Lise kinematiğinde neredeyse bütün formüller sabit ivme varsayımına dayanır. Gerçek hareketlerde ise (fren yapan bir araba, yükselen bir roket, bir robot kolu) ivme zamanla değişir. Kalkülüs her hareketi tanımlamamızı sağlar: hız konumun, ivme ise hızın değişim hızıdır.
Konum, hız ve ivme vektörleri
Bir cismin konumu konum vektörüyle verilir: r(t) = x(t) i + y(t) j + z(t) k; burada i, j, k eksenler boyunca birim vektörlerdir. Δt süresindeki yer değiştirme Δr, ortalama hız ise Δr / Δt'dir. Δt → 0 limiti anlık hızı verir.
Burada
- r
- konum vektörü, m cinsinden
- v
- anlık hız vektörü, m/s cinsinden; yörüngeye teğettir
- a
- ivme vektörü, m/s² cinsinden
Bileşenlerle: vₓ = dx/dt, ax = dvₓ/dt = d²x/dt² vb.; hızın büyüklüğü |v| = √(vₓ² + vy² + vz²).
Örnek 1: değişen ivmeli hareket
Problem
Bir parçacık x ekseni boyunca x(t) = 2t³ − 6t² + 5 yasasıyla hareket ediyor (x metre, t saniye cinsinden). v(t) ve a(t)'yi bulun. Parçacık ne zaman durur? t = 3 s'deki hızı ve ivmeyi, ayrıca ilk 3 s'deki yer değiştirmeyi ve alınan yolu bulun.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
v = 0 → 6t(t − 2) = 0 → t = 0 ve t = 2 s.
t = 3 s'de: v = 54 − 36 = 18 m/s, a = 36 − 12 = 24 m/s².
x(0) = 5 m, x(2) = −3 m, x(3) = 5 m.
Yer değiştirme: x(3) − x(0) = 0. Alınan yol: |−3 − 5| + |5 − (−3)| = 8 + 8 = 16 m.
Yolu bulmak için hareketi dönüş noktalarında (v = 0) parçalara ayırmak gerekir.
İntegral: ivmeden harekete
Burada
- v₀, r₀
- başlangıç hızı ve konumu (t = 0'da); integral sabitlerini belirler
- τ
- integral değişkeni, s cinsinden
a = sabit olduğunda integraller liseden bilinen formülleri verir: v = v₀ + a · t ve r = r₀ + v₀ · t + a · t² / 2. Zamansız formül zincir kuralından çıkar: a = dv/dt = (dv/dx) · (dx/dt) = v · dv/dx, dolayısıyla a · dx = v · dv; integral alınca v² − v₀² = 2a · Δx.
Örnek 2: zamanla artan ivme
Problem
Bir deney kızağının ivmesi a(t) = 6t m/s². t = 0'da v₀ = 2 m/s ve x₀ = 0. t = 2 s'deki hızı ve konumu bulun.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
x(t) = ∫₀ᵗ (2 + 3τ²) dτ = 2t + t³ → x(2) = 4 + 8 = 12 m.
Kontrol: dx/dt = 2 + 3t² = v, dv/dt = 6t = a. Dikkat: son ivme a = 12 m/s² ile “v = v₀ + at” yanlış olarak 26 m/s verirdi.
Vektör biçiminde eğik atış
Hava direnci ihmal edilirse ivme sabittir: a = g = (0, −g). İki kez integral alınca r(t) = r₀ + v₀t + gt² / 2 elde edilir. Yatayda hareket düzgün, düşeyde düzgün hızlanan harekettir; t yok edilirse yörüngenin bir parabol olduğu görülür.
Burada
- θ
- atış açısı (yataya göre)
- v₀
- ilk hızın büyüklüğü, m/s cinsinden
Yörünge denklemi: x = v₀ cos θ · t'den t'yi çekip y(t)'de yerine koyun; sonuç bir paraboldür.
Burada
- L
- aynı seviyeye düşme durumunda menzil, m cinsinden
- H
- maksimum yükseklik, m cinsinden
- T
- uçuş süresi, s cinsinden
T, y(t) = 0'dan; H, vy = 0 koşulundan; L ise L = vₓ · T'den bulunur.
Örnek 3: topa vuruş
Problem
Bir top yatayla 30° açı yapacak şekilde 20 m/s hızla vuruluyor (g = 9,8 m/s²). Uçuş süresini, maksimum yüksekliği ve menzili bulun.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
T = 2 · 10 / 9,8 ≈ 2,04 s.
H = 10² / (2 · 9,8) ≈ 5,1 m.
L = 20² · sin 60° / 9,8 ≈ 35,3 m (ya da vₓ · T = 17,3 · 2,04).
Enerjinin korunumuna göre top yere yine 20 m/s hızla, yatayın 30° altında düşer.
Etkileşimli
Vektör biçiminde dairesel hareket
Düzgün dönmede r(t) = R (cos ωt, sin ωt). Türev alınca v = Rω (−sin ωt, cos ωt): |v| = ωR ve v · r = 0, yani hız yarıçapa diktir. Bir kez daha türev alınca a = −ω² r bulunur: ivme merkeze yönelir ve |a| = ω²R = v²/R. Hızın büyüklüğü de değişiyorsa ivmenin iki bileşeni olur.
Burada
- aτ
- teğetsel ivme — hızın büyüklüğünü değiştirir, m/s² cinsinden
- an
- normal (merkezcil) ivme — hızın yönünü değiştirir, m/s² cinsinden
Örnek 4: dairesel pistte hızlanma
Problem
Bir otomobil 50 m yarıçaplı dairesel bir pistte ilerliyor. Bir anda hızı 10 m/s ve 1,5 m/s² ile artıyor. Toplam ivmeyi bulun.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
|a| = √(1,5² + 2²) = √6,25 = 2,5 m/s².
İvme vektörü yarıçapla φ açısı yapar: tan φ = aτ / an = 0,75, yani φ ≈ 37°.
Etkileşimli
Unutma
- v = dr/dt, a = dv/dt = d²r/dt²; hız yörüngeye teğettir.
- v(t) ve r(t), a(t)'den integralle bulunur; sabitler başlangıç koşullarından gelir.
- Eğik atış: L = v₀² sin 2θ / g, H = v₀² sin² θ / (2g), T = 2v₀ sin θ / g; en büyük menzil 45°'de.
- Düzgün dönmede a = −ω² r; genel durumda |a| = √(aτ² + an²), an = v²/R.