1988-ci ilin payızında Bakının mərkəzi meydanında insanlar gecə-gündüz toplaşırdı. Onlar ərazi bütövlüyünün qorunmasını və yurdlarından didərgin düşmüş həmvətənlərinə yardımı tələb edirdi. Bir il əvvəl belə mənzərəni heç kim təsəvvür etmirdi. Nə dəyişmişdi? Bu dərsdə yenidənqurmanın siyasi qapını necə araladığını, Qarabağ iddialarının və xalq hərəkatının bu qapıdan necə daxil olduğunu izləyirik («Dövlət müstəqilliyinin bərpası və hakimiyyət uğrunda çəkişmələr (1991–1993)» və «20 Yanvar 1990: Qan yaddaşımız, qürur yerimiz» dərslərinə bax).
Durğunluqdan yenidənqurmaya
1970-ci illərin sonu — 1980-ci illərin əvvəlində sovet iqtisadiyyatının artım tempi aşağı düşdü, sistem özünü yeniləyə bilmirdi. Tarixçilər bu dövrü «durğunluq» adlandırır. 11 mart 1985-ci ildə Mixail Qorbaçov SSRİ KP MK-nın baş katibi seçildi. Azərbaycanı SSRİ rəhbərliyində təmsil edən Heydər Əliyev isə 1987-ci ilin oktyabrında Siyasi Büro üzvlüyündən istefa verdi («1970–1980-ci illərdə sosial-iqtisadi yüksəliş: Heydər Əliyevin rəhbərliyi» dərsinə bax).
YenidənqurmaTərif
1985-ci ildən Qorbaçovun elan etdiyi, sovet sistemini iqtisadi və siyasi islahatlarla yeniləmək kursu.
AşkarlıqTərif
Mətbuatda və ictimai həyatda problemlərin açıq müzakirə edilməsinə icazə verən siyasət.
Aşkarlıq planlaşdırılandan çox şey etdi. Mətbuat keçmişi və bu günü müzakirə etməyə başladı, insanlar danışdıqlarına və yazdıqlarına görə cəzalanmaq qorxusundan böyük ölçüdə azad oldu. Yenidənqurmanın özü isə iflasa uğradı: iqtisadiyyat düzəlmədi, mağazalarda çatışmazlıq artdı, mərkəzin nüfuzu zəiflədi, milli sual həll olunmadı. Uzun illər susdurulmuş suallar — dil, tarix, ərazi — yenidən gündəmə gəldi. Qarabağ məsələsi onların ən ağırı oldu.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Qarabağ münaqişəsinin başlanması
Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti 1923-cü ildə Azərbaycan SSR-in tərkibində yaradılmışdı («Formal müstəqilliyin ləğvi və ərazi bütövlüyünə qəsdlər: ZSFSR, DQMV, Naxçıvan MSSR» dərsinə bax). Ermənistan millətçi dairələri məsələni dəfələrlə qaldırmış, mərkəz isə bu tələbləri rədd etmişdi. Aşkarlıq illərində məsələ açıq kampaniyaya çevrildi. Eyni zamanda Ermənistan SSR-də azərbaycanlıların yurdlarından çıxarılması başladı: 1987-ci ilin sonlarından Qafan, Meğri kimi rayonlardan, sonra bütün respublikadan. 1989-cu ilin sonunadək yüz minlərlə azərbaycanlı didərgin düşdü. Beləliklə, 1948–1953-cü illərin deportasiyasından sonra azərbaycanlılar yurdlarından yenidən çıxarıldı («Müharibədən sonrakı onillik: iqtisadiyyat, totalitar rejim və deportasiya» dərsinə bax).
