzaklık: birinci bağıntı aynı işaretli, ikinci bağıntı zıt işaretli yükler içindir

+q ve +16q, L = 10 cm: x = 10 · 1 / (1 + 4) = 2 cm. Örnek 9 (+q ve −4q, L = 3 cm): x = 3 · 1 / (2 − 1) = 3 cm. Eşit büyüklükte zıt işaretli yüklerde ikinci bağıntının paydası sıfırdır: böyle bir çiftin alanı sonlu bir uzaklıkta hiçbir yerde sıfır olmaz.

Alan bir yükü bir noktadan diğerine taşırken iş yapar; bu, potansiyel ve gerilim kavramlarına götürür: «Elektrostatik alanın potansiyeli ve potansiyel farkı» dersine bak. Yükü ve alan enerjisini depolayan aygıtlar ise «Sığa ve kondansatörler» dersindedir.

Unutma

  • Yük kuantumludur (q = N · e, e = 1,6 · 10⁻¹⁹ C) ve korunur; özdeş küreler dokununca yükü eşit paylaşır.
  • Etkiyle yüklenmede iletkenin yükleri yeniden dağılır; elektroskop yükü ve işaretini belirler.
  • Coulomb yasası: F = k · |q₁| · |q₂| / (ε · r²), k = 9 · 10⁹ N · m²/C²; F₁₂ = F₂₁.
  • Alan şiddeti E = F / q₀, noktasal yük için E = k · |q| / (ε · r²); birimi N/C = V/m; pozitif yükten dışarı, negatif yüke doğrudur.
  • Süperpozisyon: E⃗ = E⃗₁ + E⃗₂ + …; E = 0 noktası aynı işaretli yüklerde aralarında, zıt işaretlilerde dışarıda ve küçük yüke yakındır.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 12

Soru 1 / 12. Elektrostatik alan çizgileri için hangi ifade DOĞRU DEĞİLDİR?