İnteraktiv
1988-ci il fevralın ortalarından Xankəndidə mitinqlər başladı. 20 fevralda DQMV Xalq Deputatları Soveti Azərbaycan SSR, Ermənistan SSR və SSRİ Ali Sovetlərinə müraciət edərək vilayətin Azərbaycan SSR-dən çıxarılıb Ermənistan SSR-ə verilməsini xahiş etdi. 22 fevralda Əsgəran yolunda toqquşma baş verdi, azərbaycanlılar həlak oldu. 27–29 fevralda Sumqayıtda kütləvi iğtişaşlar baş verdi. Azərbaycan tarixşünaslığı Sumqayıt hadisələrini Azərbaycanın nüfuzuna zərbə vurmaq və Qarabağ tələblərini haqlı göstərmək məqsədi daşıyan təxribat kimi qiymətləndirir. Təşkilatçıların və mərkəzin rolu ayrıca tədqiqat mövzusudur. Hər halda mülki əhali — azərbaycanlılar da, ermənilər də — bu faciənin qurbanı oldu.
1988-ci ilin iyununda məsələ respublikaların ali orqanlarında da müzakirə olundu: 15 iyunda Ermənistan SSR Ali Soveti vilayətin Ermənistana qəbul edilməsinə razılıq verdi, 17 iyunda isə Azərbaycan SSR Ali Soveti sərhədlərin dəyişdirilməsini rədd etdi. 12 iyul 1988-ci ildə DQMV Soveti vilayətin Azərbaycan SSR-dən çıxması haqqında qərar qəbul etdi. SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyəti 18 iyulda sərhədlərin dəyişdirilməsini yolverilməz saydı, lakin məsələ həll olunmadı. 12 yanvar 1989-cu ildə vilayətdə Arkadi Volskinin rəhbərliyi ilə Xüsusi İdarə Komitəsi yaradıldı; komitə Azərbaycan SSR-in səlahiyyətlərini məhdudlaşdırdı və Azərbaycanda ərazi bütövlüyünə qəsd kimi qəbul edildi. Komitə 1989-cu ilin noyabrında ləğv edildi, lakin 1 dekabrda Ermənistan SSR Ali Soveti Qarabağın Ermənistanla birləşdirilməsi barədə birtərəfli qərar qəbul etdi. Azərbaycan bu qərarı tanımadı və qanunsuz saydı. Qərarın sonrakı təsiri «20 Yanvar 1990: Qan yaddaşımız, qürur yerimiz» dərsində izlənir.
Azadlıq meydanı və Xalq hərəkatı
Ermənistan SSR-dən azərbaycanlıların qovulmasına, Qarabağ iddialarına və mərkəzin passivliyinə etiraz olaraq 17 noyabr 1988-ci ildə Bakının mərkəzi (indiki Azadlıq) meydanında mitinqlər başladı. Gecə-gündüz davam edən yığıncaqlarda minlərlə, sonra daha çox insan ərazi bütövlüyünün qorunmasını, qaçqınlara yardımı və qanunsuz iddialara son qoyulmasını tələb edirdi. Dekabrın əvvəlində meydan hərbi qüvvələrin köməyi ilə boşaldıldı, lakin hərəkat dayanmadı. 17 noyabr bu gün Milli Dirçəliş Günü kimi qeyd olunur.
Mitinqlər hərəkatın təşkilatlanmasını zəruri etdi. 16 iyul 1989-cu ildə Bakıda Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) Təsis konfransı keçirildi; Cəbhənin rəhbəri Əbülfəz Elçibəy idi. Cəbhənin tələbləri ictimai rəyin əsas istiqamətlərini əks etdirirdi: ərazi bütövlüyünün qorunması, demokratik hüquqlar, milli suverenlik. Milli dirçəliş siyasi tələblərlə məhdudlaşmadı: ana dilinin, tarixin, milli simvolların və əlifbanın gələcəyi ictimai müzakirəyə çıxdı. Beləcə xalq öz dilinə, tarixinə və mədəniyyətinə qayıdışı siyasi mübarizə ilə birləşdirdi, hərəkat isə Qarabağ ətrafındakı etirazdan milli suverenlik və demokratiya uğrunda geniş mübarizəyə çevrildi.
Xalq hərəkatının təzyiqi altında Azərbaycan SSR Ali Soveti 23 sentyabr 1989-cu ildə Suverenlik haqqında Konstitusiya Qanununu qəbul etdi. Qanun respublikanın ərazisini bölünməz elan etdi, torpaq və təbii sərvətlərin respublikaya məxsus olduğunu bildirdi və SSRİ-dən azad çıxmaq hüququnu nəzərdə tutdu. Bu, müstəqillik yolunda mühüm hüquqi addım idi. Gərginliyin növbəti mərhələsi — 1990-cı ilin yanvarı — «20 Yanvar 1990: Qan yaddaşımız, qürur yerimiz» dərsində izah olunur.
- 11 mart 1985
M. Qorbaçov SSRİ KP MK-nın baş katibi seçilir
- oktyabr 1987
Heydər Əliyev Siyasi Büro üzvlüyündən istefa verir
- 1987–1989
Ermənistan SSR-dən azərbaycanlıların qovulması
- 20 fevral 1988
DQMV Soveti vilayətin Ermənistana birləşdirilməsini xahiş edir
- 22 fevral 1988
Əsgəran toqquşması
- 27 fevral 1988
Sumqayıt hadisələri (27–29 fevral)
- 15 iyun 1988
Ermənistan SSR Ali Soveti vilayətin Ermənistana qəbul edilməsinə razılıq verir
- 17 iyun 1988
Azərbaycan SSR Ali Soveti sərhədlərin dəyişdirilməsini rədd edir
- 12 iyul 1988
DQMV Soveti Azərbaycan SSR-dən çıxma qərarı qəbul edir
- 18 iyul 1988
SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyəti sərhədlərin dəyişdirilməsini yolverilməz sayır
- 17 noyabr 1988
Azadlıq meydanında mitinqlər
- 12 yanvar 1989
Volskinin rəhbərliyi ilə Xüsusi İdarə Komitəsi yaradılır
- 16 iyul 1989
Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin Təsis konfransı
- 23 sentyabr 1989
Suverenlik haqqında qanun
- 1 dekabr 1989
Ermənistan SSR Ali Soveti Qarabağla birləşmə barədə birtərəfli qərar qəbul edir
| Şəxs | Dövr | Rolu |
|---|---|---|
| Mixail Qorbaçov | 1985 | SSRİ KP MK-nın baş katibi; yenidənqurma və aşkarlıq kursunun müəllifi |
| Heydər Əliyev | 1987 | Siyasi Büro üzvlüyündən istefa verdi |
| Arkadi Volski | 1989 | DQMV-də Xüsusi İdarə Komitəsinin rəhbəri |
| Əbülfəz Elçibəy | 1989 | Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin rəhbəri |
| Tarix | Qərar | Kim qəbul etdi | Nəticə |
|---|---|---|---|
| 20 fevral 1988 | Vilayətin Ermənistana birləşdirilməsi xahişi | DQMV Xalq Deputatları Soveti | Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə qəsd; təsdiq olunmadı |
| 15 iyun 1988 | Vilayətin Ermənistana qəbul edilməsinə razılıq | Ermənistan SSR Ali Soveti | Azərbaycan SSR Ali Soveti 17 iyunda rədd etdi |
| 17 iyun 1988 | Sərhədlərin dəyişdirilməsinin rədd edilməsi | Azərbaycan SSR Ali Soveti | Respublikanın ərazi bütövlüyü mövqeyi bəyan edildi; məsələ həll olunmadı |
| 12 iyul 1988 | Azərbaycan SSR-dən çıxma qərarı | DQMV Soveti | 18 iyulda yolverilməz sayıldı |
| 18 iyul 1988 | Sərhədlərin dəyişdirilməsi yolverilməzdir | SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyəti | Mövcud sərhədlər qaldı; iddialar davam etdi |
| 23 sentyabr 1989 | Suverenlik haqqında Konstitusiya Qanunu | Azərbaycan SSR Ali Soveti | Ərazi bölünməz; SSRİ-dən çıxmaq hüququ |
| 1 dekabr 1989 | Qarabağın Ermənistanla birləşdirilməsi barədə qərar | Ermənistan SSR Ali Soveti | Birtərəfli; Azərbaycan tanımadı |
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Durğunluq, iqtisadi çətinliklər və sistemin yenilənə bilməməsi | Qorbaçov yenidənqurma kursunu elan etdi (1985) |
| Aşkarlıq: problemlərin açıq müzakirəsi | Milli suallar gündəmə gəldi; Qarabağ iddiaları açıq kampaniyaya çevrildi |
| Ermənistan SSR-dən qovulmalar, Qarabağ iddiaları, mərkəzin passivliyi | 17 noyabr 1988-ci ildə Bakıda kütləvi mitinqlər başladı |
| Mitinqlərin uzanması və təşkilat ehtiyacı | Azərbaycan Xalq Cəbhəsi yarandı (1989) |
| Xalq hərəkatının təzyiqi və ərazi bütövlüyünə təhlükə | Suverenlik haqqında Konstitusiya Qanunu qəbul edildi (23 sentyabr 1989) |
| Cəhət | Azadlıq meydanı mitinqləri | Azərbaycan Xalq Cəbhəsi |
|---|---|---|
| Xarakter | Kütləvi etiraz mitinqləri | Daimi fəaliyyət göstərən siyasi təşkilat |
| Başlanğıc | 17 noyabr 1988 | Təsis konfransı — 16 iyul 1989 |
| Əsas tələblər | Ərazi bütövlüyünün qorunması, qaçqınlara yardım | Ərazi bütövlüyü, demokratik hüquqlar, milli suverenlik |
| Nəticə | Hərəkatın başlanğıcı; Milli Dirçəliş Günü | Suverenlik qanununa və sonrakı müstəqillik addımlarına təzyiq |
İnteraktiv
Yenidənqurma kursunun elan edilməsindən dörd ildən çox keçmişdi. Deputatlar respublikanın gələcəyinə aid mühüm sənədi müzakirə etmək üçün toplaşmışdı. Meydanlarda insanlar Dağlıq Qarabağ ətrafındakı iddialara və qovulmuş həmvətənlərinin taleyinə görə narahat idi.
Deputatlar sənədi qəbul etdi. Orada deyilirdi: respublikanın torpağı və təbii sərvətləri onun xalqına məxsusdur; respublikanın ərazisi bölünməz və toxunulmazdır; respublika ittifaqdan sərbəst çıxmaq hüququnu özündə saxlayır.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə adı çəkilməyən sənədi, onu qəbul edən orqanı və qəbul edildiyi ili müəyyən edin.
2) Bu sənədin qəbul edilməsinin bir siyasi və bir iqtisadi səbəbini izah edin.
3) Sənədin mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Siyasi: Qarabağ iddiaları, qovulmalar və xalq hərəkatı qarşısında respublikanın ərazi bütövlüyünü hüquqi cəhətdən təmin etmək zərurəti. İqtisadi: respublikanın torpaq və təbii sərvətləri üzərində nəzarəti saxlamaq, yenidənqurmanın iqtisadiyyatı düzəltməməsi şəraitində iqtisadi sərbəstlik istəyi (məntiqi nəticə kimi qəbul olunur). Siyasi səbəb kimi mərkəzin nüfuzunun zəifləməsi də qəbul edilir; əsaslandırılmış digər izahlar da bal verir. Bal: hər ikisi — 1; biri — ½.
3) Qanun respublikanın mərkəzdən hüquqi sərbəstliyini gücləndirdi və sonrakı müstəqillik addımlarının (1991-ci ildə adın və bayrağın dəyişdirilməsi) hüquqi zəmini oldu; Xalq hərəkatının tələbləri hüquqi müstəviyə keçdi (bunlar məntiqi nəticə kimi qəbul olunur, əsaslandırılmış digər nəticələr də bal verir). Bal: iki nəticə — 1; biri — ½; mətndə olan «ərazi bölünməzdir» bal vermir.
DİM tapşırığı: xronologiya
Məsələ
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. Sumqayıt hadisələri
2. Əsgəran toqquşması
3. DQMV Sovetinin Ermənistana birləşmə xahişi
4. Azadlıq meydanında mitinqlərin başlanması
5. Suverenlik haqqında qanunun qəbulu
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: Azadlıq meydanındakı mitinqlər həmin ilin noyabrındadır (4).
Addım 3: suverenlik qanunu 1989-cu ilin sentyabrındadır (5).
Cavab: 3, 2, 1, 4, 5.
DİM tapşırığı: «aid deyil»
Məsələ
1988–1989-cu illərin hadisələrinə aid deyil:
A) Azadlıq meydanında mitinqlər
B) Ermənistan SSR-dən azərbaycanlıların qovulması
C) Azərbaycan SSR-in elan edilməsi
D) Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin Təsis konfransı
E) Suverenlik haqqında Konstitusiya Qanunu
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: C — Azərbaycan SSR 28 aprel 1920-ci ildə, yəni təxminən yeddi onillik əvvəl elan edilmişdi.
Cavab: C.
DİM tapşırığı: kombinə
Məsələ
Qarabağ münaqişəsinin başlanması dövrü ilə bağlı doğru fikirləri seçin:
1. DQMV 1923-cü ildə Azərbaycan SSR-in tərkibində yaradılıb
2. Xüsusi İdarə Komitəsi Şuşada Ermənistan tərəfindən yaradılıb
3. 1988-ci ilin fevralında DQMV Soveti vilayətin Ermənistana birləşdirilməsini xahiş edib
4. SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyəti 18 iyul 1988-ci ildə sərhədlərin dəyişdirilməsini yolverilməz sayıb
A) 1, 2, 3 B) 1, 3, 4 C) 2, 3, 4 D) 1, 2, 4 E) 2, 4
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: 2 səhvdir — Xüsusi İdarə Komitəsini 1989-cu ilin yanvarında mərkəz (Volski rəhbərliyi ilə) yaratdı, onu Ermənistan yaratmamışdı; DQMV-nin mərkəzi də Xankəndi idi.
Addım 3: 2-ci fikri daxil edən variantları (A, C, D, E) xaric edirik.
Cavab: B.
Yadda saxla
- 11 mart 1985-ci ildə Qorbaçov baş katib seçildi; yenidənqurma və aşkarlıq kursu milli sualları gündəmə gətirdi.
- 1987–1989-cu illərdə Ermənistan SSR-dən azərbaycanlılar qovuldu; 20 fevral 1988-ci ildə DQMV Soveti Ermənistana birləşmə xahişi ilə çıxış etdi.
- 1988-ci ilin fevralı: 20 (qərar), 22 (Əsgəran), 27–29 (Sumqayıt); 15 iyunda Ermənistan SSR Ali Soveti razılıq verdi, 17 iyunda Azərbaycan SSR Ali Soveti rədd etdi; 12 iyulda DQMV Soveti çıxma qərarı verdi, 18 iyulda SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyəti sərhəd dəyişikliyini yolverilməz saydı.
- 17 noyabr 1988-ci ildə Azadlıq meydanında mitinqlər başladı (Milli Dirçəliş Günü); 12 yanvar 1989-da Volskinin rəhbərliyi ilə Xüsusi İdarə Komitəsi yaradıldı.
- 16 iyul 1989-da AXC-nin Təsis konfransı keçirildi; 23 sentyabr 1989-da Ali Sovet Suverenlik haqqında Konstitusiya Qanununu qəbul etdi; 1 dekabr 1989-da Ermənistan SSR-in birtərəfli qərarı tanınmadı.